Кіріспе
Француз криминалды романы (1942–1995)
Жан Патрик Маншетт (19 желтоқсан 1942, Марсель – 3 маусым 1995, Париж) – жанрды жаңартқан және қайта жандандырған француз криминалды романының авторы. Ол 1970-ші және 1980-ші жылдардың басында он қысқа роман жазды және ол осы кезеңнің ең ірі француз криминалды көркем әдебиетінің авторы ретінде танылды. Оның туындылары адам табиғаты мен француз қоғамын зерттейтін күшті әңгімелер. Маншетт саяси көзқарасынан солшыл болған, бұл оның жазуындағы әлеуметтік жағдайлар мен мәдениеттің талдауында көрінеді. Оның он бір романының сегізі ағылшын тіліне аударылған. Екі кітабы Сан-Францискодағы City Lights Books баспасынан шықты: «3 Тоғызды өлтіру» (француз тілінен «Le petit bleu de la côte ouest» романы бойынша) және «Жатып атушы мерген» (француз тілінен «La Position du tireur couché» романы бойынша). «Fatale», «Жаңылғандар мен жамандар» (француз тілінен «O dingos, O chateaux!» романы бойынша), «Ақ інжу» (француз тілінен «La Princesse du Sang» романы бойынша), «Nada» және «Моргта орын жоқ» атты бес роман 2011, 2014, 2018, 2019 және 2020 жылдары New York Review Books Classics баспасынан жарық көрді. 2009 жылы Fantagraphics Books француз суретшісі Жак Тардидің «Le petit bleu de la côte ouest» романының ағылшын тіліндегі нұсқасын «West Coast Blues» деген жаңа атаумен шығарды. Fantagraphics 2011 жылы «La Position du tireur couché» романының («Снайпердің нысанаға алуы сияқты» деген атаумен) және 2015 жылы «Ô Dingos! Ô Châteaux!» романының («Жылдам қаш, тозаққа дейін қаш!» деген атаумен) Тардидің бейімделуін шығарды. Маншетт комикстердің жанкүйері болды және оның Алан Мурдың «Күзетшілер» романын француз тіліне жасаған мақтаулы аудармасы бүгінгі күнге дейін басылып келеді.
Jean Patrick Manchette (19 December 1942, Marseille – 3 June 1995, Paris) was a French crime novelist credited with reinventing and reinvigorating the genre. He wrote ten short novels in the seventies and early eighties, and is widely recognized as the foremost French crime fiction author of that period. His stories are violent explorations of the human condition and French society. Manchette was politically to the left and his writing reflects this through his analysis of social positions and culture. Eight of his eleven novels have been translated into English. Two were published by San Francisco publisher City Lights Books—3 To Kill (from the French Le petit bleu de la côte ouest) and The Prone Gunman (from the French La Position du tireur couché). Five other novels, Fatale, The Mad and the Bad (from the French O dingos, O chateaux! ), Ivory Pearl (from the French La Princesse du Sang), Nada, and No Room at the Morgue were released by New York Review Books Classics in 2011, 2014, 2018, 2019, and 2020 respectively. In 2009, Fantagraphics Books released an English language version of French cartoonist Jacques Tardi's adaptation of Le petit bleu de la côte ouest, under the new English title West Coast Blues. Fantagraphics released a second Tardi adaptation, of "La Position du tireur couché" (under the title "Like a Sniper Lining Up His Shot" ) in 2011, and a third one, of "Ô Dingos! Ô Châteaux!" (under the title "Run Like Crazy Run Like Hell") in 2015. Manchette was a fan of comics, and his praised translation of Alan Moore's Watchmen into French remains in print.
Жастық шағы мен алғашқы жазбалары
1942 жылғы 19 желтоқсанда, соғыс уақытша ата-анасын жеткізген Марсель қаласында дүниеге келген Жан Патрик Маншетте өмірінің көп бөлігін Париждің оңтүстік жаққа орналасқан Малакоф қаласында өткізді. Шамалы қарапайым отбасында өскен (әкесі алғаш фабрикада жұмыс істесе, кейін электрониканы сатумен айналысты), ол өте жақсы оқушы болды және ерте жасынан-ақ жазуға жоғары қызығушылық танытты. Балалық және жасөспірім шағында ол жүздеген беттен тұратын соғыс естеліктері мен ғылыми-фантастикалық романдардың пародийларын жазды, біртіндеп "нағыз" көркем әдебиетке бет бұрды. Ұлы оқырман, американдық кино мен джаздың құмар жанкүйері (ол тенор және альт саксофонда ойнайтын), сонымен қатар шахмат және басқа да стратегиялық ойындарға өмір бойы қызығушылық танытты. Ата-анасы оның педагог болуын қаласа да, олардың үлкен ренішіне орай ол ENS-тен бітірмей шығып, жазу арқылы күнкөріс табуды шешті. Ол Англияға барып, Вустердегі соқырлар колледжінде бір семестр француз тілін оқытты, содан кейін Францияға оралды. Алжир соғысы кезінде солшыл белсенді болған ол сол кезде Ситуационисттер интернационалының еңбектеріне зор ықпал етті. Оның басты мақсаты сценарийші болу еді. Осы мақсатқа жету үшін 1965 жылы ол түрлі жазба жұмыстарға кірісті: қысқаметражды фильмдерге сценарийлер, әртүрлі жобалар және режиссер Макс Пекас үшін екі төмен бюджетті фильм ("Қоршаудағы әйел / Ықылым мен қорқыныш тұтқыны"). 1968 жылы ол танымал телесериалдың 11 бөліміне сценарий мен диалог жазып, алғашқы табысын иеленді. Сонымен қатар, ол бірнеше фильмнің романдары ("Махаббатқа өлім", "Сакко және Ванцетти"), "Глобтроттерлер" эпизодтары негізіндегі романдар, балаларға арналған әңгімелер, шпиондық романдар және тіпті эротикалық роман жазды, барлығын псевдонимдермен жариялады. Жеке немесе әйелі Мелиссамен бірге ол екі дүрзінді ағылшын тіліндегі романды, көбінесе Роберт Литтеллдің туындыларын, криминалды әдебиет пен кино туралы кітаптарды, Пола Негридің естеліктері мен Хамфри Богарт және Маркс ағайындарының өмірбаяндарын аударды. Бұл жұмыстар оған күнкөріс табуға шамалы көмектессе де, оны көздеген сценарийшілік жұмысынан алшақтатты. Романға көшу келесі қадам болып көрінді, өйткені ол романдары жарық көргеннен кейін студиялар оларды фильмге түсіруге қызығушылық танытады деп ойлады. Осылайша ол өзінің алғашқы романын жазуды киноға сценарий жазуға бастау ретінде қарастырды.
Үлкен романдар
Маншетт ноар көркем әдебиетін жазуды таңдады, өйткені ол осы жанрға зор құмарлықпен қарады және Дашиэлл Хэмметтің «мінез-құлқылық» стиліне тәнті болды. 1969 жылдың соңында ол өзінің алғашқы романын, «L'Affaire N'Gustro» (N'Gustro ісі) әдеттегі баспаға жіберді. Екінші романымен жұмыс істеп жатқанда, оған оны «Éditions Gallimard» баспасының танымал қылмыстық әдебиет сериясы «Série Noire»-ге апаруға кеңес берді. Романға онда зор қызығушылық танылып, қабылданды. Маншетттің он бір романының тоғызы «Série Noire» сериясынан жарық көрді. 1971 жылы оның алғашқы екі романы жарық көрді: Жан-Пьер Бастидпен [fr] бірлесіп жазылған «Laissez bronzer les Cadavres» (Күндегі мәйіттер) және «L'Affaire N'Gustro» (N'Gustro ісі). Бұл романдар Маншетттің кейіннен өзі «нео-поляр» деп атаған қозғалыстың басталуын белгіледі, бұл 1950 және 60-шы жылдардағы француз полицейлік және қарақшылық романдарының қалыпты үлгісінен радикалды түрде ерекшеленді. Маншетт осында қылмыстық триллерді әлеуметтік сынға арналған трамплин ретінде пайдаланды. Бұл тенденцияны «L'Affaire N'Gustro» романы айқын көрсетті, ол тікелей 1965 жылы Парижде марокколық құпия қызмет пен француз құпия қызметтерінің жасырын көмегімен Марокконың солшыл оппозициясының жетекшісі Бен Барканың ұрлануынан шабыт алды. 1972 жылы Маншетт «O dingos, O chateaux!» (Жақсы қаш, жақсы бұрыл!) романын жариялады, онда миллиардердің немере інісі бар жас әйел мен бала психопат кісі өлтіруші мен оның қолдаушыларынан қашып жүреді. Кенеттен болатын зорлық-зомбылық эпизодтарымен толы осы қуып жете беру оған қазіргі әлеуметтік мәселелерді сынауға тағы бір мүмкіндік берді. Роман 1973 жылы француз қылмыстық әдебиетінің Гран-приін жеңіп алды. 1972 жылы Маншетт «Nada» романын шығарды, онда солшыл белсенділердің шағын тобымен АҚШ елшісінің ұрлануы және полицияның осы топты жоюы туралы зерттеу жасалды. Батыс жанрына ерекше көзқарас ұсынғаннан кейін, американдық сценарист Б. Дж. Суссманның түсірілмеген сценарийінен алынған «L'Homme au Boulet rouge» (Қызыл доп тобы) романынан кейін Маншетт жеке детектив Эжен Тарпонның кейіпкерін пайдаланып екі роман жазды: «Morgue pleine» (Моргтағы жұмбас) және «Que d'os!» (Сүйектер жаңбыры!). Тарпон – француз жеке детективі, бұрынғы полицей, наразылық білдірушінің өліміне жауапты, қайғыға толы, әлемге сарказммен және шаршаңқылықпен қарайтын және Реймонд Чандлердің туындылары сияқты күрделі істерге араласатын Маншетттің сүйікті жазушыларының бірі. 1976 жылы «Le Petit Bleu de la Côte Ouest» (3 өлтіру / Батыс жағалауының көгі) жарық көрді. Бұл романда Жорж Герфо, қарапайым корпоративтік басшы, кісі өлтіруге куә болады және білмей тұрып, кісі өлтірушілердің нысанасына айналады. Ол қысқа уақытқа отбасын және өте жақсы өмірін тастап кетеді, бірақ оның қатыгездікке толы оқиғасы аяқталғаннан кейін қайта оралады. Батыс жағалауының джазына сілтемелерге толы және есте қаларлық көріністерге ие бұл роман Маншетттің шығармашылығындағы маңызды туынды болып табылады. Содан кейін «Fatale» романы жарық көрді, онда Аме Жубер деген жалданбалы кісі өлтіруші әйел шағын теңіз жағалауындағы қаланың тыныштығын бұзады. Роман «Série Noire» сериясынан тым әдеби деп танылып, әдеттегі роман ретінде жарық көрді. Маншетт осы романын «эксперименталды роман» деп сипаттады, триллер емес. 1981 жылы ол «La Position du Tireur Couché» (Жатып атушының позициясы / Снайпердің нысанасы) романын жазды, ол классикалық ноар тақырыбына негізделген радикалды мінез-құлқылық тәжірибе болды. Зейнеткерлікке асыққан жас мердігер Мартин Терьер өзі өмір сүріп жатқан әлемнің құрбанына айналады. Оның туған қаласына оралу әрекеті хаоске ұшырап, сүйікті әйелінен, жинаған ақшасынан, жалғыз досынан және ақыр соңында, ату қабілетінен айырылады. Роман француз тілінен ағылшын тіліне ақын және редактор Джеймс Брук аударған, 2002 жылы City Lights Publishers баспасында жарық көрді. «The Prone Gunman» романы «New York Times Book Review» журналының пікірінше, «2002 жылдың ең үздік құпия кітабы» деп танылды. 2015 жылы Пьер Морель режиссерлік еткен, Шон Пенн, Хавьер Бардем және Питер Франценнің қатысуымен түсірілген «Орманшы» фильміне негіз болды. Келесі жылдары, баспасөз Маншеттті «нео-полярдың әкесі» деп жиі атады, бірақ ол енді романдар жарияламады, кино мен теледидарға сценарий жазып, романдарды аударып, детективтік романдар мен кино туралы мақалалар жазды. Ол өзінің соңғы романымен толық айналым жасағанын, оны өзінің ноар көркем әдебиетінің «жабылуы» деп есептеді. Маншетт 1988 жылы бір журналиске жазған хатында былай деді: «Одан кейін, мен ешқандай әдеби мектепке жатпағандықтан, өте ерекше жұмыс саласына ендім. Жеті жылдың ішінде мен ешқандай жақсы нәрсе жасамадым. Мен әлі де осымен айналысып жатырмын». 1989 жылы, өзіне жаңа зерттеуге лайық тақырып тапқаннан кейін, Маншетт «La Princesse du Sang» (Ақ жемчужина) романын жазуға кірісті, ол соғыстан кейінгі кезеңнен қазіргі уақытқа дейінгі бес онжылдықты қамтитын жаңа циклдың, роман сериясының бірінші кітабы болуға тиіс болды. Ол оны аяқтамай, рактан қайтыс болды. 1996 жылдан бастап, оның қайтысынан бір жыл өткен соң, жарық көрмеген бірнеше туындылары жарияланды, оның өлімінен бұрын қаншалықты белсенді болғанын көрсетті.
Фильмдер және басқа да түрлі жазбалар
1973 жылдан бастап Маншетт үнемі экранға арналған сценарийлер жазды. Оның фильмдерінің қатарында Клод Шабролдың «Нада» (1974) фильмі, осы фильм оның өзінің «L'Agression» («Қорқыту») романы негізінде түсірілген, Жерар Пирес режиссерлік еткен «L'Ordinateur des pompes funèbres» («Аруақтарды көму бюросының компьютері») (1976), Робин Дэвис түсірген «Полиция соғысы» (1979), Серж Леройдың «Légitime Violence» («Заңмен рұхсатталған зорлық») (1982) және Филипп Лаброның «La Crime» («Қылмыс») (1983) фильмдері бар. Сонымен қатар, оның бірнеше романдары фильмге көшірілді, олардың үшеуінде Ален Делон түсті. Бірақ «Нададан» кейін Маншетт өзінің туындыларын өзгертуден қашыну үшін осы бейімделулерде жұмыс істемеуді шешті. Дегенмен, киносценарий жазуға деген құштарлығы мен әдемі диалогтарды жазу қабілеті оны көптеген киножобаларына қатысуға итерді, бірақ олардың қызығушылығы әртүрлі болды, көбінесе басқа қылмыстық романдардың авторларынан (Уильям Ирланд, Хиллари Во, Уэйд Миллер және т.б.) алынған. Ол көптеген жобалардың жұмысын бастады, бірақ олардың көпшілігі іске аспады. Ол кейде теледидар үшін де жазды, мысалы, 1980-жылдары «Série noire» теледрамасы үшін жұмыс істеді. Маншетт аудармашылықты құрметті кәсіп деп есептеді және өмірінің соңына дейін осымен айналысты. 1970 мен 1995 жылдар аралығында ол отыз романды, соның ішінде Дональд Э. Вестлейк, Роберт Блох, Росс Томас және «Watchmen» графикалық романын аударды. Ол сонымен қатар суретші Жак Тарди үшін «Griffu» комикс альбомын жазды, бірнеше балалар кітабын, кітаптарға алғы сөздер мен түсіндірмелер, эсселер мен пьесалар жазды. Романдарымен және киноға арналған жұмысынан басқа, Маншетт 1965 жылдан 1995 жылға дейін күнделік жазып, бес мыңнан астам қолмен жазылған беттерді қамтыды. Оның көптеген басқа да қызметтерінің ішінде Маншетт өмірінің әртүрлі кезеңдерінде ғылыми-фантастикалық романдардың редакторы болды (1976–1981), «General Baron Staff» псевдонимімен ми ойындары туралы мақалалар жазды (1977–1979), апталық комикс журналының редакторы (1979–1980), киносыншы және қылмыстық әдебиет туралы мақалалар жазды (1977–1981) «Shuto Headline» псевдонимімен. «Noir» әдебиеті туралы эсселерімен (1982–1983 және 1992–1995) ол жанрлық әдебиеттің маңызды теоретиктерінің бірі екенін дәлелдеді.
Өлімнен кейін шығарылғандар
Ол қайтыс болғаннан кейін, 1996 жылдан бастап, оның соңғы аяқталмаған романы "Принцесса ду Санг" ("Қан принцессасы"), сондай-ақ нуар, криминал және детектив жанрлары туралы мақалаларының жинағы "Хроникалар" ("Хроникалар"), кино туралы мақалалары "Les Yeux de la Momie" ("Мумияның көздері") және оның жалғыз театрлық пьесасы "Cache ta joie!" ("Бақыттылығыңды жасыр!"), "Айрис" сияқты қолдан кешіп қалған романдардан бөлімдер, жарық көрмеген сценарий, "Өлім биінің компаниясының апаттары мен құлдырауы" және 1966 жылдан 1974 жылға дейінгі жылдарды қамтитын оның күнделіктерінің бір томы "Журнал" жарық көрді. Бұл жарияланымдар Маншетттің француз әдебиетіне тигізген әсерін нығайтты. Оның романдары қазір қайта жаңа қызығушылыққа ие және әлемнің көптеген тілдеріне аударылды.
Сценарий авторы
1975: L'Agression (режиссер. Gérard Pirès)
1976: L'Ordinateur des pompes funèbres [fr] (режиссер. Gérard Pirès)
1979: Полиция соғысы (режиссер. Robin Davis)
1982: Légitime Violence [fr] (режиссер. Serge Leroy)
1983: Қылмыс [fr] (режиссер. Philippe Labro)
1976: L'Ordinateur des pompes funèbres [fr] (dir. Gérard Pirès)
1979: The Police War (dir. Robin Davis)
1982: Légitime Violence [fr] (dir. Serge Leroy)
1983: La Crime [fr] (dir. Philippe Labro)