Португалия экономикасының тарихы

Португалия экономикасының тарихы: Рим заманынан бастап, теңіз саяхаттары мен жаһандық империя құру арқылы дамыған экономикалық эволюциясы.

57 мин оқу

100%

Дереккөз: Economic history of Portugal — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Португалия экономикасының тарихы

Португалияның экономикалық тарихы – Португалия тарихының барысында экономиканың дамуын қамтиды. Оның бастаулары ұлттық мемлекет құрылғанға дейін, Римдік билік кезінде Гиспанияда, Лузитания және Галлекия провинцияларында Рим империясына өнімдерді өндіріп, экспорттау арқылы дамыған өркендеген экономикаға дейін жетеді. Бұл Визиготтар мен одан кейін Аль-Андалус мұсылмандық билігі тұсында да жалғасты, 1139 жылы Португалия Корольдігі құрылғанға дейін. Португалиялықтардың реконкистаны аяқталып, Еуропаның орта ғасырлық экономикасына интеграцияданғаннан кейін, португалдар Ашылу дәуірінде теңіз саяхаттарын зерттеудің алдыңғы қатарында болды, алғашқы әлемдік империя құрып, кеңейді. Португалия Ренессанс кезеңінде әлемдегі басты экономикалық державаға айналды, Африканың көп бөлігі мен Шығысты еуропалық қоғамға таныстырып, Жапониядан Бразилияға дейін созылған көпконтиненттік сауда жүйесін құрды. 1822 жылы Португалия өзінің маңызды теңіз артындағы аумағы – Бразилияны жоғалтты. Абсолютизмнен парламенттік монархияға өту 1828-1834 жылдардағы құрылымдық азамат соғысына әкеп соқты. Конституциялық монархия үкіметтері елді толыққанды индустрияландыру мен жаңғыртуға қабілетсіз болды. ХХ ғасырдың басында Португалияның жан басына шаққандағы ЖІӨ Батыс Еуропаның орташа көрсеткішінің 40%-ын құрады, ал сауатсыздық деңгейі 74% болды. Африкадағы португалдықтардың аумақтық талаптары Африка үшін күресте күмәндау тудырды. Саяси хаос пен экономикалық проблемалар монархияның соңғы жылдарынан 1910-1926 жылдардағы Бірінші Республикаға дейін жалғасты, нәтижесінде 1926 жылы ұлттық диктатура орнатылды. Қаржы министрі Антониу де Оливейра Салазар португалдық мемлекеттік қаржыны тәртіпке келтірді, бірақ ол 1930 жылдардың басында бір партиялық корпоративтік режимге – Estado Novo айналды. Оның алғашқы үш онжылдығы салыстырмалы тұрақсыздық пен дамудың төмендеуімен сипатталды. 1960 жылға қарай Португалияның жан басына шаққандағы ЖІӨ Еуропалық экономикалық қауымдастықтың (ЕЭҚ) 12 елінің орташа көрсеткішінің 38%-ын ғана құрады. 1986 жылы Португалия шамамен он жылдық экономикалық қиындықтардан кейін, екі рет ХВҚ бақылауындағы қаржылық көмек алғаннан кейін Еуропалық экономикалық қауымдастыққа (және ЕЭКҰ-дан шығып) кірді. Еуропалық Одақтың құрылымдық және үйлесімділік қорлары, сондай-ақ Португалияның туризм сияқты негізгі экспорттық салаларының өсуі, жаңа экономикалық өсім мен әлеуметтік-экономикалық дамудың маңызды күштері болды, бұл 2000 жылдардың басына дейін дамыды (1992-1994 жылдардағы қысқа мерзімді дағдарысқа қарамастан). 1991 жылы жан басына шаққандағы ЖІӨ 1973 жылғы көрсеткіштен асып түсті. Сондай-ақ, бірнеше жыл бойы ірі көпұлтты компаниялардың португалдық еншілес компаниялары әлемдегі ең өнімді компаниялардың қатарында болды. Алайда, экономика 2000 жылдардың басынан бері тоқырап, 2011-2014 жылдардағы ХВҚ/ЕО бақылауындағы құтқару шарасына әкелген Үлкен дағдарыстың салдарына ұшырады. Ел 1999 жылы евроны қабылдады. Дамыған және жоғары табысты ел болғанына қарамастан, Португалияның жан басына шаққандағы ЖІӨ Еуропалық Одақтың орташа көрсеткішінің шамамен 80%-ын құрады. 2008-2009 жылғы жаһандық бәсекеге қабілеттілік туралы есеп Португалияны 134 елдің ішінде 43-орынға қойды. Economist Intelligence Unit (EIU) 2005 жылы жүргізген өмір сапасы туралы сауалнама Португалияны әлемде 19-шы орынға қойды. Португалияда халықаралық беделге ие Grupo Portucel Soporcel (халықаралық қағаз нарығындағы маңызды ойыншы), Sonae Indústria (әлемдегі ең ірі ағаш негізіндегі панельдер өндірушісі), Corticeira Amorim (пробка өндірісіндегі әлемдік көшбасшы) және Conservas Ramirez (үздіксіз жұмыс істейтін ең көне консервіленген балық өндірушісі) сияқты бірқатар ірі компаниялар орналасқан. 2022 жылы Португалия 2030 жылға қарай Еуропалық Одақтың 27 мүше елдің ішінде ең кедей үш елдің бірі болуға жақын болды.

The economic history of Portugal covers the development of the economy throughout the course of Portuguese history. It has its roots prior to nationality, when Roman occupation developed a thriving economy in Hispania, in the provinces of Lusitania and Gallaecia, as producers and exporters to the Roman Empire. This continued under the Visigoths and then Al Andalus Moorish rule, until the Kingdom of Portugal was established in 1139. With the end of Portuguese reconquista and integration in the European Middle Age economy, the Portuguese were at the forefront of maritime exploration of the Age of Discovery, expanding to become the first global empire. Portugal then became the world's main economic power during the Renaissance, introducing most of Africa and the East to European society, and establishing a multi continental trading system extending from Japan to Brazil. In 1822, Portugal lost its main overseas territory, Brazil. The transition from absolutism to a parliamentary monarchy involved a devastating Civil War from 1828 34. The governments of the constitutional monarchy were not able to truly industrialise and modernise the country; by the dawn of the twentieth century, Portugal had a GDP per capita of 40% of the Western European average and an illiteracy rate of 74%. Portuguese territorial claims in Africa were challenged during the Scramble for Africa. Political chaos and economic problems endured from the last years of the monarchy to the first Republic of 1910–1926, which led to the installing of a national dictatorship in 1926. While Finance Minister António de Oliveira Salazar managed to discipline the Portuguese public finances, it evolved into a single party corporative regime in the early 1930s—the Estado Novo—whose first three decades were also marked by a relative stagnation and underdevelopment; as such, by 1960 the Portuguese GDP per capita was only 38% of the EC 12 average. After nearly a decade of economic troubles, during which Portugal received two IMF monitored bailouts, in 1986 the country entered the European Economic Community (and left the EFTA). The European Union's structural and cohesion funds and the growth of many of Portugal's main exporting industries, including tourism, were leading forces in a new period of robust economic growth and socio economic development that would flourish (though with a short crisis around 1992–94) to the early 2000s. In 1991, GDP per capita surpassed the 1973 level Similarly, for several years Portuguese subsidiaries of large multinational companies ranked among the most productive in the world. However, the economy has been stagnated since the early 2000s and was heavily hit by the effects of the Great Recession, which eventually led to an IMF/EU monitored bailout from 2011 14. The country adopted the euro in 1999. Despite being both a developed country and a high income country, Portugal's GDP per capita was of about 80% of the EU 27 average. The Global Competitiveness Report of 2008–2009 ranked Portugal 43rd out of 134 countries and territories. Research by the Economist Intelligence Unit's (EIU) Quality of Life survey in 2005 ranked Portugal 19th in the world. Portugal is home to a number of major companies with international reputation such as Grupo Portucel Soporcel, a major world player in the international paper market, Sonae Indústria, the largest producer of wood based panels in the world, Corticeira Amorim, the world leader in cork production, and Conservas Ramirez, the oldest canned fish producer in continuous operation. In 2022, Portugal was on the verge of becoming by 2030 the 3rd poorest country in the European Union, out of 27 member states of the European Union.

Ұлттығынан бұрын

Римдіктер Иберияға келгенге дейін, жартыаралда негізінен ауыл шаруашылығымен айналысатын және өте шектеулі саудасы бар күнкөріс экономикасы болған. Жерорта теңізі жағалауындағы ірі қалалар ғана грек және финикиялық саудагерлермен байланысқа түскен. Кельттерге дейінгі тайпалар мен кельттер бұл аймақтағы алғашқы халықтардың бірі болды, ал кельт экономикасы мал шаруашылығына, егіншілікке және металл өңдеуге негізделген.

Рим провинциясы

Аумақтың минералды байлығы оны ерте металл дәуірінде маңызды стратегиялық аймаққа айналдырды, ал римдіктердің түбекті басып алудағы алғашқы мақсаттарының бірі – кен орындары мен басқа да ресурстарға қол жеткізу болды. Екінші Пуникалық соғыстан кейін, б.з.д. 29 жылдан б.з. 411 жылға дейін Рим Иберия түбегін басқарды, экономиканы кеңейтіп, түрлендірді және Рим империясымен сауданы дамытты. Жергілікті халықтар одақтар мен адалдық байланыстарының күрделі желісі арқылы Римге салық төледі. Экономика айтарлықтай өндіріс өсімін бастан кешірді, Рим үстемдігіндегі ең жақсы ауыл шаруашылығы жерлерінен пайда көріп, жолдар, сауда жолдары және монета соғу арқылы дамыды, бұл коммерциялық мәмілелерді жеңілдетті. Лузитания қарқынды кен өнеркәсібінің арқасында дамыды; зерттелген кен орындарының ішінде Иберия пирит белдеуіндегі Альжустрель (Випаска), Сан-Домингос және Риотинто кендері болды, олар Севильяға дейін созылды және мыс, күміс және алтын қамтитын. Барлық кен орындары Рим Сенатына тиесілі болды және құлдармен басқарылды. Өзін-өзі қамтамасыз етуге негіделген шаруашылық орнына, зәйтүн майы, дәнді дақылдар және шарап өндіретін, сондай-ақ мал өсіретін ірі шаруашылықтар (римдік виллалар) пайда болды. Бұл шаруашылық қызметі негізінен Тагус өзенінің оңтүстігіндегі аймақта орналасқан, Рим империясының үшінші ірі астық өндіруші аймағы. Балық аулау дамыды, нәтижесінде бүкіл империяға экспортталатын балықты, әсіресе тунец пен скумбрияны мацерациялаудан алынған құнды гарум немесе ликвамен өндірілді. Бүкіл Рим империясының ең ірі өндірушісі Троя түбегінде, қазіргі Сетубал қаласының жанында, Лиссабонның оңтүстігінде орналасқан. Гарум өндіріс орындарының қалдықтары Португалияда консервілеу өнеркәсібінің күрт өскенін көрсетеді, негізінен Алгарве жағалауында, сондай-ақ Повоа-де-Варзим, Анжирас (Матосиньос) және Садо өзенінің сағасында, бұл оны Испаниядағы консервілеушілердің ең маңызды орталықтарының біріне айналдырды. Сонымен қатар, мамандандырылған өнеркәсіптер де дамыды. Балықты тұздау және консервілеу өз кезегінде тұз, кеме жасау және керамика өнеркәсібінің дамуын қажет етті, бұл амфоралар мен басқа да ыдыстарды жасауды жеңілдетіп, май, шарап, дәнді дақылдар және консервілер сияқты тауарларды сақтауға және тасымалдауға мүмкіндік берді.

The territory's mineral wealth made it an important strategic region during the early metal ages, and one of the first objectives of the Romans when invading the peninsula was to access the mines and other resources. After the Second Punic War, from 29 BC to 411 AD, Rome governed the Iberian peninsula, expanding and diversifying the economy, and extending trade with the Roman Empire. Indigenous peoples paid tribute to Rome through an intricate web of alliances and allegiances. The economy experienced a major production expansion, profiting from some of the best agricultural lands under Roman hegemony and fueled by roads, trade routes, and the minting of coins, which eased commercial transactions. Lusitania developed, driven by an intensive mining industry; fields explored included the Aljustrel mines (Vipasca), São Domingos, and Riotinto in the Iberian Pyrite Belt, which extended to Seville, and contained copper, silver, and gold. All mines belonged to the Roman Senate, and were operated by slaves. Subsistence agriculture was replaced by large farming units (Roman villas) producing olive oil, cereals, and wine, and rearing livestock. This farming activity was located mainly in the region to the south of the Tagus River, the third largest grain producing area in the Roman Empire. There was also development in fishing activity, producing the valued garum or liquamen, a condiment obtained from the maceration of fish, preferably tuna and mackerel, exported throughout the entire empire. The largest producer of the entire Roman Empire was in Tróia Peninsula, near modern Setúbal, south of Lisbon. Remains of garum manufacturing plants show a sharp growth of the canning industry in Portugal, mainly on the coast of Algarve, but also in Póvoa de Varzim, Angeiras (Matosinhos), and the estuary of the Sado River, which made it one of the most important centers for canners in Hispania. At the same time, specialized industries also developed. The fish salting and canning in turn required the development of salt, shipbuilding, and ceramic industries, to facilitate the manufacture of amphorae and other containers that allowed the storage and transport of commodities such as oil, wine, cereals, and preserves.

Германдық билік

Рим империясының шамамен 410-418 жылдар аралығында құлдырауымен, суэбтер мен вестготтар римдік әкімшілер қалдырған билік бос орынды пайдаланып, өздерін ақсүйектер ретінде орнатып, Брага және Толедо қалаларында белгілі бір деңгейде орталықтандырылған билік құрды. Рим құқығы толығымен жойылмаған, оның кейбір ережелері вестгот кодексіне енгізілді, сондай-ақ жолдар, көпірлер, су құбырлары және суару жүйелері сияқты инфрақұрылым да түрлі деңгейде сақталды. Еуропадағы бұрынғы римдік жерлердің көп бөлігінде сауда төмендесе де, Визигот Испаниясында ол белгілі бір деңгейде жалғасты.

Аль-Андалус

711 жылы маврлар Иберия түбегінің үлкен бөлігін басып алып, Аль-Андалус мемлекетін құрды. Олар римдік мұраның көп бөлігін сақтап, рим инфрақұрылымын жөндеу және кеңейту арқылы суару жүйелерін пайдаланды, сондай-ақ жаңа егіс шаруашылық тәсілдерін және қант қамысы, күріш, цитрус жемістері, абрикос және мақта сияқты жаңа дақылдарды енгізді. Сауда, саудагерлердің сенім артқан тиімді келісімшарт жүйелері арқасында гүлденді. Олар бай инвесторлардан несие алып, немесе бірнеше саудагерлердің бірлескен инвестицияларымен комиссиялық сауда жасады, олардың көпшілігі мұсылман, христиан және еврейлер болды. Араб деректерінің жеткіліксіздігіне байланысты аймақтың экономикалық құрылымы туралы көп мәлімет жоқ. Дегенмен, бірнеше тұжырымдарды айтуға болады. Мұсылмандар мен христиандар арасындағы, сондай-ақ мұсылмандар арасындағы үздірсіз соғыстар аймаққа зор шығын келтірді және Гарб Аль-Андалустың халқының азаюына себеп болды. Мысалы, Коимбраның солтүстігіндегі аймақтарды христиандық патшалыққа қарсы қорғаныс шебін қамтамасыз ету үшін қайта қоныстандыруға жасалған бірнеше әрекет сәтсіз аяқталды. Экономикаға исламдық қалыптасқан әдеттер (қалалар салу) және Мағриб пен Аль-Андалустың үстем мұсылман билеушісінің таңдаған бағыты зор әсер етті. Мысалы, Альмохад әулетінің Атлант мұхитына деген қызығушылығы Батыс Иберия порттарының (Севилья, Лиссабон және т.б.) әскери және азаматтық (сауда, балық аулау) қызметтерін дамытуға көмектесті. Жалпы дамудың тұрақты сипатына қарамастан, әсіресе 10 және 11 ғасырларда демографиялық өсім байқалған кезде, Гарб Аль-Андалус 740 жылғы үлкен ашаршылық сияқты ауыр оқиғаларға да ұшырады, ол Дуро аймағындағы бербер қоныс танушыларын қырып салған. Көптеген коммерциялық жобалар үшін серіктестіктер құрылды, ал туыстық байланыстар алыс қашықтықта сауда желілерін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Мұсылмандар Азияға дейін созылатын саудамен айналысты, мұсылман саудагерлері сауда мақсатымен ұзақ сапарлар жасады. 800 жылдық соғыстан кейін католик патшалықтары біртіндеп күшейіп, ақыр соңында маврларды түбектен қуып шықты. Португалия корольдігінде бұл 13 ғасырда, Алгарведе болды. Португалия, Арагон және Кастилияның біріккен күштері 15 ғасырда соңғы ибериялық мұсылман бекіністерін жеңді.

In 711, Moors occupied large parts of the Iberian Peninsula, establishing the Al Andalus. They maintained much of the Roman legacy; they repaired and extended Roman infrastructure, using it for irrigation, while introducing new agricultural practices and novel crops, such as sugar cane, rice, citrus fruit, apricots, and cotton. Trade flourished with effective systems of contract relied upon by merchants, who would buy and sell on commission, with money lent to them by wealthy investors, or a joint investment of several merchants, who were often Muslim, Christian, and Jewish. Little is directly known from the economic structures of the region due to the paucity of Arab sources. It is however possible to advance a few assertions. The constant warfare between Muslims and Christians and among Muslims certainly costed the region dearly and must have participated to the rampant problems of underpopulation experienced by the Gharb Al Andalus. As a matter of example, several attempts to repopulate the regions north of Coimbra to guarantee a line of defense against the Christian kingdom failed. The economy was heavily influenced both by structural Islamic habits (creation of cities) and the direction chosen by the dominating Muslim ruler of the Maghrib and al Andalus. For instance, the great interest paid by the Almohad dynasty to the Atlantic helped develop the military and civilian (trade, fishery) activities of the western Iberian ports such as Sevilla, Lisbon, etc. Despite a general impression of sustained development, specially during the 10th and 11th centuries when the area witnessed a noticeable demographic expansion, the Gharb al Andalus also underwent some dramatic episodes such as the great famine of 740 which decimated the Berber colonists of the Douro region. Business partnerships would be made for many commercial ventures, and bonds of kinship enabled trade networks to form over huge distances. Muslims were involved in trade extending into Asia, and Muslim merchants traveled long distances for commercial activities. After 800 years of warfare, the Catholic kingdoms gradually became more powerful and eventually expelled the Moors from the peninsula. In the case of the Kingdom of Portugal it happened in the 13th century; in the Algarve. The combined forces of Portugal, Aragon and Castile defeated the last Iberian Muslim strongholds in the 15th century.

Португалия Корольдігі

1139 жылы Португалия Корольдігі Афонсу I Генрикестің басшылығымен Реконкиста (Иберия түбегіндегі мұсылман билеушілерінен бұрынғы христиан жерлерін қайта басып алу) арқылы аумағын екі есеге ұлғайтып, Леон Корольдігінен тәуелсіздік алды. Оның ізбасары Саншу I алғашқы ұлттық қазынаны жинап, жаңа өнеркәсіптерді және саудагерлердің орта таптарын қолдады. Сонымен қатар, ол 1199 жылы Гуарда сияқты бірнеше жаңа қалалар құрды және елдің шалғай аймақтарын қоныстандыруға ерекше мән берді.

Орта ғасырлар

1212 жылдан бастап Португалияның королі Афонсу II мемлекеттік басқаруды құрып, португалиялықтардың алғашқы жазбаша заңдарын жасады. Бұл заңдар негізінен жеке меншік, азаматтық сот және монета айналымы мәселелеріне қатысты болды. Ол сауда қатынастарын орнату үшін Пиреней түбегінен тыс Еуропа мемлекеттеріне елшілер жіберді. Португалия мен Фландрия графлығы арасындағы сауда қатынастары туралы ең алғашқы мәліметтер португалдықтардың 1267 жылы Лилль жәрмеңкесіне қатысқанын көрсетеді. 1297 жылы Реконкиста аяқталғаннан кейін король Дениш заңнамалық саясатты және билікті орталықтандыруды жүргізіп, португал тілін мемлекеттік тіл ретінде қабылдады. Ол күкірт, күміс, қалайы және темір кендерін табуға және игеруге ынталандырды, сондай-ақ артық өнімді Еуропаның басқа елдеріне экспорттауды ұйымдастырды. 1293 жылдың 10 мамырында король Дениш «Bolsa de Comércio» коммерциялық қорын құрды, ол Фландрия графлығы сияқты шетелдік порттардағы португалиялық саудагерлерді қорғауға арналған еді. Қажет болған жағдайда олар тоннаждың мөлшеріне сәйкес белгілі бір сома төлеуге міндетті болды. 1308 жылы ол Португалияның Англиямен алғашқы сауда келісімін жасады. Ол жерді бөліп берді, ауыл шаруашылығын дамытты, шаруалардың қауымдастықтарын құрды және бірқатар қалаларда тұрақты базарларды ұйымдастырып, оларды реттеу арқылы экспортты дамытуға жеке қызығушылық танытты. 1317 жылы ол генуялық теңізші Мануэль Пессаньямен келісім жасады, оны адмирал етіп тағайындады және оған өз отанымен сауда жасау құқығын берді, ал оның орнына жиырма әскери кеме мен экипаж алды. Бұл елді қарақшылардан қорғау мақсатында жасалды және Португалияның теңіз флотының құрылуына және Португалияда генуялық саудагерлер қауымдастығының ашылуына негіз салды. Ауыл шаруашылығы Португалияның негізгі қызметі болды, ал өнімдер негізінен ішкі тұтынуға жұмсалды. Алгарведен әкелінген шарап пен құрғақ жемістер (инжір, жүзім және бадам) Фландрия мен Англияға сатылды, Сетубал мен Авейродан алынған тұз Солтүстік Еуропаға тиімді экспортталды, ал былғары және қызыл бояушы крем де экспортталды. Өнеркәсіп өте аз болды, Португалия Фландрия мен Италиядан қару-жарақ, киім және бірнеше өндіріс тауарларын импорттады. 13 ғасырдан бастап ақша экономикасы дамыды, бірақ саудада бартер әлі де басым болды, ал монеталардың саны шектеулі болды. 15 ғасырдың басына дейін шетелдік валюта да қолданылды. 14 ғасырдың екінші жартысында оба эпидемиясы халықтың көптеп азаюына әкелді: экономика бірнеше қалаларда шоғырланды, ал елден көші-қон ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жерлерді тастап кетуге және ауылдық жерлерде жұмыссыздық деңгейінің өсуіне әкелді. Теңіз ғана балама мүмкіндіктер ұсынды, көптеген адамдар балық аулау және саудамен айналысатын жағалау аймақтарында қоныстанды. 1325 және 1357 жылдар аралығында Афонсу IV тиісті сауда флотын құру үшін мемлекеттік қаржыландыруды берді және адмирал Мануэль Пессанья басшылығындағы генуялық теңізшілердің көмегімен алғашқы теңіз саяхаттарын ұйымдастырды. Қара теңіздегі қызметтерін азайтуға мәжбүр болған Генуя Республикасы Солтүстік Африкадағы бидай және зәйтүн майы саудасына (олар энергия көзі ретінде де бағаланды) және алтын іздеуге көшті, бірақ олар Брюгге (Фландрия) және Англия порттарына да сапарлады. 1341 жылы Канар аралдары Португалия королінің қамқорлығымен ресми түрде ашылды, бірақ 1344 жылы Кастилия оларға талас айтып, Португалия флотының дамуын одан әрі жеделдетті. Қоныстануды ынталандыру үшін 1375 жылы «Sesmarias» заңы шығарылды, ол бос жерлерді иемденіп, жұмыссыз шаруаларға жалға берді, бірақ үлкен нәтиже бермеді: ғасырдың соңында Португалия азық-түлік тапшылығына тап болды және Солтүстік Африкадан бидай импорттауға мәжбүр болды. 1383–1385 жылдардағы дағдарыстан кейін – мұрагерлік дағдарысы, Кастилиямен соғыс және аштық пен анархияға ұшыраған Лиссабоннан кейін – Англиямен тығыз байланысы бар жаңадан сайланған Авиз әулеті консервативті жерге бағытталған аристократияның ықпалын азайтты.

Starting in 1212, Afonso II of Portugal established the state's administration, designing the first set of Portuguese written laws. These were mainly concerned with private property, civil justice, and minting. He sent ambassadors to European kingdoms outside the Iberian Peninsula to begin commercial relations. The earliest references of commercial relations between Portugal and the County of Flanders document Portuguese attendance at Lille's fair in 1267. In 1297, with the Reconquista completed, King Denis pursued policies on legislation and centralization of power, adopting Portuguese as the official language. He encouraged the discovery and exploitation of sulphur, silver, tin, and iron mines, and organized for the export of surplus production to other European countries. On 10 May 1293, King Denis instituted the Bolsa de Comércio, a commercial fund for the defense of Portuguese traders in foreign ports, such as the County of Flanders, which were to pay certain sums according to tonnage, accrued to them when necessary. In 1308, he signed Portugal's first commercial agreement with England. He distributed land, promoted agriculture, organized communities of farmers and took a personal interest in the development of exports, founding and regulating regular markets in a number of towns. In 1317, he made a pact with the Genoese merchant sailor Manuel Pessanha (Pesagno), appointing him Admiral and giving him trade privileges with his homeland, in return for twenty warships and crews. The intention was the defense of the country against pirates, and it laid the basis for the Portuguese Navy and the establishment of a Genoese merchant community in Portugal. Agriculture was Portugal's main activity, with produce mostly consumed internally. Wine and dried fruits from the Algarve (figs, grapes, and almonds) were sold in Flanders and England, salt from Setúbal and Aveiro was a profitable export to northern Europe, and leather and kermes, a scarlet dye, were also exported. Industry was minimal, and Portugal imported armor and munitions, fine clothes, and several manufactured products from Flanders and Italy. Since the 13th century, a monetary economy had been stimulated, but barter still dominated trade, and coinage was limited; foreign currency was also used until the beginning of the 15th century. In the second half of the 14th century, outbreaks of bubonic plague led to severe depopulation: the economy was extremely localized in a few towns, and migration from the country led to land being abandoned to agriculture and resulted in rises in rural unemployment. Only the sea offered alternatives, with most populations settling in fishing and trading coastal areas. Between 1325 and 1357, Afonso IV granted public funding to raise a proper commercial fleet and ordered the first maritime explorations, with the help of Genoese sailors under the command of admiral Manuel Pessanha. Forced to reduce their activities in the Black Sea, the Republic of Genoa had turned to the north African trade of wheat and olive oil (valued also as an energy source), and a search for gold, although they also visited the ports of Bruges (Flanders) and England. In 1341, the Canary Islands were officially discovered under the patronage of the Portuguese king, but in 1344 Castile disputed them, further propelling the development of the Portuguese navy. To promote settlement, the Sesmarias law was issued in 1375, expropriating vacant lands and leasing it to unemployed cultivators, without great effect: by the end of the century, Portugal faced food shortages, having to import wheat from north Africa. After the 1383–1385 Crisis—combining a succession crisis, war with Castile, and Lisbon plagued by famine and anarchy—a newly elected Aviz dynasty, with strong links to England, marked an eclipse of the conservative land oriented aristocracy.

Португалия империясының кеңейуі (15 - 16 ғасырлар)

1415 жылы португалдар Сеутаны Африка жағалауындағы кеме қатынасын бақылау, папалықтың қолдауымен христиан дінін тарату және ақсүйектерге соғыс жасау мүмкіндігін беру мақсатымен бағындырды. Патшаның ұлы, Генрих Теңізші, Сахара сауда жолдарының тиімділігін білді. "Христос орденінің" бай губернаторы және Алгарведегі құнды ресурстарға монополия иесі болған ол, Мавритания жағалауына жасалған сапарларды демеушілік етіп, теңіз жолдарына қызығушылық танытқан саудагерлер, кеме иелері және басқа да мүдделі тараптарды біріктірді. Кейіннен оның ағасы Педро ханзада оған жаңадан ашылған аймақтардағы саудадан түскен табыстың барлығына иелік ету құқығын берді. Ұзақ өтпей Атлант мұхитындағы Мадейра (1420 ж.) және Азор аралдарына (1427 ж.) жетіліп, оларға қоныстану басталды, Португалияға экспортталатын бидай өндіріліп, сауда көлемі артты. 1433 жылы король Дуарте I билікке келген кезде Реал Португалиядағы валюта бірлігі ретінде қалыптасты және 20 ғасырға дейін солай болды. 1430 жылдың қаңтар айында Португалия ханшайымы Изабелла Бургундия герцогы Филипп III-ке, Фландрия графы Артур Корте Реалға үйленді. Онымен бірге 2000-ға жуық португалдықтар келді, олар сол кездегі Еуропаның ең бай сарайында сауда және қаржы саласында белсенділік танытты. Португалияның қолдауымен Брюгге кеме жасау шебі құрылды, ал 1438 жылы герцог португал саудагерлеріне заңдық өкілеттіктермен консул сайлау мүмкіндігін берді, осылайша португал қауымына толық азаматтық құқық берілді. 1445 жылы португалдықтар Брюггедегі сауда бекетін (Фетория) салған. 1443 жылы Генрихтің ағасы Педро ханзада оған Бохадор мүйісінен оңтүстікке қарай теңіз саяхаттарын, соғыс жүргізуді және сауданы жүргізуге монополия берді. Кейіннен Рим папасы шығарған Dum Diversas (1452 ж.) және Romanus Pontifex (1455 ж.) бұйрықтары арқылы Португалияға жаңа ашылған жерлерде сауда жасау монополиясы берілді. Португалдар алғаш рет Атлант мұхитында саяхат жасағанда және Африка жағалауындағы ықпалын кеңейткенде, оларды алтын қызықтырды. Сахарадан оңтүстік Африкадағы сауданы мұсылмандар бақылады, олар тұз, кола, мата, балық және астық үшін Сахара арқылы өтетін сауда жолдарына иелік етті және араб құл саудасымен айналысты. Солтүстік Африкаға баратын мұсылман саудагерлерін тарту үшін 1445 жылы Мавритания жағалауындағы Аргуин аралында алғашқы сауда бекеті құрылды. Португал саудагерлері Сенегал және Гамбия өзендері арқылы ішкі аймаққа өтті, бұл өзендер Сахара арқылы өтетін ежелгі сауда жолдарын кесіп өтеді. Олар мыс ыдыстар, маталар, құрал-жарақтар, шарап және жылқы әкелді, кейін қару-жарақ пен оқ-дәрі де қосылды. Қарсылықта олар Акан кеніштерінен алтын, Гвинея бұрышы (Васко да Гама 1498 жылы Үндістанға жеткенге дейін жалғасқан сауда) және піл сүйегін алды. Еуропа мен Жерорта теңізіндегі нарықтардың кеңеюі Сахара арқылы сауданың өсуіне әкелді. Еуропадағы үй шаруашылығында жұмыс істейтін африкалық құлдарға, Жерорта теңізіндегі және кейіннен Мадейрадағы қант плантацияларындағы жұмысшыларға деген сұраныс өте төмен болды. Португалдықтар Африканың Атлант жағалауындағы бір сауда бекетінен екіншісіне құлдарды тасымалдау арқылы көп мөлшерде алтын табуға болатынын анықтады: мұсылман саудагерлері құлдарға үлкен сұраныс білдірді, олар Сахара арқылы өтетін жолдарда жүкті тасу үшін және Ислам империясында сату үшін қолданылды.

In 1415, Ceuta was conquered by the Portuguese with the aim of controlling navigation of the African coast, expanding Christianity with the avail of the papacy, and providing the nobility with war. The king's son, Henry the Navigator, then became aware of the profitability of the Saharan trade routes. Governor of the rich 'Order of Christ' and holding valuable monopolies on resources in the Algarve, he sponsored voyages down the coast of Mauritania, gathering a group of merchants, shipowners, and stakeholders interested in the sea lanes. Later, his brother Prince Pedro granted him a "Royal Flush" of all profits from trading within the discovered areas. Soon the Atlantic islands of Madeira (1420) and Azores (1427) were reached and began to be settled, producing wheat for export to Portugal. By the beginning of the reign of King Duarte I in 1433, the Real became the currency unit in Portugal, and remained so up to the 20th century. In January 1430, Princess Isabella of Portugal married Philip III, Duke of Burgundy, Artur Côrte Real, Count of Flanders. Around 2,000 Portuguese accompanied her, developing great activity in trade and finance in what was then the richest European court. With Portuguese support, Bruges shipyard was started, and in 1438 the Duke granted the Portuguese traders the opportunity to elect consuls with legal powers, thus giving full civil jurisdiction to the Portuguese community. In 1445, the Portuguese Feitoria of Bruges was built. In 1443, Prince Pedro, Henry's brother, granted him the monopoly of navigation, war, and trade in the lands south of Cape Bojador. Later, this monopoly would be enforced by the Papal bulls Dum Diversas (1452) and Romanus Pontifex (1455), granting Portugal the trade monopoly for the newly discovered lands. When the Portuguese first sailed down the Atlantic, extending their influence on coastal Africa, they were interested in gold. Trade in sub Saharan Africa was controlled by Muslims, who controlled trans Saharan trade routes for salt, kola, textiles, fish, and grain, and engaged in the Arab slave trade. To attract Muslim traders along the routes traveled in North Africa, the first factory trading post was built in 1445 on the island of Arguin, off the coast of Mauritania. Portuguese merchants accessed the interior via the Senegal and Gambia rivers, which bisected long standing trans Saharan routes. They brought in copperware, cloth, tools, wine, and horses, and later included arms and ammunition. In exchange, they received gold from the mines of Akan, Guinea pepper (a trade which lasted until Vasco da Gama reached India in 1498), and ivory. The expanding market opportunities in Europe and the Mediterranean resulted in increased trade across the Sahara. There was a very small market for African slaves as domestic workers in Europe, and as workers on the sugar plantations of the Mediterranean and later Madeira. The Portuguese found they could make considerable amounts of gold by transporting slaves from one trading post to another, along the Atlantic coast of Africa: Muslim merchants had a high demand for slaves, which were used as porters on the trans Saharan routes, and for sale in the Islamic Empire.

Атлантика аралдарының қант саудасы

Мадейраның капитандықтарында қант қамысы шаруашылығын кеңейту 1455 жылы Сицилиядан және (көбінесе) Генуя астанасынан кеңесшілерді пайдаланып, Еуропада сирек кездесетін "тәтті тұз" өндіруге басталды. Алгарведе өсірілген қант қамысының Мадейрада қолжетімді болуы Венеция монополиясын айналып өтуге ниеттенген генуэздік және фламанд саудагерлерін қызықтырды. Қант қамысы өндірісі арал экономикасының маңызды факторына айналды, ал Мадейра, Канар және Кабо-Верде аралдарында плантациялар құру еңбек күшіне деген сұранысты арттырды. Құлдарды мұсылман саудагерлеріне қайта сатудың орнына, плантациялардағы шаруаларға жаңа нарық пайда болды. 1500 жылға қарай португалдар осы нарықтарға шамамен 81 000 құлды тасымалдады, ал 16 ғасырда Мадейрадағы импортталған құлдардың үлесі жалпы халықтың 10% құрады. 1480 жылы Антверпенде Мадейра қант саудасымен айналысатын 70-ке жуық кеме болды, ал тазарту және тарату қалада шоғырландырылды. 1490 жылдары Мадейра қант өндірісінде Кипрді озып кетті, ал Бартоломео Маркионни сияқты қант саудагерлерінің табысы зерттеу саяхаттарына инвестиция салуға түрткі болды.

Гвинеялық алтын

1469 жылы Африканы зерттеуден алынған аз табысқа жауап ретінде король Афонсу V Гвинея шығанағының бір бөлігіндегі сауда монополиясын саудагер Фернао Гомеске берді. Жылдық 200 000 реалдық жалдама үшін Гомес бес жыл бойы Африка жағалауының 100 лигасын жыл сайын зерттеуге міндетті болды (кейін келісім тағы бір жылға ұзартылды). Ол қара бұрышқа ұқсас, «малагуета» деп аталған (Aframomum melegueta) гвинея бұрышының монополиялық сауда құқығын тағы 100 000 реалдық жылдық төлеммен алды. Бенин шығанағы деп белгілі құл саудасының жағалауына португалдар 1470-ші жылдардың басында жетті. Олар 1480-ші жылдары Конго Корольдігінің жағалауына жеткенде ғана мұсылман сауда аймағынан асып түсті. Гоместің демеушілігімен экватордан өтіліп, Гвинея шығанағындағы аралдарға, соның ішінде Сан-Томе және Принсипиге жетілді. Жағалауда Гомес жергілікті тұрғындар мен араб және бербер саудагерлері арасында гүлденген аллювиалды алтын саудасын тапты, ол кезде «А Мина» («кен») деп аталған портта сауда бекетін құрды. Келесі он жылдық ішінде Эльмина мен Португалия арасындағы сауда өсті. Бұл порт Бениннің құл өзендері бойындағы жергілікті африкалықтардан сатып алынған алтын мен құлдар үшін маңызды сауда орталығына айналды. Африка саудасынан түскен пайдасын пайдаланып, Фернао Гомес португал короліне Мароккодағы Асила, Алкасер-Сегер және Танжер қалаларын бағындыруға көмектесті. Үлкен пайданы ескере отырып, 1482 жылы жаңа таққа отырған король Жоао II Эльминада жергілікті алтын өнеркәсібін басқару үшін фабрика салуды бұйырды: Эльмина қамалы. Сан-Жорже да-Мина фабрикасы сауданы орталықтандырды, ол қайтадан корольдік монополия ретінде бекітілді. Гвинея компаниясы Лиссабонда саудамен айналысатын және тауарлар бағасын белгілейтін мемлекеттік мекеме ретінде құрылды. 15 ғасырдағы Африка жағалауын португалдықтардың зерттеуі еуропалық отаршылдықтың алғы күші ретінде қарастырылады және Атлант мұхитындағы құл саудасының, христиан миссионерлерінің уағыздауының және 18 ғасырдың соңына дейін еуропалық отаршылдықтың маңызды бөлігіне айналған алғашқы жаһандану процестерінің басталуын белгіледі. Колониялық дәуірдің басында жағалау бойында қырық бекініс жұмыс істеді. Олар негізінен сауда посттары ретінде қызмет етті және көбінесе әскери қимылдарға қатыспады, бірақ бекіністер маңызды болды, өйткені саудаға дейін қару-жарақ пен оқ-дәрілер сақталды.

In 1469, responding to meager returns from African explorations, King Afonso V granted monopoly of trade in part of the Gulf of Guinea to the merchant Fernão Gomes. For an annual rent of 200,000 reais, Gomes was to explore 100 leagues of the coast of Africa annually, for five years (later the agreement would be extended for another year). He gained monopoly trading rights for a popular substitute of black pepper, then called "malagueta", the guinea pepper (Aframomum melegueta), for another yearly payment of 100,000 reais. The slave coast, as the Bight of Benin was known, was reached by the Portuguese at the start of the 1470s. It was not until they reached the Kingdom of Kongo's coast in the 1480s that they exceeded Muslim trading territory. Under Gomes' sponsorship, the equator was crossed and the islands of the Gulf of Guinea were reached, including São Tomé and Príncipe. On the coast, Gomes found a thriving alluvial gold trade among the natives and visiting Arab and Berber traders at the port then named A Mina (meaning "the mine"), where he established a trading post. Trade between Elmina and Portugal grew over the next decade. The port became a major trading center for gold and slaves purchased from local African peoples along the slave rivers of Benin. Using his profits from African trade, Fernão Gomes assisted the Portuguese king in the conquests of Asilah, Alcácer Ceguer, and Tangier in Morocco. Given the large profits, in 1482 the newly crowned king John II ordered a factory to be built in Elmina, to manage the local gold industry: Elmina Castle. São Jorge da Mina Factory centralized trade, which was held again as a royal monopoly. The Company of Guinea was founded in Lisbon as a government institution that was to deal with trade and fix the prices of the goods. 15th century Portuguese exploration of the African coast is commonly regarded as the harbinger of European colonialism, and marked the beginning of the Atlantic slave trade, Christian missionary evangelization, and the first globalization processes, which were to become a major element of European colonialism until the end of the 18th century. By the beginning of the colonial era there were forty forts operating along the coast. They acted mainly as trading posts and rarely saw military action, but the fortifications were important, as arms and ammunition were being stored prior to trade.

Дәмдеуіштер саудасы

XVI ғасырдағы табысты шығыс дәмдеуіштер саудасын португалдықтар басып алды. 1498 жылы Васко да Гаманың жасаған алғашқы саяхаты теңіз жолымен Үндістанға жетіп, Үнді мұхитындағы еуропалық тікелей сауданың алғашқысын ашты. Осыған дейін Еуропаға дәмдеуіштер Индия мен Арабия арқылы, аралас құрлық және теңіз жолдарымен, Парсы шығанағы, Қызыл теңіз және керуендер арқылы, содан кейін Жерорта теңізі арқылы Венеция арқылы жеткізілді, олардың бұл құнды тауарларға дерлік монополиясы болды. Осы сауда жолдарын құру арқылы Португалия көптеген делдалдарымен Венеция саудасына бәсекелес болды. Венеция Республикасы Еуропа мен Азия арасындағы сауда жолдарының көп бөлігін бақылауына алды. Осман түркілері Үндістанға соққан дәстүрлі құрлық жолдарын жапқаннан кейін, Португалия Гаманың ашқан теңіз жолын пайдаланып, Венеция сауда монополиясын бұзуға үміттенді. Португалия Үнді мұхитындағы сауданы бақылауға және Еуропа мен Азияны байланыстыратын теңіз жолдарын қамтамасыз етуге тырысты. Бұл жаңа теңіз жолы 1508 жылы Үндістанның португал вице-королі болып тағайындалған Афонсу де Албукеркидің іс-қимылдарымен Португалия үшін берік қамтамасыз етілді. Алғашқы португалдық саяхатшылар Португалдық Мозамбик және Занзибарда базалар құрды, Африка жағалауында, Үндістан субконтинентінде және Азияның басқа жерлерінде бекіністер мен фабрикалардың (сауда посттарының) құрылысын қадағалады, бұл португалдық гегемонияны нығайтты. Лиссабондағы Каса-да-Индия (Үнді үйі) XV және XVI ғасырларда корольдік монополия астында барлық португалдық шетелдік сауданы басқарған орталық ұйым болды. 1500 жылы құрылған, ол Гвинея үйінің, Гвинея және Мина үйінің және Мина үйінің (портүгал тілінде сәйкесінше Casa da Guiné, Casa de Guiné e Mina және Casa da Mina) мұрагері болды. Каса-да-Индия бұрыш, қарабидай және корица саудасына патшалық монополияны сақтап, басқа тауарлардың табысына 30 пайыз салық салды. Еуропаға экспорттау және тарату Антверпендегі португалдық фабрикасы арқылы жүзеге асырылды. Шамамен отыз жыл бойы, 1503 жылдан 1535 жылға дейін португалдықтар Жерорта теңізінің шығысындағы Венецияның дәмдеуіштер саудасына нұқсан келтірді. 1510 жылы Португалия королі Мануэль I дәмдеуіштер саудасынан ғана жылына миллион крузадо таба алды, бұл Франция королі Франсуа I-ді Мануэль I-ді «le roi épicier» – «дәмдеуіштер королі» деп атауға итерді. 1506 жылы мемлекеттік кірістің шамамен 65% шетелдегі қызметтен алынған салықтар есебінен түсті. Ғасырдың ортасында Мароккодағы қанағаттандырушылық және ішкі ысыраптардың салдарынан кіріс азайды. Сонымен қатар, Португалия осы қызметті қолдау үшін маңызды ішкі инфрақұрылымды дамытпады, көптеген қызметтер үшін шетелдіктерге сүйенді, сондықтан көптеген қаржы осылай жұмсалды. 1549 жылы Антверпендегі португалдық сауда орталығы банкротқа ұшырап, жабылды. 1550 жылдары тақтың кеңейтілуіне байланысты ол шетелдік қаржыландыруға көбірек тәуелді болды. 1560 жылға қарай Каса-да-Индияның кірісі оның шығыстарын жабуға жеткіліксіз болды.

The profitable eastern spice trade was cornered by the Portuguese in the 16th century. In 1498, Vasco da Gama's pioneering voyage reached India by sea, opening the first European direct trade in the Indian Ocean. Up to this point, spice imports to Europe had been brought overland through India and Arabia, based on mixed land and sea routes through the Persian Gulf, Red Sea, and caravans, and then across the Mediterranean by the Venetians for distribution in Western Europe, which had a virtual monopoly on these valuable commodities. By establishing these trade routes, Portugal undercut the Venetian trade with its abundance of middlemen. The Republic of Venice had gained control over much of the trade routes between Europe and Asia. After traditional land routes to India had been closed by the Ottoman Turks, Portugal hoped to use the sea route pioneered by Gama to break the Venetian trading monopoly. Portugal aimed to control trade within the Indian Ocean and secure the sea routes linking Europe to Asia. This new sea route around the Cape of Good Hope was firmly secured for Portugal by the activities of Afonso de Albuquerque, who was appointed the Portuguese viceroy of India in 1508. Early Portuguese explorers established bases in Portuguese Mozambique and Zanzibar and oversaw the construction of forts and factories (trading posts) along the African coast, in the Indian subcontinent, and other places in Asia, which solidified the Portuguese hegemony. At Lisbon the Casa da Índia (House of India) was the central organization that managed all Portuguese trade overseas under royal monopoly during the 15th and 16th centuries. Established around 1500, it was the successor of the House of Guinea, the House of Guinea and Mina, and the House of Mina (respectively, the Casa da Guiné, Casa de Guiné e Mina, and Casa da Mina in Portuguese). Casa da Índia maintained a royal monopoly on the trade in pepper, cloves, and cinnamon, and levied a 30 percent tax on the profits of other articles. The export and distribution to Europe was made by the Portuguese factory in Antwerp. For about thirty years, from 1503 to 1535, the Portuguese cut into the Venetian spice trade in the eastern Mediterranean. By 1510, King Manuel I of Portugal was pocketing a million cruzados yearly from the spice trade alone, and this led François I of France to dub Manuel I "le roi épicier", meaning "the grocer king". In 1506, about 65% of the state income was produced by taxes on overseas activity. Income started to decline mid century because of the costs of maintaining a presence in Morocco and domestic waste. Also, Portugal did not develop a substantial domestic infrastructure to support this activity, but relied on foreigners for many services supporting their trading enterprises, and therefore a lot of money was consumed in this way. In 1549, the Portuguese trade center in Antwerp went bankrupt and was closed. As the throne became more overextended in the 1550s, it increasingly relied on foreign financing. By about 1560, the income of the Casa da Índia was not able to cover its expenses.

Қытай, Жапония және Еуропа арасындағы үшжақты сауда

Гоа бастапқыда португалдық Үндістанның астанасы ретінде, 1513 жылдан бері Лиссабон, Малакка және Қытай мен Малуку аралдарын (Тернате) байланыстыратын сауда желісінің орталық кемежайы болып қызмет етті. Фернао Пирес де Андраденің Гуанчжоуға жасаған алғашқы ресми сапары (1517–1518) тиімді болды, және жергілікті қытай билігі де Андраденің флотилиясымен келген Томе Пирес басқаратын елшілікті Пекинге аттандыруға рұқсат берді. 1542 жылы португал саудагерлері Жапонияға келді. Фернао Мендес Пинтоның айтуынша, олар Танегасимаға жеткен, онда жергілікті тұрғындар жапондықтар көптеп өндіретін оттық қаруларға қатты таң қалды. 1543 жылы Жапонияға португалдардың келуі Нанбан сауда кезеңін ашты, оның барысында жапондықтар арбалет, еуропалық үлгідегі торсық, еуропалық кемелер, христиандық, сәндік өнер және тіл сияқты бірнеше технологиялар мен мәдени тәжірибелерді қабылдады. 1570 жылы иезуиттер мен жергілікті даймио арасындағы келісімге сәйкес португалдарға жапон порты берілді, онда олар Нагасаки қаласын құрды, осылайша көп жылдар бойы Жапонияның әлемге ашылған есігі болған сауда орталығын жасады. Содан кейін, 1557 жылы португал саудагерлері Макао аралында колония құрды. Қытай билігі португалдарға жылдық төлем жасау арқылы қоныстануға рұқсат берді, бұл қойма құруға мүмкіндік берді. Қытайлықтардың Жапониямен тікелей сауда жасауына тыйым салғаннан кейін португалдар бұл саудалық орынды делдал ретінде толтырды. Қытай, Жапония және Еуропа арасындағы үшбұрышты саудаға қатысқан португалдар қытай жібегін сатып алып, оны жапондықтарға жапондықтар өндірген күміске айырды; күміс Қытайда жоғары бағаланғандықтан, португалдар осылайша алған металдарымен қытай жібегінің одан да көп көлемін сатып ала алды. Саудасын еуропалық және азиялық бәсекелестерден қорғай отырып, Португалия Азия мен Еуропа арасындағы саудада ғана емес, сонымен қатар Үндістан, Индонезия, Қытай және Жапония сияқты Азияның әртүрлі аймақтары арасындағы саудада да үстемдік құрды. Баск Франциск Ксавьер сияқты иезуит миссионерлері португалдардың ізімен Азияға Рим католицизмін таратуға кірісті, бірақ нәтижелері әртүрлі болды.

Goa had functioned from the start as the capital of Portuguese India, the central shipping base of a commercial net linking Lisbon, Malacca, and as far as China and the Maluku Islands (Ternate) since 1513. The first official visit of Fernão Pires de Andrade to Guangzhou (1517–1518) was fairly successful, and the local Chinese authorities allowed the embassy led by Tomé Pires, brought by de Andrade's flotilla, to proceed to Beijing. In 1542, Portuguese traders arrived in Japan. According to Fernão Mendes Pinto, who claimed to have been present in this first contact, they arrived at Tanegashima, where locals were impressed by firearms that would be immediately made by the Japanese on a large scale. The arrival of the Portuguese in Japan in 1543 initiated the Nanban trade period, with the hosts adopting several technologies and cultural practices, such as the arquebus, European style cuirasses, European ships, Christianity, decorative art, and language. In 1570, after an agreement between Jesuits and a local daimyō, the Portuguese were granted a Japanese port where they founded the city of Nagasaki, thus creating a trading center which for many years was Japan's main gateway to the world. Soon after, in 1557, Portuguese merchants established a colony on the island of Macau. Chinese authorities allowed the Portuguese to settle through an annual payment, creating a warehouse. After the Chinese banned direct trade by Chinese merchants with Japan, the Portuguese filled this commercial vacuum as intermediaries. Engaging in the triangular trade between China, Japan, and Europe, the Portuguese bought Chinese silk and sold it to the Japanese in return for Japanese mined silver; since silver was more highly valued in China, the Portuguese could then use their newly acquired metal to buy even larger stocks of Chinese silk. Guarding its trade from European and Asian competitors, Portugal dominated not only the trade between Asia and Europe, but also much of the trade between different regions of Asia, such as India, Indonesia, China, and Japan. Jesuit missionaries, such as the Basque Francis Xavier, followed the Portuguese to spread Roman Catholicism to Asia, with mixed results.

Оңтүстік Америкадағы кеңею

XVI ғасырда Португалия жаңадан ашылған Бразилия жерін отарлауға кірісті. Алайда, одан бұрын бояу ретінде қолданылатын бразилия ағашын жинау үшін уақытша сауда бекеттері құрылды, ал тұрақты қоныстармен бірге қант құмыршасы өнеркәсібі мен оның қарқынды еңбек күші пайда болды. Бірнеше ерте қоныстар құрылды, олардың ішінде 1549 жылы солтүстіктегі Барлық Әулиелер шығанағында орналасқан колониялық астана Сальвадор, және 1567 жылғы наурызда оңтүстіктегі Рио-де-Жанейро қаласы. Португалиялық отаршылар Еуропаға экспортталатын ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруге негізделген экономиканы қабылдады. Қант 18-ші ғасырдың басына дейін Бразилияның ең маңызды отарлық өнімі болды, содан кейін алтын мен басқа да минералдар маңыздырақ атанды. Португалияның Бразилияда бекінуге жасаған алғашқы әрекетті 1533 жылы Иоанн III жасады. Оның шешімі қарапайым болды: ол жағалауды шамамен 150 мильге дейін созылған он бес бөлікке бөлді және осы жерлерді мұрагерлік негізде он бес сарайлыққа (donatários) берді. Әр сарайлыққа өзі мен оның мұрагерлері жағалау бойындағы өздерінің учаскесінен қоныс ауданында қалалар салуға, жер беруге және қанша жерді қоныстандыра алса, соғұрлым көп салық алуға рұхсат етілді. 1540 жылдары Иоанн III саясатын өзгертуге мәжбүр болды. Ол Бразилияны тікелей корольдік бақылауына алды (Испания Америкасындағыдай) және генерал-губернатор тағайындады. Бразилияның алғашқы генерал-губернаторы 1549 жылы Баияға (қазіргі Сальвадор) келді және штаб-пәтерін орнатты. 1763 жылы Рио-де-Жанейромен алмастырылғанға дейін ол екі ғасырдан астам уақыт бойы португалдық Бразилияның астанасы болды. Португалиялық Бразилияның экономикалық күші алдымен солтүстіктегі қант плантацияларынан туындады, олар 1530 жылдары екі сәтті donatários-тың бірімен құрылды. Бірақ 17-ші ғасырдың соңынан бастап Бразилия испандық Американың негізін құраған минералдық байлықтан да пайда көре бастады. 1693 жылы Минас-Жерайс штатының оңтүстік аймағында алтын табылды. Бұл жаңалық Америкадағы алғашқы алтын асығушылықты тудырды, алтын іздеушілер батысқа қарай ағылып, 18-ші ғасырдың көп бөлігінде Бразилия экономикасын нығайтты. Сол аймақта 18-ші ғасырда алмаз да көп мөлшерде табылған. Отаршылар біртіндеп батысқа, ішкі аймаққа көшіп бара жатты. 1549 жылы бірінші генерал-губернатормен бірге жаңадан құрылған иезуиттер орденінің мүшелері келді. Үндістерді дінге көшіру миссиясымен олар көбінесе жағалаудан алыс жаңа аймақтардағы алғашқы еуропалықтар болды. Олар көбінесе күміс және алтын табу немесе үндістерді құл ретінде ұстау үшін ішкі аймаққа (бандеиралар деп аталатын үлкен экспедицияларда) басып кірген авантюристтермен де қақтығыстарға түсті. Мұндай әртүрлі мақсаттары бар осы екі топ португалдықтардың Тордесильяс сызығынан тыс жерлерге кеңірек таралуына ықпал етті. 17-ші ғасырдың соңына қарай Бразилияның аумағы Амазонка бассейнінің барлық бөлігін, батысқа қарай Анд тауларына дейін қамтыды. Сонымен қатар португал отаршылары Рио-де-Жанейродан оңтүстікке қарай жағалау бойымен де жылжыды. 1680 жылы Плата өзенінде Португалдың Сакраменто колониясы құрылды, бұл қазіргі Уругвайдағы испан-португал шекаралық қақтығыстарының ғасырын тудырды. Сонымен қатар португал тілінің қолданылуы Оңтүстік Американың орталық аймағына испан көршілерінен ерекшеленетін өзіндік ерекшелік пен мәдениет сыйлады.

During the 16th century, Portugal also started to colonize its newly discovered territory of Brazil. However, temporary trading posts were established earlier to collect Brazilwood, used as a dye, and with permanent settlements came the establishment of the sugar cane industry and its intensive labor. Several early settlements were founded, among them the colonial capital, Salvador, established in 1549 at the Bay of All Saints in the north, and the city of Rio de Janeiro in the south, in March 1567. The Portuguese colonists adopted an economy based on the production of agricultural goods that were exported to Europe. Sugar became by far the most important Brazilian colonial product until the early 18th century, when gold and other minerals assumed a higher importance. The first attempt to establish a Portuguese presence in Brazil was made by John III in 1533. His solution was simplistic; he divided the coastline into fifteen sections, each about 150 miles long, and granted these strips of land, on a hereditary basis, to fifteen courtiers, who become known as donatários. Each courtier was told that he and his heirs could found cities, grant land, and levy taxes over as much territory as they could colonize inland from their stretch of coastline. Only two of the donatários were to have any success in this venture. In the 1540s, John III was forced to change his policy. He placed Brazil under direct royal control (as in Spanish America) and appointed a governor general. The first governor general of Brazil arrived in 1549 and headquartered himself at Bahia (today known as Salvador). It remained the capital of Portuguese Brazil for more than two centuries, until replaced by Rio de Janeiro in 1763. The economic strength of Portuguese Brazil derived at first from sugar plantations in the north, established as early as the 1530s by one of the two successful donatários. But from the late 17th century onward, Brazil benefited at last from the mineral wealth which underpinned Spanish America. Gold was found in 1693 in the southern inland region of Minas Gerais. The discovery set off the first great gold rush of the Americas, opening up the interior as prospectors swarmed westwards, and underpinning Brazil's economy for much of the 18th century. Diamonds were also discovered in large quantities in the same region in the 18th century. Colonists gradually moved west into the interior. Accompanying the first governor general in 1549 were members of the newly founded order of Jesuits. In their mission to convert the Indians, they were often the first European presence in new regions far from the coast. They frequently clashed with adventurers also pressing inland (in great expeditions known as bandeiras) to find silver and gold or to capture Indians as slaves. These two groups, with their very different motives, brought a Portuguese presence far beyond the Tordesillas Line. By the late 17th century, the territory of Brazil encompassed the entire basin of the Amazon as far west as the Andes. At the same time, Portuguese colonists had moved south along the coast beyond Rio de Janeiro. The Portuguese Colony of Sacramento was established on the River Plate in 1680, provoking a century of Spanish Portuguese border conflicts in what is now Uruguay. Meanwhile, the use of the Portuguese language gradually gave the central region of South America an identity and a culture distinct from that of its Spanish neighbours.

Сахарадан оңтүстікке қарай Африкадағы кеңею

Еуропалық құл саудасын Сахарадан оңтүстік Африкаға бастағаннан кейін, Португалия келесі ғасырларда Африка құл саудасындағы рөлін азайтты. Олар Сахарадан оңтүстік Африкаға сауда бекеттерін құрған бірінші еуропалықтар болғанымен, өз артықшылықтарын толық пайдалана алмады. Дегенмен, олар алғашқы саяхаттар дәуірінде ерекше назар аударған үш аймақта белгілі бір ықпалға ие болды. Португалиядан теңіз жолымен ең жақын орналасқан жер – Португалия Гвинеясы, ол экономикалық белсенділігіне байланысты «Құл жағалауы» деп те аталады. Гвинеядағы құл саудасынан үлкен пайда тапқан жергілікті африкалық билеушілер еуропалықтардың сауда орындарына жақын орналасқан бекітілген жағалау елді мекендерінен ішкі аймаққа енуіне мүдделі емес еді. 15 ғасырда Португалияның Гвинея компаниясы Еуропалықтардың басқа континенттерде құрған алғашқы коммерциялық компаниялардың бірі болды. Компанияның міндеті – дәмдеуіштермен айналысу және тауарлардың бағасын реттеу еді. Португалияның Гвинеядағы қатысуы көбінесе Бисау портына шектелді. 1790 жылдары британдықтар Болама аралында бәсекелес бекініс құруға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. 19 ғасырға қарай португалдықтар Бисаудағы өзінің қауіпсіздігіне сенімді болды және көрші жағалауды өзінің арнайы аумағы деп санады. Мыңдаған шақырым қашықтықта орналасқан Анголада португалдықтар голланд, британ және француздық бәсекелестерінің қарсылығына қарсы алғашқы артықшылықтарын сақтап қалуда қиындықтарға тап болды. Дегенмен, Луанда (1587 жылы 400 португалдық қоныс танушымен құрылған) және Бенгела (1587 жылдан бері бекініс, 1617 жылдан бері қала) португалдықтардың бақылауында болды. Гвинеядағыдай, құл саудасы жергілікті экономиканың негізіне айналды, тұтқындарды алу үшін жергілікті халық шабуылдар жасады. Бұл аймақтан Атлант мұхиты арқылы миллионнан астам адам – ер адамдар, әйелдер мен балалар тасымалданды. Бұл аймақта, Гвинеядан айырмашылығы, сауда көбінесе португалдықтардың қолында болды. Бұл аймақтан алынған құлдардың көп бөлігі Бразилияға жіберілді. Португалия континентке ең терең енгені – шығыс жағалаудан Замбези өзені бойымен болды, ал ең ертедегі бекіністер Тетеге дейін ішке қарай орналасқан. Бұл қуатты және бай африкалық мемлекеттердің орналасқан жері болды. Шығыс жағалау аймағына Оман мен Занзибардан оңтүстікке қарай жылжумен арабтар да жиі келіп тұратын. 16-19 ғасырларда португалдықтар мен олардың саудагерлері алтын, піл сүйегі және құл саудасы үшін бәсекелескен көптеген топтардың бірі болды. Португалияның осы үш африкалық аймақтағы билігі шайқалып тұрса да, олар Сахарадан оңтүстік Африкадағы ең ірі еуропалық қатысуын сақтап қалды. Сондықтан, Африка үшін күрес басталғанда, олардың үш аймақта да өз талаптарын алға қоюы заңды болды. 19 ғасырдың соңында осы аумақтардағы африкалықтарға португалдықтардың бақылауын сақтау үшін ұзақ әскери науқандар қажет болды. Португалия Гвинеясының шекарасы 1886 жылы Франциямен, көрші Сенегал және Гвинеядағы отаршылдық державамен екі кезеңде келісілді. Анголаның кең және салыстырмалы түрде пайдасыз аймағына ешқандай ел қарсылық білдірмеді. Конфликттің ең ықтимал ошағы португалдық Шығыс Африка болды, онда Португалияның Анголамен байланысу ниеті Британияның Родезияға қатысты жоспарларымен қақтығысты. 1890 жылы дипломатиялық дағдарыс болды, бірақ британдық және португалдық колониялар арасындағы шекаралар 1891 жылы келісім арқылы бекітілді.

After initiating the European slave trade in Sub Saharan Africa through its involvement in the African slave trade, Portugal played a decreasing role in it over the next few centuries. Although they were the first Europeans to establish trading settlements in Sub Saharan Africa, they failed to press home their advantage. Nevertheless, they retained a clear presence in the three regions which received their particular attention during the original age of exploration. The closest of these, on the sea journey from Portugal, was Portuguese Guinea, known also, from its main economic activity, as the Slave Coast. The local African rulers in Guinea, who prospered greatly from the slave trade, had no interest in allowing the Europeans to move any further inland than the fortified coastal settlements where the trading took place. In the 15th century, Portugal's Company of Guinea was one of the first chartered commercial companies established by Europeans in other continents during the Age of Discovery. The Company's task was to deal with the spices and to fix the prices of the goods. The Portuguese presence in Guinea was largely limited to the port of Bissau. For a brief period in the 1790s, the British attempted to establish a rival foothold on an offshore island, at Bolama. By the 19th century, however, the Portuguese were sufficiently secure in Bissau to regard the neighbouring coastline as their own special territory. Thousands of miles down the coast, in Angola, the Portuguese found it harder to consolidate their early advantage against encroachments by Dutch, British, and French rivals. Nevertheless, the fortified Portuguese towns of Luanda (established in 1587 with 400 Portuguese settlers) and Benguela (a fort from 1587, a town from 1617) remained almost continuously in their hands. As in Guinea, the slave trade became the basis of the local economy, with raids carried ever further inland by local natives to gain captives. More than a million men, women, and children were shipped from this region across the Atlantic. In this region, unlike Guinea, the trade remained largely in Portuguese hands. Nearly all the slaves who came from this area were destined for Brazil. The deepest Portuguese penetration into the continent was from the east coast, up the Zambezi, with an early settlement as far inland as Tete. This was a region of powerful and rich African kingdoms. The eastern coastal area was also much visited by Arabs pressing south from Oman and Zanzibar. From the 16th to 19th centuries the Portuguese and their merchants were just one among many rival groups competing for the local trade in gold, ivory, and slaves. Even if the Portuguese hold on these three African regions was tenuous, they clearly remained the main European presence in Sub Saharan Africa. It was natural to assert their claim, therefore, in all three regions when the scramble for Africa began later. Prolonged military campaigns were required to retain and impose Portuguese control over the Africans in these territories in the late 19th century. The boundaries of Portuguese Guinea were agreed upon in two stages in 1886 with France, the colonial power in neighbouring Senegal and Guinea. No other nation presented a challenge for the vast and relatively unprofitable area of Angola. The most likely scene of conflict was Portuguese East Africa, where Portugal's hope of linking up with Angola clashed with Britain's plans for the Rhodesias. There was a diplomatic crisis in 1890, but the borders between British and Portuguese colonies were agreed upon by treaty in 1891.

Өрлеу: 17 - 19 ғасырлар

XV-XVI ғасырларда Африка, Азия, Оңтүстік Америка және Океаниядағы иеліктерін қамтитын әлемдік империясы Португалияны әлемдегі маңызды экономикалық, саяси және мәдени державалардың бірі етіп сақтады. Португалияның жақсы орналасқан теңіз артындағы иеліктері мен сауда бекеттері маңындағы ағылшын, голланд және француз мүдделері Португалияның Азия, Африка және Жаңа дүниедегі саудалық және отаршылдық гегемониясына күш сынады. XVII ғасырда Португалия мен Испания арасындағы ұзақ Португалияны қайта қалпына келтіру соғысы (1640–1668) Иберия одағының алпыс жылдық кезеңін (1580–1640) аяқтады. 2016 жылғы зерттеуге сәйкес, Португалияның отарлық саудасы "[Португалияның] экономикалық өсуіне маңызды және үнемі оң әсер етті". Ауқымды отарлық иеліктеріне қарамастан, Португалия экономикасы XVII ғасырдан бастап басқа дамыған еуропалық экономикалармен салыстырғанда төмендеді, бұл зерттеу Португалия экономикасының ішкі жағдайларымен байланысты.

Португалия Республикасы

1908 жылы 1 ақпанда король Карлос I Лиссабонға сапарлағанда қаза тапты. Мануэл II жаңа король болды, бірақ 1910 жылғы 5 қазанда болған төңкеріс кезінде құлатылды, нәтижесінде монархия жойылды және республика орнатылды. Жаңа ұлттық символдармен бірге жаңа валюта да қабылданды. «Эскудо» 1911 жылғы 22 мамырда 1 эскудоға 1000 рейс шамасында «реалды» (португал тілінде «корольдік») алмастыру үшін енгізілді. Эскудоның құны бастапқыда 4$50 эскудо = 1 фунт стерлингке тең болды, бірақ 1914 жылдан кейін құны төмендеді және 1928 жылы 1 фунтқа 108$25 деп бекітілді. Бұл көрсеткіш 1931 жылы 1 фунтқа 110$00 эскудоға өзгертілді. Португалияның Бірінші Республикасы (1910–26), тарихшы Дуглас Л. Уилердің сөзімен айтқанда, «Еуропаның ең ұзақ сақталған авторитарлық жүйесіне туған ана» болды. Республиканың он алты жылдық парламенттік режимінде, қырық бес үкіметімен, ақша басу және шетелден қарыз алу арқылы қаржыландырылатын, қаржылық тапшылықтардың өсуі, гиперинфляцияға ұшырады. Мұның бәрі Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген елдер сияқты алтын стандартын тастап, қағаз ақша енгізу арқылы мүмкін болды, сондай-ақ Португалияның сыртқы қарызын өтеуге мораторий жарияланды. 1926 жылғы тұрмыс құны 1914 жылғы деңгейден отыз есе жоғары болды. Қаржылық сақтықсыздық пен инфляцияның үдеуі ірі капитал қашуына әкеп соқты, бұл отандық инвестицияларды қиындатты. Бірінші Республика кезінде мемлекеттік секторда жұмыспен қамтудың өсуімен бірге өнеркәсіптік жұмыс күшінің жалпы жұмыспен қамтудағы үлесінің кері айналуы байқалды. Сауаттылық деңгейін арттыруға қарамастан, 1930 жылғы халық санағы бойынша Португалия халқының 68,1 пайызы сауатсыз деп танылды.

Estado Novo режиміне жататын экономика

Бірінші республика 1926 жылы мамыр айында әскери төңкеріспен аяқталды, бірақ жаңадан орнатылған үкімет елдің нашар қаржылық жағдайын түзетуге қол жеткізе алмады. Оның орнына президент Оскар Фрагосу Кармона Антониу де Оливейра Салазарды Қаржы министрлігін басқаруға шақырды, ал ол барлық фискалдық шығыстарға вето құқығы берілген жағдайда ғана бұл лауазымды қабылдауға келісті. 1928 жылы тағайындалған кезде Салазар Коимбра университетінің заң факультетінде экономика кафедрасын басқарды және оның әріптестері оны Португалияда инфляция мәселесіндегі ең сарапты маман деп есептеді. Қырық жыл бойы, алдымен қаржы министрі (1928–1932), содан кейін премьер-министр (1932–1968) ретінде Салазардың саяси және экономикалық доктриналары елдің дамуына бағыт берді. Республикалық кезеңнің қаржылық дағдарысын ескеретін болсақ, Салазардың теңгерімді бюджет және ақша-кредиттік тұрақтылық принциптерін міндетті талаптар ретінде қарастырғаны таңқаларлық емес. Салазар бюджеттік және халықаралық төлемдер балансын қалпына келтіру арқылы Португалияның ішкі және сыртқы несиелік сенімділігін қайта жаңғыртты. Португалияның 1930 жылдардан бастап 1960 жылдардың басына дейінгі бюджеттік шоттарында ағымдағы шотта үнемі артық қаражат болғандықтан, мемлекет инфляциялық қаржыландыруға немесе шетелден қарыз алуға жүгінбестен мемлекеттік инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға мүмкіндік алды. 1931 жылы заңмен бекітілген ережеге сәйкес, өнеркәсіптік кәсіпорынды құру немесе орын ауыстыру үшін мемлекеттің алдын ала рұқсаты қажет болды. Қолданыстағы кәсіпорынның өндірістік қуатын арттыруға бағытталған машиналар мен жабдықтарға инвестиция жасау үшін де үкіметтің келісімі қажет болды. Саяси жүйе формальды түрде корпоративтік болып табылды, саяси ғалым Говард Ж. Виарда атап көрсеткендей: «Шындығында еңбек және капитал – тіпті бүкіл корпоративтік институционалдық желі – орталық мемлекеттік аппаратқа бағынышты болды». 1960 жылы бұл көрсеткіш 39 пайызға жетті. 1950 жылдардың соңында өнеркәсіпшілердің саны артып, үкіметтік технократтар Португалия экономикасын жандандыру үшін Португалияның солтүстіктегі өнеркәсіптік елдермен интеграциялануын қалай бастады. Салазар кабинетінде Еуропаға бағдарланған технократтардың ықпалы артып келеді. Бұл бірінші (1953–1958 жж.) және екінші (1959–1964 жж.) экономикалық даму жоспарлары арасындағы капитал құрудың жоспарланған шетелдік инвестициялық бөлігінің айтарлықтай өсуімен расталды; бірінші жоспарда шетелдік инвестициялық бөлігі 6 пайыздан кем болуы тиіс болса, екінші жоспарда 25 пайыздық үлес көзделді. Келесі жылы Португалия Тарифтер мен сауда туралы жалпы келісімге (GATT), Халықаралық валюта қорына және Дүниежүзілік банкке мүше болды. Сонымен қатар, әскери шығындарды қысқарту және әскери академия офицерлерімен бірдей деңгейдегі мерзімі өткен әскерилерді қосып, офицерлердің санын арттыру мақсатында жаңа Декрет заңдары (Декрет заң: Decretos Leis n. os 353, de 13 de Julho de 1973, e 409, de 20 de Agosto) күшіне енді.

The First Republic was ended by a military coup in May 1926, but the newly installed government failed to fix the nation's precarious financial situation. Instead, President Óscar Fragoso Carmona invited António de Oliveira Salazar to head the Ministry of Finance, and the latter agreed to accept the position provided he would have veto power over all fiscal expenditures. At the time of his appointment in 1928, Salazar held the Chair of Economics at the Law School of the University of Coimbra and was considered by his peers to be Portugal's most distinguished authority on inflation. For forty years, first as minister of finance (1928–32) and then as prime minister (1932–68), Salazar's political and economic doctrines shaped the progress of the country. From the perspective of the financial chaos of the republican period, it was not surprising that Salazar considered the principles of a balanced budget and monetary stability as categorical imperatives. By restoring equilibrium, both in the fiscal budget and in the balance of international payments, Salazar succeeded in restoring Portugal's credit worthiness at home and abroad. Because Portugal's fiscal accounts from the 1930s until the early 1960s almost always had a surplus in the current account, the state had the wherewithal to finance public infrastructure projects without resorting either to inflationary financing or borrowing abroad. introduced by law in 1931, required prior authorization from the state for setting up or relocating an industrial plant. Investment in machinery and equipment, designed to increase the capacity of an existing firm, also required government approval. The political system was ostensibly corporatist, as political scientist Howard J. Wiarda makes clear: "In reality both labor and capital—and indeed the entire corporate institutional network—were subordinate to the central state apparatus." to 39 percent in 1960. By the late 1950s, a growing number of industrialists, as well as government technocrats, favored greater Portuguese integration with the industrial countries to the north, as a badly needed stimulus to Portugal's economy. The influence of the Europe oriented technocrats was rising within Salazar's cabinet. This was confirmed by the substantial increase in the foreign investment component in projected capital formation between the first (1953–58) and second (1959–64) economic development plans; the first plan called for a foreign investment component of less than 6 percent, but the latter envisioned a 25 percent contribution. In the following year, Portugal also became a member of the General Agreement on Tariffs and Trade (GATT), the International Monetary Fund, and the World Bank. In addition, new Decree Laws (Decree Law: Decretos Leis n. os 353, de 13 de Julho de 1973, e 409, de 20 de Agosto) were enforced in order to cut down military expenses and increase the number of officers by incorporating irregular militia as if they were regular military academy officers.

Ретроспективті талдау

1960 жылы, экономика және техникалық өнеркәсіптік білімі бар технократтардың жаңа буынының ықпалымен Салазардың сыртқа бағытталған экономикалық саясатын бастаған кезде, Португалияның жан басына шаққандағы ЖІӨ Еуропалық Қоғамдастық (EC 12) орташа көрсеткішінің 38 пайызын құрады; Салазар кезеңінің соңына қарай, 1968 жылы, ол 48 пайызға дейін өсті, ал 1973 жылы Марсело Каэтано басшылығымен Португалияның жан басына шаққандағы ЖІӨ EC 12 орташа көрсеткішінің 56,4 пайызына жетті. Ұзақ мерзімді талдау көрсетсе, 1914 жылға дейінгі экономикалық айырмашылықтың созылған кезеңінен және Бірінші Республика кезінде (1910–1926) туындаған хаостан кейін Португалия экономикасы 1960 жылға дейін Салазар режимі тарапынан жүргізілген экономикалық либералдық емес, корпоративтік және протекционистік саясаттың салдарынан сәл жақсарды. Содан кейін Португалия экономикасы Карнеол революциясына дейін, 1974 жылғы сәуір айына дейін күшті экономикалық конвергенция жолына түсті. Estado Novo режимі кезінде (1960–1973 жылдар аралығында) және тіпті Африка аумақтарында 1961 жылдан бастап тәуелсіздікке қарсы партизандық күштерге қарсы жүргізілген қымбат соғыстың салдарына қарамастан, Португалияның экономикалық өсуі Батыс Еуропаның дамыған экономикаларымен толық интеграцияға мүмкіндік берді. Эмиграция, сауда, туризм және шетелдік инвестициялар арқылы жеке тұлғалар мен компаниялар өндіріс және тұтыну үлгілерін өзгертіп, құрылымдық трансформацияны жүзеге асырды. Сонымен қатар, өсіп келе жатқан экономиканың күрделілігі жаңа техникалық және ұйымдастырушылық қиындықтар тудырып, заманауи кәсіби және басқару командаларын құруға ықпал етті. Карнеол революциясы қарсаңында (1974 жылғы 25 сәуірдегі әскери төңкеріс) Португалияның және оның теңізден тыс аумақтарының экономикасы еуропалық орташа көрсеткіштен айтарлықтай жоғары өсімді көрсетті. Орташа отбасының сатып алу қабілеті жаңа тұтыну үлгілерімен бірге өсіп, жаңа капиталдық жабдықтарға инвестициялар мен тұтыну тауарларына (ұзақ және қысқа мерзімді) шығындарды ынталандырды. Estado Novo режимінің экономикалық саясаты ірі және табысты бизнес конгломераттарының құрылуына жағдай жасады және олардың дамуына көмектесті. Экономикалық тұрғыдан Estado Novo режимі Португалия экономикасының үлкен бөлігін бірқатар күшті конгломераттардың қолына жинады, оның ішінде Антониу Шампалимауд (Banco Totta & Açores, Banco Pinto & Sotto Mayor, Secil, Cimpor), Жозе Мануэль де Мело (CUF – Companhia União Fabril), Америку Аморим (Corticeira Amorim) және душ Сантуш отбасы (Jerónimo Martins) құрған компаниялар бар. Португалиялық конгломераттардың бизнес-моделі Оңтүстік Кореяның "чебольдарымен" және Жапонның "кейретсуларымен" және "зайбацуларымен" ұқсас болды. Companhia União Fabril (CUF) – цемент, химия, мұнай-химия, агрохимия, тоқыма, сыра, сусындар, металлургия, кеме жасау, электр техникасы, сақтандыру, банк, қағаз, туризм, тау-кен және т.б. салаларындағы негізгі бизнестері бар Португалияның ең ірі және әртараптанған конгломераттарының бірі болды. Оның штаб-пәтері Португалияның материгінде орналасқан, сонымен қатар Португалия империясының барлық аймақтарында, әсіресе Ангола мен Мозамбикте филиалдары, зауыттары және бірнеше дамушы бизнес жобалары болды. Сонымен қатар, ауылдық аймақтардың халқы ауыл шаруашылығымен шұғылданып, олардың көпшілігі үшін маңызды рөл атқарды, көптеген отбасылар ауыл шаруашылығынан ғана күнкөріс көріп немесе жалақыларын ауыл шаруашылығы, мал шаруашылығы және орман шаруашылығы өнімдерімен толықтырды. Бұған қоса, 1920 жылдан бастап теңізден тыс аумақтарда экономикалық өсім мен дамудың әсерлі қарқыны байқалды. Португалиялық отаршылдық соғыс кезінде (1961–1974), тәуелсіздікке ұмтылған партизандар мен терроризмге қарсы күресте Ангола мен Мозамбиктің (сол кездегі Португалияның теңізден тыс провинциялары) теңізден тыс аумақтарында экономикалық өсім қарқыны тұрақты болды және жергілікті экономиканың бірнеше секторы өркендеді. Олар мұнай, кофе, мақта, кешью, кокос, ағаш, минералдар (алмаз сияқты), металдар (темір және алюминий сияқты), банан, цитрус, шай, сизаль, сыра (Кука және Лорантина жергілікті өндірістегі сәтті брендтер болды), цемент, балық және басқа да теңіз өнімдері, сиыр еті және тоқыма өндірісі бойынша халықаралық деңгейде танымал орталықтар болды. Туризм де Португалиялық Африкада жағажай курорттары мен жануарлар дүниесі қорықтарына деген сұраныстың артуымен байланысты тезірек дамып келе жатқан сала болды. Еңбек одақтарына рұқсат берілмеді және ең төменгі жалақы саясаты қолданылмады. Алайда, экономиканың кеңеюіне байланысты 1960 жылдары португал халқының өмір сүру жағдайлары жақсарғандықтан, португалдық Африкадағы отарлау соғыстарының басталуы маңызды әлеуметтік өзгерістерге әкелді, оның ішінде еңбек нарығына көбірек әйелдердің қатысуы. Марсело Каэтано экономикалық өсімді және кейбір әлеуметтік жақсартуларды ынталандырды, мысалы, әлеуметтік сақтандыру төлемдерін жасау мүмкіндігі болмаған ауылдық жұмыскерлерге айлық зейнетақы тағайындады. Каэтаноның зейнетақы реформасының үш мақсаты болды: әділділікті арттыру, фискалдық және актүарлық теңсіздікті азайту және еңбек нарығына бұрмалаушылық әсерін азайту немесе зейнетақы қорларынан туындаған үнемдеулерді экономикаға инвестициялау арқылы экономиканың тиімділігін арттыру. 1969 жылы Антониу де Оливейра Салазарды Марсело Каэтано алмастырғаннан кейін Estado Novo басқарылатын елде демократияның аз ғана үлгісі пайда болды және Каэтано 1920 жылдардан бері бірінші демократиялық еңбек одағы қозғалысын құруға рұқсат берді. Каэтаноның португал үкіметі Африкадағы көтеріліске қарсы күреске қатысқан және теңізден тыс аумақтарда қызмет өткерген қысқа мерзімді оқудан өткен милиция офицерлерін әскери академия түлектерімен бірдей шен беруге мүмкіндік берген әскери реформаны да бастады, Африкадағы көтеріліске қарсы күреске жұмылдырылған офицерлер санын арттыру және бюджетке түскен ауыр жүктемені азайту мақсатында. Осылайша, наразы капитандықтардың тобы жаңа режим ұсынған заңдарға қарсы әрекет етуге әріптестерін үлкен күшпен шақыра бастады. 1973 жылғы желтоқсанның 353-ші заңына (Dec. Lei nº 353/73) қарсы Португалия Қарулы Күштерінің капитандықтарының наразылығы 1974 жылғы 25 сәуірдегі әскери төңкеріс – Гвоздика революциясының себебі болды.

In 1960, at the initiation of Salazar's more outward looking economic policy due to the influence of a new generation of technocrats with background in economics and technical industrial know how, Portugal's per capita GDP was only 38 percent of the European Community (EC 12) average; by the end of the Salazar period, in 1968, it had risen to 48 percent, and by 1973, under the leadership of Marcelo Caetano, Portugal's per capita GDP had reached 56.4 percent of the EC 12 average. On a long term analysis, after an extended period of economic divergence before 1914, and a period of chaos during the First Republic (1910–1926), the Portuguese economy recovered slightly and unsatisfactorily until 1960 due to economically illiberal corporativist and protectionist policies promoted by Salazar's regime, entering thereafter on a path of strong economic convergence until the Carnation Revolution in April 1974. Portuguese economic growth in the period 1960–1973 under the Estado Novo regime (and even with the effects of an expensive war effort in African territories against independence guerrilla groups from 1961 onwards) created an opportunity for real integration with the developed economies of Western Europe. Through emigration, trade, tourism, and foreign investment, individuals and firms changed their patterns of production and consumption, bringing about a structural transformation. Simultaneously, the increasing complexity of a growing economy brought new technical and organizational challenges, stimulating the formation of modern professional and management teams. The economy of Portugal and its overseas territories on the eve of the Carnation Revolution (a military coup on 25 April 1974) was growing well above the European average. Average family purchasing power was rising together with new consumption patterns and trends and this was promoting both investment in new capital equipment and consumption expenditure for durable and nondurable consumer goods. The Estado Novo regime economic policy encouraged and created conditions for the formation of large and successful business conglomerates. Economically, the Estado Novo regime maintained a policy of corporatism that resulted in the placement of a big part of the Portuguese economy in the hands of a number of strong conglomerates, including those founded by the families of António Champalimaud (Banco Totta & Açores, Banco Pinto & Sotto Mayor, Secil, Cimpor), José Manuel de Mello (CUF – Companhia União Fabril), Américo Amorim (Corticeira Amorim) and the dos Santos family (Jerónimo Martins). Those Portuguese conglomerates had a business model with similarities to South Korean chaebols and Japanese keiretsus and zaibatsus. The Companhia União Fabril (CUF) was one of the largest and most diversified Portuguese conglomerates with its core businesses (cement, chemicals, petrochemicals, agrochemicals, textiles, beer, beverages, metallurgy, naval engineering, electrical engineering, insurance, banking, paper, tourism, mining, etc.) and corporate headquarters located in mainland Portugal, but also with branches, plants and several developing business projects all around the Portuguese Empire, specially in the Portuguese territories of Angola and Mozambique. Other medium sized family companies specialized in textiles (for instance those located in the city of Covilhã and the northwest), ceramics, porcelain, glass and crystal (like those of Alcobaça, Caldas da Rainha and Marinha Grande), engineered wood (like SONAE near Porto), motorcycle manufacturing (like Casal and FAMEL in the District of Aveiro), canned fish (like those of Algarve and the northwest which included one of the oldest canned fish companies in continuous operation in the world), fishing, food and beverages (alcoholic beverages, from liqueurs like Licor Beirão and Ginjinha, to beer like Sagres, were produced across the entire country, but Port Wine was one of its most reputed and exported alcoholic beverages), tourism (well established in Estoril/Cascais/Sintra (the Portuguese Riviera) and growing as an international attraction in the Algarve since the 1960s) and in agriculture and agribusiness (like the ones scattered around Ribatejo and Alentejo – known as the breadbasket of Portugal, as well as the notorious Cachão Agroindustrial Complex established in Mirandela, Northern Portugal, in 1963) completed the panorama of the national economy by the early 1970s and included export orienteed foreign direct investment funded businesses such as an automotive assembly plant founded in 1962 by Citroën which began operations in 1964 in Mangualde and a Leica factory established in 1973 in Vila Nova de Famalicão. In addition, rural areas' populations were committed to agrarianism that was of great importance for a majority of the total population, with many families living exclusively from agriculture or complementing their salaries with farming, husbandry and forestry yields. Besides that, the overseas territories were also displaying impressive economic growth and development rates from the 1920s onwards. Even during the Portuguese Colonial War (1961–1974), a counterinsurgency war against independentist guerrilla and terrorism, the overseas territories of Angola and Mozambique (Portuguese Overseas Provinces at the time) had continuous economic growth rates and several sectors of its local economies were booming. They were internationally notable centres of production of oil, coffee, cotton, cashew, coconut, timber, minerals (like diamonds), metals (like iron and aluminium), banana, citrus, tea, sisal, beer (Cuca and Laurentina were successful beer brands produced locally), cement, fish and other sea products, beef and textiles. Tourism was also a fast developing activity in Portuguese Africa both by the growing development of and demand for beach resorts and wildlife reserves. Labour unions were not allowed and a minimum wage policy was not enforced. However, in a context of an expanding economy, bringing better living conditions for the Portuguese population in the 1960s, the outbreak of the colonial wars in Portuguese Africa set off significant social changes, among them the rapid incorporation of more and more women into the labour market. Marcelo Caetano moved on to foster economic growth and some social improvements, such as the awarding of a monthly pension to rural workers who had never had the chance to pay social security. The objectives of Caetano's pension reform were threefold: enhancing equity, reducing fiscal and actuarial imbalance, and achieving more efficiency for the economy as a whole, for example, by establishing contributions less distortive to labour markets or by allowing the savings generated by pension funds to increase the investments in the economy. In 1969, after the replacement of António de Oliveira Salazar by Marcelo Caetano, the Estado Novo controlled nation got indeed a very slight taste of democracy and Caetano allowed the formation of the first democratic labour union movement since the 1920s. Caetano's Portuguese Government began also a military reform that gave the opportunity to militia officers who completed a brief training program and had served in the overseas territories' defensive campaigns, of being commissioned at the same rank as military academy graduates in order to increase the number of officials employed against the African insurgencies, and at the same time cut down military costs to alleviate an already overburdened government budget. Thus, a group of disgusted captains started to instigate their peers to conspire against the new laws proposed by the regime. The protest of Portuguese Armed Forces captains against a decree law: the Dec. Lei nº 353/73 of 1973. would therefore lie behind a military coup on 25 April 1974 – the Carnation Revolution.

Революциялық өзгерістер, 1974 жыл

1974 жылы 25 сәуірде Лиссабонда болған Гвоздика революциясы, Португалия экономикасы мен әлеуметтік құрылымына теріс әсер етті. Әскери төңкеріс Португалияға демократияны қайтарды, мыңдаған португалдық сарбаз әскери қызметке шақырылып, халыққа ұнамайтын Estado Novo (Жаңа мемлекет) режимі мен оның құпия полициясымен ауыстырылды. Бұл, сондай-ақ, Португалиядағы азаматтық бостандықтар мен саяси еркіндіктердің басылуына жол ашты. Төңкеріс бастапқыда демократияны қолдайтын қозғалыс болды, мақсаты – бұрынғы режимді батыстық үлгідегі либералды демократиямен алмастыру, экономиканы дамыту және жаңғырту арқылы батыс еуропалық тұрмыс деңгейіне жету, сондай-ақ 13 жылға созылған отарлық соғысты аяқтау үшін Африка колонияларына шешім табу еді. Алайда, 1974 жылдың соңы мен 1975 жылдың басында Антониу де Спинола мен Марио Соарес сияқты орталық топтар (Отелу Сараива де Карвалью мен Альвару Кунял сияқты тұлғалар басқарған) марксистік және солшылдарға билікті жоғалтты. Коммунистер Васко Гонсалвестің басшылығымен жасалған уақытша кабинеттерде ықпалды болып, 1975 жылдың 11 наурызында Спинола жасаған сәтсіз төңкерістен кейін үкімет жүздеген жеке компанияны (барлық бұқаралық ақпарат құралдарының ішінде) мемлекеттік меншікке алды, саяси негізде жұмыстан босатулар (saneamentos políticos) жүргізіп, жерді иемденді. Африка колонияларындағы билік бұрынғы тәуелсіздік күрескерлеріне берілді, бұл жаңадан тәуелсіз мемлекеттерде азаматтық соғыстардың басталуына немесе бір партиялық режимдердің орнауына себеп болды. Бұл деколонизация Португалияның Африка территорияларынан (әсіресе Ангола мен Мозамбиктің теңіз арқылы байланысқан территорияларынан) португал азаматтарының жаппай көшіп кетуіне әкеп соқты, нәтижесінде миллионнан астам португалдық мүсірлікке ұшырады – retornados. Ауыр өнеркәсіп тоқтап қалды. Экономиканың барлық салалары – өндіріс, тау-кен, химия, қорғаныс, қаржы, ауыл шаруашылығы және балық аулау – құлдырады. Португалия Батыс Еуропадағы ең жоғары өсім көрсеткішіне ие елден ең төменгі көрсеткішке ие болды және бірнеше жыл бойы теріс өсімді бастан өткерді. Бұл дағдылы жұмысшылар мен кәсіпкерлердің (Антониу Шампалимауд пен Жозе Мануэль де Мелло сияқты) коммунизмге шабыттанған саяси қысым мен 1974 жылдың ортасынан 1975 жылдың соңына дейінгі елдегі саяси тұрақсыздық салдарынан жаппай эмиграциясымен күшейді, сондай-ақ экономикалық тоқырау да осыған себеп болды. Тек 1991 жылы, 16 жыл өткен соң, ЖІӨ Еуропалық экономикалық қауымдастықтың (EC 12) орташа көрсеткішінің 54,9 пайызына жетті (1974 жылғы Гвоздика революциясы кезінде болған көрсеткішпен салыстыруға болады), бұл негізінен 1985 жылдан бері Еуропалық экономикалық қауымдастыққа қатысудың нәтижесі болды. Революциядан кейінгі Португалия 1975 жылға дейінгі соңғы онжылдықтағы экономикалық өсім деңгейіне жете алмады.

The anti Estado Novo MFA led Carnation Revolution, a military coup in Lisbon on 25 April 1974, initially had a negative impact on the Portuguese economy and social structure. Although the military led coup returned democracy to Portugal, ending the unpopular Colonial War where thousands of Portuguese soldiers had been conscripted into military service, and replacing the authoritarian Estado Novo (New State) regime and its secret police which repressed elemental civil liberties and political freedoms, it also paved the way for the end of Portugal as an intercontinental empire and an intermediate emerging power. The coup was originally a mostly pro democracy movement, intended to replace the previous regime with a Western style liberal democracy and to develop and modernize the economy in order to achieve Western European standards of living, along with finding a solution for the African colonies to end the 13 year long Colonial War. However, by late 1974 to early 1975, moderate factions (led by personalities such as António de Spínola and Mário Soares) lost power to Marxist oriented and far left ones (led by personalities such as Otelo Saraiva de Carvalho and Álvaro Cunhal). Communists gained increasing influence in the provisorial cabinets led by Vasco Gonçalves and after a failed coup carried by Spínola on 11 March 1975, the government launched the Processo Revolucionário em Curso (Ongoing Revolutionary Process) marked by nationalizations of hundreds of private companies (including virtually all mass media), politically based firings (saneamentos políticos) and land expropriations. Power in the African colonies was handover to selected former independentist guerrilla movements, which acted as the spark for the appearance of civil wars or the introduction of single party regimes in the newly independent states. This decolonization also prompted a mass exodus of Portuguese citizens from Portugal's African territories (mostly from the then overseas territories of Angola and Mozambique), creating over a million Portuguese destitute refugees – the retornados. Heavy industry came to an abrupt halt. All sectors of the economy, including manufacturing, mining, chemical, defence, finance, agriculture, and fishing, collapsed. Portugal quickly went from the country with the highest growth rate in Western Europe to the lowest, and experienced several years of negative growth. This was amplified by the mass emigration of skilled workers and entrepreneurs (among them were António Champalimaud and José Manuel de Mello) due to communism inspired political intimidation in the context of the political turnoil that marked the country from mid 1974 to late 1975, along with economic stagnation. Only in 1991, 16 years later, did the GDP as a percentage of EC 12 average climb to 54.9 percent (nearly comparable with that which had existed by the time of the Carnation Revolution in 1974), mainly as a result of participation in the European Economic Community since 1985. Post revolution Portugal was not able to achieve the same economic growth rates as it achieved during the last decade before 1975.

Ұлттықлендіру

1975 жылдың наурыз айында Сыртқы істер министрлігі үйлестіру комитетінің қайта ұйымдастырылуы марксистік бағытталған офицерлер тобын көзге шығарды. Португалия жұмысшыларының жалпы конфедерациясы – Ұлттық интерсиндикальдық (CGTP–IN), 1977 жылға дейін Интерсиндикаль деп аталған, коммунистер басымдығы бар кәсіподақ конфедерациясымен бірігіп, елдің әлеуметтік жүйесі мен саяси экономикасын түбірімен өзгертуге тырысты. Бұл, таза демократиялық төңкерістен коммунистік бағытталған төңкеріске айналуы Processo Revolucionário Em Curso (PREC) деп белгілі болды. Орташа реформалық ұстанымынан бас тартып, Сыртқы істер министрлігінің басшылығы кең ауқымды ұлттандырулар мен жерді иемдену жолына түсті. Жұмысшы класына кең өкілеттіктер берілді, әрқашан пролетариат диктатурасы тұжырымы ескерілді. Бұл өзгерістер Португалияның экономикалық өсуі мен дамуын келесі жылдары тежеді. Сол жылдың қалған бөлігінде үкімет банк, сақтандыру, мұнай-химия, тыңайтқыш, темекі, цемент және ағаш целлюлоза салаларындағы барлық португалиялық капиталды, сондай-ақ португалиялық темір және болат компаниясын, ірі сыра зауыттарын, ірі теңіз кемелерін, көпшілік көлікті, үш ірі кеме жасау зауытының екеуін, Companhia União Fabril (CUF) конгломератының негізгі компанияларын, радио және телеарналарын (Рим-католик шіркеуінен басқа) және шыны, кен, балық және ауыл шаруашылығы салаларындағы маңызды компанияларды мемлекеттік меншікке алды. Ішкі банктердің акцияларды ұстауының маңызды рөліне байланысты, үкімет тікелей немесе жанама түрде басқа жүздеген компаниялардың үлесін иеленді. Көптеген түрлі және көбінесе шағын кәсіпорындармен жұмыс істеу үшін Мемлекеттік қатысу институты құрылды, онда мемлекет басым үлеске ие болды. Тағы 300 шағын және орта кәсіпорын мемлекеттік басқаруға көшті, себебі үкімет оларды банкроттықтан құтқару үшін "араласты", жұмысшылардың немесе басшылардың тастап кетуінен кейін. Шетелдік тікелей инвестициялар заң бойынша ұлттандырудан босатылғанымен, көптеген шетелдік бақылаудағы кәсіпорындар қымбатқа түсетін еңбек ақы төлеулер немесе жұмысшылардың иемденуі салдарынан қызметін қысқартты немесе тоқтатты. Революциялық саясат пен жағымсыз бизнес ахуалдың үйлесімі шетелден тікелей инвестиция ағынының күрт төмендеуіне әкелді. Төңкерістен кейін Лиссабон және Порту қор биржалары революциялық Ұлттық құтқару кеңесімен жабылды, олар бірнеше жылдан кейін қайта ашылды. Экономистер Мария Белмира Мартинс және Жозе Чавес Розаның зерттеуі 1975 жылдың 14 наурызынан 1976 жылдың 29 шілдесіне дейінгі 16 айдың ішінде 244 жеке кәсіпорын тікелей мемлекеттік меншікке алынғанын көрсетті. Ұлттандырудан кейін әр саладағы бірнеше жеке фирмалар мемлекеттік монополияларға біріктірілді. Мысалы, химиялық және тыңайтқыш өндіретін Quimigal бес фирманың бірігуінен құрылды. Төрт ірі компания бірігіп, ұлттық мұнай компаниясы Petróleos de Portugal (Petrogal) құрылды. Portucel бес целлюлоза және қағаз өндіруші компанияны біріктірді. Он төрт жеке электр энергиясы кәсіпорыны электр энергиясын өндіру және тарату бойынша бірыңғай монополияға біріктірілді, ол Electricidade de Portugal (EDP) болды. Табакера басқаруындағы үш темекі фирмасының мемлекеттік меншікке алынуы мен бірігуі арқылы мемлекет бұл саланы толық бақылауына алды. Бірнеше сыра зауыттары мен сыра тарату компаниялары Central de Cervejas (Centralcer) және Unicer екі мемлекеттік компанияға біріктірілді; ал 93 ұлттандырылған жүк және автобус бағыттарын біріктіру арқылы Rodoviária атты бірыңғай мемлекеттік кәсіпорын құрылды. Бұрын Champalimaud мүдделері бақылаған 47 цемент зауыты Cimentos de Portugal (Cimpor) компаниясына біріктірілді. Үкімет экспортқа бағытталған кеме жасау және кеме жөндеу саласында да үстемдікке ие болды. Бұрынғы жеке монополиялар ұлттандырылғаннан кейін өздерінің компаниялық атауларын сақтады. Олардың қатарында темір және болат компаниясы Siderurgia Nacional, темір жолдар Caminhos de Ferro Portugueses (CP) және ұлттық әуе компаниясы Transportes Aéreos Portugueses (TAP) бар. Басқа секторлардан айырмашылығы, онда жекеменшік кәсіпорындар әдетте мемлекеттік монополияларға біріктірілді, коммерциялық банк жүйесі мен сақтандыру саласы белгілі бір деңгейде бәсекелестікке ұшырады. 1979 жылы отандық коммерциялық банктердің саны 15-тен 9-ға дейін азайды. Мемлекеттік банк мәртебесіне қарамастан, қалған банктер бір-бірімен бәсекелесіп, жеке сәйкестіктерін және саясатын сақтады. Революцияға дейін жекеменшік кәсіпорындар Португалия экономикасын басып алып, басқа Батыс Еуропа елдерінен ерекшеленді. Толық мемлекеттік меншікте немесе басым үлесіне ие болған мемлекеттік мекемелердің саны аз болды; оларға пошта (CTT), үш телекоммуникация компаниясының екеуі (CTT және TLP), қару-жарақ өнеркәсібі, порттар, сондай-ақ Ұлттық даму банкі және ең ірі жинақ банкі Caixa Geral de Depósitos кірді. Португалия үкіметі TAP ұлттық әуе компаниясының, Siderurgia Nacional темір және болат компаниясының, үшінші телекоммуникация компаниясы Radio Marconi-дің және мұнайды өңдеу және сату фирмаларының акцияларында аз үлеске ие болды. Темір жолдар, екі колониялық банк (Banco de Angola және BNU) және Португалия банкі жекеменшікке тиесілі болғанымен, мемлекеттік басқаруда болды. Соңында, темекі компаниялары жекеменшікке тиесілі болғанымен, үкіметтік концессиялар бойынша жұмыс істеді. Әскери төңкерістен екі жыл өткен соң, кеңейтілген мемлекеттік сектор елдің жалпы тікелей капитал құрылымының (GFCF) 47 пайызын, жалпы қосылған құндылығының (VA) 30 пайызын және жұмыспен қамтудың 24 пайызын құрады. Бұл 1973 жылғы дәстүрлі мемлекеттік сектордың GFCF-тың 10 пайызы, VA-ның 9 пайызы және жұмыспен қамтудың 13 пайызымен салыстырылады. Революциядан бері мемлекеттік сектордың кеңеюі ауыр өндірісте, электр энергиясы, газ, көлік және байланыс сияқты қоғамдық қызметтерде, сондай-ақ банк және сақтандыру салаларында ерекше көзге түсті. Бұдан әрі, Мемлекеттік қатысу институтының мәліметтері бойынша, бұл көрсеткіштер уақытша мемлекеттік араласудағы жеке кәсіпорындарды, акциялардың 50 пайызынан кемірек үлесіне ие мемлекеттік қатысуды немесе жұмысшылар басқаратын фирмалар мен ауыл шаруашылығы кооперативтерін қамтымайды.

The reorganization of the MFA coordinating committee in March 1975 brought into prominence a group of Marxist oriented officers. In league with the General Confederation of Portuguese Workers National Intersindical (Confederação Geral dos Trabalhadores Portugueses–Intersindical Nacional (CGTP–IN), the communist dominated trade union confederation known as Intersindical prior to 1977, they sought a radical transformation of the nation's social system and political economy. This change of direction from a purely pro democracy coup to a communist oriented one became known as the Processo Revolucionário Em Curso (PREC). Abandoning its moderate reformist posture, the MFA leadership set out on a course of sweeping nationalizations and land expropriations. Wide powers were handed over to the working class always having the concept of dictatorship of the proletariat in mind. The lasting effects of this hampered Portugal's economic growth and development for years to come. During the balance of that year, the government nationalized all Portuguese owned capital in the banking, insurance, petrochemical, fertilizer, tobacco, cement, and wood pulp sectors of the economy, as well as the Portuguese iron and steel company, major breweries, large shipping lines, most public transport, two of the three principal shipyards, core companies of the Companhia União Fabril (CUF) conglomerate, radio and TV networks (except that of the Roman Catholic Church), and important companies in the glass, mining, fishing, and agricultural sectors. Because of the key role of the domestic banks as holders of stock, the government indirectly acquired equity positions in hundreds of other firms. An Institute for State Participation was created to deal with the many disparate and often tiny enterprises in which the state had thus obtained a majority shareholding. Another 300 small to medium enterprises came under public management as the government "intervened" to rescue them from bankruptcy following their takeover by workers or abandonment by management. Although foreign direct investment was statutorily exempted from nationalization, many foreign controlled enterprises curtailed or ceased operation because of costly forced labor settlements or worker takeovers. The combination of revolutionary policies and a negative business climate brought about a sharp reversal in the trend of direct investment inflows from abroad. After the coup, both the Lisbon and Porto stock exchanges were closed by the revolutionary National Salvation Junta; they would be reopened a couple of years later. A study by the economists Maria Belmira Martins and José Chaves Rosa showed that a total of 244 private enterprises were directly nationalized during the 16 months from 14 March 1975, to 29 July 1976. Nationalization was followed by the consolidation of the several private firms in each industry into state monopolies. As an example, Quimigal, the chemical and fertilizer entity, represented a merger of five firms. Four large companies were integrated to form the national oil company, Petróleos de Portugal (Petrogal). Portucel brought together five pulp and paper companies. The fourteen private electric power enterprises were joined into a single power generation and transmission monopoly, Electricidade de Portugal (EDP). With the nationalization and amalgamation of the three tobacco firms under Tabaqueira, the state gained complete control of this industry. The several breweries and beer distribution companies were integrated into two state firms, Central de Cervejas (Centralcer) and Unicer; and a single state enterprise, Rodoviária, was created by merging the 93 nationalized trucking and bus lines. The 47 cement plants, formerly controlled by the Champalimaud interests, were integrated into Cimentos de Portugal (Cimpor). The government also acquired a dominant position in the export oriented shipbuilding and ship repair industry. Former private monopolies retained their company designations following nationalization. Included among these were the iron and steel company Siderurgia Nacional, the railway Caminhos de Ferro Portugueses (CP), and the national airline, Transportes Aéreos Portugueses (TAP). Unlike other sectors, where existing private firms were typically consolidated into state monopolies, the commercial banking system and insurance industry were left with a degree of competition. By 1979, the number of domestic commercial banks was reduced from 15 to 9. Notwithstanding their public status, the remaining banks competed with each other and retained their individual identities and policies. Before the revolution, private enterprise ownership dominated the Portuguese economy to a degree unmatched in other western European countries. Only a handful of wholly owned or majority owned state entities existed; these included the post office (CTT), two of three telecommunications companies (CTT and TLP), the armaments industry, and the ports, as well as the National Development Bank and Caixa Geral de Depósitos, the largest savings bank. The Portuguese government held minority interests in TAP, the national airline, in Siderurgia Nacional, the third telecommunications company Radio Marconi, and in oil refining and oil marketing firms. The railroads, two colonial banks (Banco de Angola and BNU), and the Bank of Portugal were majority privately owned but publicly administered. Finally, although privately owned, the tobacco companies were operated under government concessions. Two years after the military coup, the enlarged public sector accounted for 47 percent of the country's gross fixed capital formation (GFCF), 30 percent of total value added (VA), and 24 percent of employment. These compared with 10 percent of GFCF, 9 percent of VA, and 13 percent of employment for the traditional public sector of 1973. Expansion of the public sector since the revolution was particularly apparent in heavy manufacturing, in public services including electricity, gas, transport, and communications, and in banking and insurance. Further, according to the Institute for State Participation, these figures did not include private enterprises under temporary state intervention, with minority state participation (less than 50 percent of the common stock), or worker managed firms and agricultural collectives.

Жер реформасы

Ауыл шаруашылығы саласында 1974-1975 жылдардағы төңкерістен кейін Алентежуда құрылған ұжымшарлар жаңартуға қабілетсіз болды және олардың тиімділігі төмендеді. Үкіметтік есептерге сәйкес, 1974 жылдың сәуірінен 1975 жылдың желтоқсанына дейін жер реформасы (reforma agrária) атынан шамамен 900 000 гектар (2 200 000 акр) егіс жері басып алынды; олардың 32% шамасында заңсыз деп танылды. 1976 жылдың қаңтарында үкімет заңсыз басып алынған жерлерді иелеріне қайтаруға міндеттенді, ал 1977 жылы Жер реформасын қарау туралы заң қабылдады. Жерді қайтару 1978 жылы басталды.

Мидың кетуі

Массалық ұлттандыру мәселесін мемлекеттік кәсіпорындардан басқарушылық және техникалық саладағы білікті мамандардың ағылып кетуі одан әрі ушықтырды. МФА революциялық режимінің табыс деңгейлеу шаралары, сондай-ақ фабрикалар, кеңселер мен ірі ауылшаруашылық кәсіпорындарындағы «фашизмге қарсы» тазартулар адам капиталының, негізінен Бразилияға, кетуіне себеп болды. Бұл жағдай Лиссабонда «Португалия бұрын Бразилияға аяқтарын жіберді, ал енді бас ақылдарын жіберіп жатырмыз» деген кең таралған мақалды тудырды. Португалияның басқару ресурстарын жоғалтуына қатысты толыққанды талдау Гарри М. Маклердің 1976 жылдың шілдесінде және 1977 жылдың маусым айында 306 кәсіпорын арасында жүргізген кезекті зерттеулерінде қамтылған. Оның зерттеуінен ұлттандырудың тоқыма, киім және құрылыс сияқты дәстүрлі салаларға қарағанда, қазіргі заманғы, ірі және техникалық жағынан дамыған салаларда ауқымды болғаны анық көрінеді. Шағын кәсіпорындарда (50–99 қызметкер) индустриалдардың тек 15 пайызы кеткен, ал ірі ұйымдарда бұл көрсеткіш 43 пайызды құрады. Ең ірі фирмаларда (1000 және одан да көп қызметкер) жартысынан астам қызметкерлер кетіп қалды. Маклердің есептеулеріне сәйкес, адамның әлеуметтік-экономикалық жағдайы жоғары болған сайын, оның фирмадан кету ықтималдығы да артады. Сондай-ақ, ол «әлеуметтік мобильділігі жоғары адамдар, керісінше, төмендегендерге қарағанда, жұмыстан кетуге бейімдірек болды» деп атап көрсетті. Кәсіби менеджерлердің (52%) үлесі, өндіріс иелеріне қарағанда – негізін қалаушылардың (18%), мұрагерлердің (21%) және меншік иелері-менеджерлердің (32%) – өз кәсіпорындарын тастап кетуі көбірек болды. 1976 жылғы Конституция мемлекеттің экономикадағы кең және араласушы рөлін бекітті. Оның 1982 және 1989 жылдарғы түзетулерге дейін сақталған марксистік сипаты, «сыныпсыз қоғамға» және «өндіріс құралдарының социализациясына» сілтеме жасайтын, сондай-ақ 1974 жылғы 25 сәуірден кейін жүзеге асырылған барлық ұлттандыруларды «жұмысшы табының қайтарылмайтын жеңістері» деп жариялаған бірқатар баптарында көрінді. Конституция еңбек және басқару арасындағы жаңа билік қатынастарын анықтады, бұл еңбекке басымдық берді. Жұмыстан босатуға қатысты барлық ережелер, оның ішінде жаппай жұмыстан босату, 53-баппен шектелді.

Compounding the problem of massive nationalizations was the brain drain of managerial and technical expertise away from public enterprises. The income leveling measures of the MFA revolutionary regime, together with the "anti fascist" purges in factories, offices, and large agricultural estates, induced an exodus of human capital, mainly to Brazil. This loss of managers, technicians, and businesspeople inspired a popular Lisbon saying: "Portugal used to send its legs to Brazil, but now we are sending our heads." A detailed analysis of Portugal's loss of managerial resources is contained in Harry M. Makler's follow up surveys of 306 enterprises, conducted in July 1976, and again in June 1977. His study makes clear that nationalization was greater in the modern, large, and technically advanced industries than in the traditional ones such as textiles, apparel, and construction. In small enterprises (50–99 employees), only 15 percent of the industrialists left as compared with 43 percent in the larger organizations. In the largest firms (1,000 or more employees), more than half left. Makler's calculations show that the higher the socioeconomic class of the person, the greater the likelihood that they had left the firm. He also notes that "the more upwardly mobile also were more likely to have quit than those who were downwardly socially mobile." Significantly, a much larger percentage of professional managers (52 percent) compared with owners of production such as founders (18%), heirs (21%), and owner managers (32%) had left their enterprises. The constitution of 1976 confirmed the large and interventionist role of the state in the economy. Its Marxist character, which lasted until the 1982 and 1989 revisions, was revealed in a number of its articles, which pointed to a "classless society" and the "socialization of the means of production" and proclaimed all nationalizations made after 25 April 1974, as "irreversible conquests of the working classes". The constitution also defined new power relationships between labor and management, with a strong bias in favor of labor. All regulations with reference to layoffs, including collective redundancy, were circumscribed by Article 53.

Жаңа мемлекеттік сектордың рөлі

Революциядан кейін Португалия экономикасы мемлекеттік шығыстардың қарқынды, кейде бақылаусыз өсуін бастан өткерді – жалпы мемлекеттік басқаруда да, мемлекеттік кәсіпорындарда да. Мемлекеттік сектордың кірістерінің қалып қоюы мемлекеттік кәсіпорындар мен үкіметтің үлкен дефицитіне әкелді. 1982 жылы біріктірілген мемлекеттік сектордың қарыз алу қажеттілігі ЖІӨ-нің 24 пайызына жетті, бұл оның ең жоғары деңгейі болды; 1990 жылға қарай ол ЖІӨ-нің 9 пайызына дейін төмендеді. Ішкі сұраныстың өсуін шектеу үшін Португалия үкіметі 1977–78 және 1983–85 жылдары Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) бақылауындағы тұрақтандыру бағдарламаларын іске асыруға мәжбүр болды. Мемлекеттік сектордың (мемлекеттік кәсіпорындарды қоса алғанда) үлкен теріс үнемдемесі революциядан кейін Португалияның саяси экономикасының тұрақты ерекшелігіне айналды. 1974 жылдан кейін экономикалық өсімге кедергі келтірген басқа да ресми кедергілерге бағаны толыққанды реттеу, сондай-ақ факторлық нарықтарға және табыстың бөлінуіне күшті араласу кірді. 1989 жылы премьер-министр Анибал Кавако Силва Конституцияны өзгерту үшін Ұлттық Ассамблеяда қажетті үштен екі дауыс жинауға қол жеткізді, соның арқасында мемлекеттік банктер мен басқа да мемлекеттік кәсіпорындарды жекешелендіруге мүмкіндік туды. Жекешелендіру, экономикалық реттеуді жеңілдету және салық реформасы Португалия 1990-шы жылдары ЕО-ның бірыңғай нарығына кірудің қиындықтары мен мүмкіндіктеріне дайындалғанда мемлекеттік саясаттың басты мәселесіне айналды.

Қаржылық емес мемлекеттік кәсіпорындар

1970-ші жылдардың ортасындағы ұлттандырулардың нәтижесінде мемлекеттік кәсіпорындар Португалияның біріккен мемлекеттік секторының маңызды құрауыш бөлігіне айналды. 1980 жылы Португалияның ұлттандырылған секторына толығымен мемлекеттік меншіктегі елу қаржы емес кәсіпорын кірді. Осы мемлекеттік қаржы емес кәсіпорын тобына Мемлекеттік қатысу институты – жетпіс шамасындағы еншілес кәсіпорындарға инвестиция салған холдинг компаниясы; ұлттық шоттар мақсаты үшін (қол, ауыл шаруашылығы және порттар сияқты мемлекеттік инфрақұрылым) ұлттандырылған кәсіпорындармен біріктірілген тауарлар мен қызметтерді өндіретін немесе сататын мемлекеттік меншіктегі бірнеше субъектілер; және жеке құқық бойынша жұмыс істейтін 50%-дан астам EPNF-ке тиесілі еншілес компаниялар кірді. Барлығы, бұл мемлекеттік кәсіпорындар ЖІӨ-дегі қосылған құнның 25%-ын, жалпы жинақы инвестицияның 52%-ын және Португалияның жалпы жұмыспен қамтылуының 12%-ын құрады. Қосылған құн және жалпы жинақы инвестиция көрсеткіштері бойынша Португалияның мемлекеттік мекемелерінің салыстырмалы масштабы Батыс Еуропаның басқа экономикаларынан, соның ішінде ЕҚЖ мүше елдерінен де жоғары болды. Ұлттандырулар қаржы-өнеркәсіптік топтардың экономикалық билігін ыдыратып, бірнеше жеке фирмалардың мемлекеттік меншікке бірігуі ішкі нарықтарды одан да монополиялады. Темір және болат сияқты ерекше жағдайларды қоспағанда, масштаб экономиясы өте ірі фирмалар үшін оңтайлы болған жағдайда, ұлттық монополиялар құрудың мақұлдығы туралы сұрақ туындады. Цемент, химия және жүк тасымалы сияқты салаларды мемлекеттік басқаруға көшу бәсекелестіктің жойылуына және басқарушылардың шығындарды азайту мен техникалық прогреске ынталандыруын төмендетті. Көптеген ұлттандырылған кәсіпорындардың ауыр операциялық және қаржылық қиындықтарға тап болуы таңқаларлық емес. Мемлекеттік операциялар мемлекеттік кәсіпорындардың мақсаттарына қатысты үлкен белгісіздікке тап болды, бұл шешім қабылдауға теріс әсер етті және көбінесе нарықтық критерийлерге қайшы келді. Көп жағдайда мемлекеттік фирмалардың менеджерлері жеке сектордағы әріптестерінен күшті ереуілші кәсіподақтардың жалақы талаптарына қарсы тұруға нашар мүмкіндіктерге ие болды. Сонымен қатар, мемлекеттік фирмалардың менеджерлері саяси мақсаттар үшін артық жұмыс күшін сақтап, өсетін шығындарға қарамастан бағаларды немесе коммуналдық тарифтерді ұзақ мерзімге тоқтата тұруға міндетті болды. Petrogal ұлттық мұнай монополиясы және Estaleiros Navais de Setúbal (Setenave) толығымен мемлекеттік кеме жасау және жөндеу кәсіпорнында штаттан тыс жұмыс күші айқын байқалды. Инфляцияның үдеу кезеңінде қоғамдық көлік фирмаларының бағаны көтермеуі айтарлықтай операциялық шығынға және сектордың капиталдық қорының ескіруіне әкелді. Жалпы алғанда, мемлекеттік кәсіпорындардың қаржылық жағдайы нашар болды және олар ішкі және шетелдік коммерциялық банктерден қарыздық қаржыландыруға артық тәуелді болды. Мемлекеттік кәсіпорындар секторындағы операциялық және қаржылық проблемалар Португалия Банкінің 1978–1980 жылдарды қамтитын зерттеуінде анықталды. Сектордың қосылған құнының 92%-ын құрайтын 51 кәсіпорынды зерттеуге негізделген талдау мемлекеттік кәсіпорындардың нашар қаржылық жағдайын растады, бұл олардың жеткіліксіз өзіндік капитал және өтімділік коэффициенттерімен дәлелденді. Зерттеуге енгізілген фирмалардың біріктірілген шығындары 1978 жылдан 1980 жылға дейін 18,3 миллионнан 40,3 миллион контоға дейін өсті, яғни таза құнының тиісінше 4,6%-дан 6,1%-ына дейін. Жоғалтулар көлік саласында және аздап көлік жабдықтары мен материалдарында (негізінен кеме жасау және кеме жөндеу) шоғырландырылды. Мемлекеттік кәсіпорындардың бюджетке жүктемесі айтарлықтай болды: кәсіпорындардың Португалия үкіметіне жасаған трансферттері (негізінен салықтар) субсидиялар мен капитал трансферттері түріндегі мемлекеттік кірістерден кем болды. 1977–1983 жылдар аралығындағы жеті жылдық кезеңдегі ең ірі мемлекеттік қаржы емес кәсіпорындардың тіркелген шығындары (инфляциядан түзетілген) жұмсалған капиталдың 11%-ына тең болды. Осы ірі кәсіпорындардың айтарлықтай операциялық шығындары мен әлсіз капиталдық құрылымына қарамастан, олар 1977–1983 жылдар аралығында капиталдық инвестицияларының 86%-ын қарыздың өсуі арқылы қаржыландырды, оның үштен екісі шетелдік қарыз болды. Португалияның сыртқы қарызының 1978–1985 жылдар аралығында тез өсуі негізінен мемлекеттік кәсіпорындармен байланысты болды.

Following the sweeping nationalizations of the mid 1970s, public enterprises became a major component of Portugal's consolidated public sector. Portugal's nationalized sector in 1980 included a core of fifty non financial enterprises, which were entirely government owned. This so called public non financial enterprise group included the Institute of State Participation, a holding company with investments in some seventy subsidiary enterprises; a number of state owned entities manufacturing or selling goods and services grouped with nationalized enterprises for national accounts purposes (arms, agriculture, and public infrastructure such as ports); and a large number of over 50 percent EPNF owned subsidiaries operating under private law. Altogether, these public enterprises accounted for 25 percent of VA in GDP, 52 percent of GFCF, and 12 percent of Portugal's total employment. In terms of VA and GFCF, the relative scale of Portugal's public entities exceeded that of the other western European economies, including the EC member countries. Although the nationalizations broke up the concentration of economic power that had been held by financial industrial groups, the subsequent merger of several private firms into single publicly owned enterprises left domestic markets even more monopolized. Apart from special cases, as in iron and steel, where the economies of scale are optimal for very large firms, there was some question as to the desirability of establishing national monopolies. The elimination of competition following the official takeover of industries such as cement, chemicals, and trucking probably reduced managerial incentives for cost reduction and technical advance. It was not surprising that numerous nationalized enterprises experienced severe operating and financial difficulties. State operations faced considerable uncertainty as to the goals of public enterprises, with negative implications for decision making, often at odds with market criteria. In many instances, managers of public firms were less able than their private sector counterparts to resist strong wage demands from militant unions. Further, public firm managers were required for political expediency to maintain a redundant labor force and freeze prices or utility rates for long periods in the face of rising costs. Overstaffing was particularly flagrant at Petrogal, the national petroleum monopoly, and Estaleiros Navais de Setúbal (Setenave), the wholly state owned shipbuilding and repairing enterprise. The failure of the public transportation firms to raise fares during a time of accelerating inflation resulted in substantial operating losses and obsolescence of the sector's capital stock. As a group, the public enterprises performed poorly financially and relied excessively on debt financing from both domestic and foreign commercial banks. The operating and financial problems of the public enterprise sector were revealed in a study by the Bank of Portugal covering the years 1978–80. Based upon a survey of fifty one enterprises, which represented 92 percent of the sector's VA, the analysis confirmed the debilitated financial condition of the public enterprises, as evidenced by their inadequate equity and liquidity ratios. The consolidated losses of the firms included in the survey increased from 18.3 to 40.3 million contos from 1978 to 1980, or 4.6 percent to 6.1 percent of net worth, respectively. Losses were concentrated in transportation and to a lesser extent transport equipment and materials (principally shipbuilding and ship repair). The budgetary burden of the public enterprises was substantial: enterprise transfers to the Portuguese government (mainly taxes) fell short of government receipts in the forms of subsidies and capital transfers. The largest nonfinancial state enterprises recorded (inflation discounted) losses in the seven year period from 1977 to 1983 equivalent to 11 percent on capital employed. Notwithstanding their substantial operating losses and weak capital structure, these large enterprises financed 86 percent of their capital investments from 1977 to 1983 through increased debt, of which two thirds was foreign. The rapid buildup of Portugal's external debt from 1978 to 1985 was largely associated with the public enterprises.

Мемлекеттік басқару

Жалпы мемлекеттік шығындардың (оның ішінде капиталдық шығындар) ЖІӨ-дегі үлесі 1973 жылы 23 пайыздан 1990 жылы 46 пайызға дейін өсті. Кіріс жағынан, өсу тенденциясы одан аз болды: үлесі 1973 жылы 23 пайыздан 1990 жылы 39,2 пайызға дейін артты. 1973 жылғы революцияға дейін шағын профицит болған мемлекеттік баланс 1984 жылы ЖІӨ-нің 12 пайызына тең үлкен дефицитке ауысып, кейін 1990 жылы ЖІӨ-нің 5,4 пайызына дейін төмендеді. Маңыздысы, 1973 және 1990 жылдар аралығында ағымдық және капиталдық шығындар ЖІӨ-дегі үлесін шамамен екі есеге арттырды: үкіметтік ағымдық шығындар 19,5 пайыздан 40,2 пайызға, капиталдық шығындар 3,2 пайыздан 5,7 пайызға өсті. Мемлекеттік кәсіпорындарға капитал трансферттерін қамтитын инвестициялық күш-жігердің өсуінен басқа, революциядан бері мемлекеттік шығындардың өсу үлгісі мемлекеттік қызметкерлердің санының артуымен және табысты қайта бөлуге жасалған қысыммен, негізінен ағымдық трансферттер мен субсидиялар арқылы, сондай-ақ өсімді пайыздық міндеттемелермен сипатталды. "Ағымдық трансферттер" санаты 1973 және 1990 жылдар аралығында ЖІӨ-дегі үлесін 5 пайыздан 13,4 пайызға дейін үш есеге арттырды, бұл әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің қарқынды өсуін көрсетті, қамтылған адамдар санының және жәрдемақылардың жақсаруына байланысты. Мемлекеттік қарыз бойынша пайыздық төлемдердің 1973 жылы ЖІӨ-нің жарты пайызынан кем болғаннан кейін 1990 жылы ЖІӨ-нің 8,2 пайызына дейін өсуі қарыздың өсуімен және нақты тиімді пайыздық мөлшерлеменің жоғарылауымен байланысты болды. 1980 жылдардың ортасынан бері мемлекеттік дефициттің азаюы және қарыз алу қажеттілігінің жеңілдеуі түсімдердің үлесінің шағын өсуімен (екі пайыздық тармаққа) және ағымдық субсидиялардың салыстырмалы түрде күрт қысқаруымен байланысты болды, яғни 1984 жылы ЖІӨ-нің 7,6 пайызынан 1990 жылы ЖІӨ-нің 1,5 пайызына дейін төмендеді. Бұл азаю мемлекеттік кәсіпорындарға субсидия төлеген мемлекеттік коммуналдық қызметтер бағалары мен азық-түлік бағаларын көтеруді шектеу саясатын үкіметтің біртіндеп тоқтатуының тікелей салдары болды. Салық реформасы – тікелей және жанама салық салуды қамтиды – 1980 жылдардың соңында экономиканы жаңғыртуға бағытталған кең ауқымды жұмыстың маңызды бөлігі болды. Осы реформалардың басты мақсаты тиімді және нарыққа бағдарланған экономикалық өнімділікті ынталандыру болды. Реформаға дейін жеке салық базасының 90 пайызы еңбек табысынан тұрды. Еңбек табысына салынатын салықтың заңмен белгіленген шекті мөлшерлемелері өте жоғары болды, тіпті салыстырмалы түрде төмен табыс деңгейінде де, әсіресе революциядан кейін. Көптеген салықтан босатулар мен салықтық жеңілдіктер, сондай-ақ жоғары шекті салық ставкалары салық салудан жалтару арқылы салық базасының біртіндеп тозуына әкелді. Сонымен қатар, Португалияның ЕО-ға мүшелігі салық жүйесінде бірқатар өзгерістер енгізуді талап етті, әсіресе қосылған құн салығын енгізуді. Реформа екі негізгі кезеңде жүзеге асырылды: ҚҚС 1986 жылы енгізілді; жеке және корпоративтік табыс үшін табыс салығы реформасы 1989 жылы күшіне енді. ҚҚС-ның стандартты мөлшерлемесі 17% болды және ол барлық жанама салықтарды, мысалы, мәмілелер салығын, теміржол салығын және туризм салығын алмастырды. Жеке және корпоративтік табыс бойынша шекті салық ставкалары айтарлықтай төмендетілді, ал жеке салықтар бойынша шекті салық ставкалары беске дейін азайтылды. Корпоративтік салықтың негізгі мөлшерлемесі 36,5% болды, ал жеке табыс салығының ең жоғарғы шекті мөлшерлемесі 80%-дан 40%-ға дейін төмендетілді. Тікелей және портфельдік инвестицияларға 25% капитал табысы салығы салынды. Даму жобаларына инвестицияланған бизнес кірісі, егер активтер кем дегенде екі жыл сақталса, капитал табысы салығынан босатылды. Алдын ала бағалаулар 1989-1990 жылдары тікелей салық түсімдерінің байқалған өсуінің бір бөлігі тұрақты сипатта болғанын көрсетті, бұл салық салынатын табысты қайта анықтаудың, рұқсат етілген шегерімдерді азайтудың және корпорацияларға арналған көптеген салықтық жеңілдіктерді тоқтатудың салдары болды. Нәтижесінде табыс салығы базасының кеңеюі шекті салық ставкаларының төмендеуіне мүмкіндік берді, бұл еңбек және жинақтауға жасалған кедергіні едәуір азайтты.

The share of general government expenditure (including capital outlays) in GDP rose from 23 percent in 1973 to 46 percent in 1990. On the revenue side, the upward trend was less pronounced: the share increased from nearly 23 percent in 1973 to 39.2 percent in 1990. From a modest surplus before the revolution in 1973, the government balance swung to a wide deficit of 12 percent of GDP in 1984, declining thereafter to around 5.4 percent of GDP in 1990. Significantly, both current expenditures and capital expenditures roughly doubled their shares of GDP between 1973 and 1990: government current outlays rose from 19.5 percent to 40.2 percent, capital outlays from 3.2 percent to 5.7 percent. Apart from the growing investment effort, which included capital transfers to the public enterprises, government expenditure patterns since the revolution reflected rapid expansion in the number of civil servants and pressure to redistribute income, mainly through current transfers and subsidies, as well as burgeoning interest obligations. The category "current transfers" nearly tripled its share of GDP between 1973 and 1990, from under 5 percent to 13.4 percent, reflecting the explosive growth of the social security system, both with respect to the number of persons covered and the upgrading of benefits. Escalating interest payments on the public debt, from less than half a percent of GDP in 1973 to 8.2 percent of GDP in 1990, were the result of both a rise in the debt itself and higher real effective interest rates. The narrowing of the government deficit since the mid 1980s and the associated easing of the borrowing requirement was caused both by a small increase in the share of receipts (by two percentage points) and the relatively sharper contraction of current subsidies, from 7.6 percent of GDP in 1984 to 1.5 percent of GDP in 1990. This reduction was a direct consequence of the gradual abandonment by the government of its policy of curbs on rises in public utility rates and food prices, against which it paid subsidies to public enterprises. Tax reform—comprising both direct and indirect taxation—was a major element in a more comprehensive effort to modernize the economy in the late 1980s. The key objective of these reforms was to promote more efficient and market oriented economic performance. Prior to the reform, about 90 percent of the personal tax base consisted of labor income. Statutory marginal tax rates on labor income were very high, even at relatively low income levels, especially after the revolution. The large number of tax exemptions and fiscal benefits, together with high marginal tax rates, entailed the progressive erosion of the tax base through tax avoidance. Furthermore, Portuguese membership in the EC created the imperative for a number of changes in the tax system, especially the introduction of the value added tax. Reform proceeded in two major installments: the VAT was introduced in 1986; the income tax reform, for both personal and corporate income, became effective in 1989. The VAT, whose normal rate was 17%, replaced all indirect taxes, such as the transactions tax, railroad tax, and tourism tax. Marginal tax rates on both personal and corporate income were substantially cut, and in the case of individual taxes, the number of brackets was reduced to five. The basic rate of corporate tax was 36.5%, and the top marginal tax rate on personal income was cut from 80% to 40%. A 25% capital gains tax was levied on direct and portfolio investment. Business proceeds invested in development projects were exempt from capital gains tax if the assets were retained for at least two years. Preliminary estimates indicated that part of the observed increase in direct tax revenue in 1989–90 was of a permanent nature, the consequence of a redefinition of taxable income, a reduction in allowed deductions, and the termination of most fiscal benefits for corporations. The resulting broadening of the income tax base permitted a lowering of marginal tax rates, greatly reducing the disincentive effects to labor and saving.

Макроэкономикалық тепе-теңсіздіктер мен мемлекеттік қарыз

1973-1988 жылдар аралығында мемлекеттік қарыздың жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) қатынасы төрт есеге өсіп, 1988 жылы 74 пайызға жетті. Бұл қарыздың абсолюттік және салыстырмалы өсуіне тек мемлекеттік дефициттің жинақталуы ғана емес, сонымен қатар түрлі мемлекеттік қорлар мен кәсіпорындардың қайта ұйымдастырылуы, олардың есептерін үкіметтен бөлуі және олардың фискалдық консолидациясы да ықпал етті. 1989 жылы мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасының өсу тренді кері қайта бастады, себебі салық реформасымен байланысты салықтық түсімдердің артуы және мемлекеттік кәсіпорындардың дефицитінің төмендеуі мемлекеттік сектордың қарыз алу қажеттілігін (PSBR) ЖІӨ-ге қатысты азайтты. 1990 жылы мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 67%-ға дейін төмендеді, бұл бюджеттік шектеулер мен жекешелендіруден түскен түсімдердің өсуімен байланысты болды. 1980-жылдардың ортасынан бастап мемлекеттік дефицитті қаржыландыру құрылымы екі фактордың салдарынан өзгерді. Біріншіден, PSBR-дің төмендеуі және үкіметтің сыртқы қарыздың ЖІӨ-ге қатынасын азайтуға бағытталған шешімі шетелден қарыз алудың күрт төмендеуіне әкелді. Екіншіден, 1985 жылдан бастап ақшалай емес қаржыландыру үлесі, қазынашылық вексельдерінен бөлек, 1987-1988 жылдардан бастап орта мерзімді қазынашылық облигациялары арқылы да күрт өсті. Мемлекеттік сектордың дефицитінің (мемлекеттік кәсіпорындардың дефицитін қоса алғанда) көлемі жеке инвестицияларға кері әсер етті. Ұлттықтандырылған банктер заң бойынша теріс нақты пайыздық мөлшерлемесі бар мемлекеттік қағаздарды ұстауды арттыруға міндетті болды. Мемлекеттік сектордың қаражатты көптеп жұмсауы көбінесе жеке кәсіпорындардың есебінен болды, олардың қаржыландыруы көбінесе мөлшерлік несиелік бақылаумен шектелді. Португалияның Еуропалық қауымдастыққа (ЕҚ) мүшелігі 1987-1990 жылдары жылдық ЖІӨ-нің 1,5 пайызын құрайтын айтарлықтай таза трансферттерге әкелді. Бұл трансферттердің көп бөлігі инфрақұрылымды дамытуға және кәсіби білім беруге жұмсалған «құрылымдық» қорлар болды. Сондай-ақ, мемлекеттік сектор арқылы бөлінген қосымша ЕҚ қорлары Португалияның ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп секторларын дамытуға бағытталған. 1985 жылдан кейін PSBR айтарлықтай төмендеді, бұл негізінен мемлекеттік кәсіпорындардың қаржылық жағдайының жақсаруына байланысты болды. Қолдаушы сыртқы факторлар (мұнай бағасының төмендеуі, төмен пайыздық мөлшерлемелер және доллардың құнсыздануы) операциялық шығындарды азайтуға көмектесті. Алайда, одан да маңыздысы – үкімет саясатының өзгеруі болды. Мемлекеттік кәсіпорындардың басшыларына инвестиция, еңбек және өнім бағасын белгілеуде үлкен тәуелсіздік берілді. Маңыздысы, 1987-1988 жылдары қаржылық емес мемлекеттік кәсіпорындардың жиынтық дефициті 1985-1986 жылдары ЖІӨ-нің 8 пайызынан ЖІӨ-нің 2 пайызынан төмен деңгейге дейін төмендеді. 1989 жылы осы кәсіпорындардың қарыз алу қажеттілігі ЖІӨ-нің 1 пайызына дейін төмендеді. 1990 жылдың сәуірінде конституцияға 1989 жылдың маусымында енгізілген түзетуден кейін жекешелендіру туралы заң қабылданды, ол ұлттандырылған кәсіпорындарды толық (100 пайыз) сатуға негіз болды. Жекешелендірудің мақсаттары экономикалық бірліктерді жаңғырту, олардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және салалық қайта құруға ықпал ету; мемлекеттің экономикадағы рөлін азайту; капитал нарықтарын дамытуға ықпал ету; және португалиялық азаматтардың кәсіпорындардың меншігіне қатысуын кеңейту, кәсіпорындардың жұмысшыларына және шағын акционерлерге ерекше назар аудару болды. Үкімет жекешелендіруге шетелдік инвестициялардың күшін уайымдап, кейбір мәмілелерге вето құқығын сақтағысы келді. Алайда, ЕҚ мүшесі ретінде Португалия өз азаматтарының инвестицияларымен тең дәрежеде басқа мүше елдердің инвестицияларын қабылдауға міндетті болады. Маңыздысы, ұлттандырылған кәсіпорындарды жекешелендіруден түскен мемлекеттік кірістер, ең алдымен, мемлекеттік қарызды азайтуға пайдаланылатын болады, ал жекешелендіруден кейін пайда артса, салықтық түсімдер де артады. 1991 жылы жекешелендіруден түскен табыс ЖІӨ-нің 2,5 пайызын құрайды деп күтілді.

Between 1973 and 1988, the general government debt/GDP ratio quadrupled, reaching a peak of 74 percent in 1988. This growth in the absolute and relative debt was only partially attributable to the accumulation of government deficits. It also reflected the reorganization of various public funds and enterprises, the separation of their accounts from those of the government, and their fiscal consolidation. The rising trend of the general government debt/GDP ratio was reversed in 1989, as a surge in tax revenues linked to the tax reform and the shrinking public enterprise deficits reduced the public sector borrowing requirement (PSBR) relative to GDP. After falling to 67% in 1990, the general government debt/GDP ratio was expected to continue to decline, reflecting fiscal restraint and increased proceeds from privatization. The financing structure of the public deficits had changed since the mid 1980s due to two factors. First, the easing of the PSBR and the government's determination to reduce the foreign debt/GDP ratio led to a sharp reduction in borrowing abroad. Second, since 1985 the share of nonmonetary financing had increased steeply, not only in the form of public issues of Treasury bills but also, since 1987–88, in the form of medium term Treasury bonds. The magnitude of the public sector deficit (including that of the public enterprises) had a crowding out effect on private investment. The nationalized banks were obliged by law to increase their holding of government paper bearing negative real interest rates. This massive absorption of funds by the public sector was largely at the expense of private enterprises whose financing was often constrained by quantitative credit controls. Portugal's membership in the EC resulted in substantial net transfers averaging 1.5 percent of annual GDP during 1987–90. The bulk of these transfers were "structural" funds that were used for infrastructure developments and professional training. Additional EC funds, also allocated through the public sector, were designed for the development of Portugal's agricultural and industrial sectors. After 1985, the PSBR began to show a substantial decline, largely as a result of the improved financial position of public enterprises. Favorable exogenous factors (lower oil prices, lower interest rates, and depreciation of the dollar) helped to moderate operating costs. More important, however, was the shift in government policy. Public enterprise managers were given greater autonomy in investment, labor, and product pricing. Significantly, the combined deficit of the nonfinancial public enterprises fell to below 2 percent of GDP on average in 1987–88 from 8 percent of GDP in 1985–86. In 1989 the borrowing requirements of those enterprises fell further to 1 percent of GDP. In April 1990, legislation concerning privatization was enacted following an amendment to the constitution in June 1989 that provided the basis for complete (100 percent) divestiture of nationalized enterprises. Among the stated objectives of privatization were to modernize economic units, increase their competitiveness, and contribute to sectoral restructuring; to reduce the role of the state in the economy; to contribute to the development of capital markets; and to widen the participation of Portuguese citizens in the ownership of enterprises, giving particular attention to the workers of the enterprises and to small shareholders. The government was concerned about the strength of foreign investment in privatizations and wanted to reserve the right to veto some transactions. But, as a member of the EC, Portugal would eventually have to accept investment from other member countries on parity with investment of its nationals. Significantly, government proceeds from privatization of nationalized enterprises would primarily be used to reduce public debt, and to the extent that profits would rise after privatization, tax revenues would expand. In 1991, proceeds from privatization were expected to amount to 2.5 percent of GDP.

Экономиканың өзгеріп жатқан құрылымы

Португалия экономикасы 1973 жылы 1961 жылғы жағдаймен салыстырғанда айтарлықтай өзгерді. Жалпы өнім (факторлық құн бойынша ЖІӨ) нақты шамада 120 пайызға өсті. Өнеркәсіп секторы үш есе ұлғайып, қызмет көрсету секторы екі есеге өсті; алайда, ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық аулау 16 пайызға ғана өсті. Осы кезеңде екінші сектордың маңызды бөлігі болып табылатын өндіріс үш есеге артты. Өнеркәсіптік кеңею заманауи технологияларды пайдаланатын ірі кәсіпорындарға шоғырланды. Еуропалық Одақтың құрылымдық және үйлесімділік қоры, сондай-ақ Португалияның көптеген ірі экспорттаушы компанияларының өсуі, олар инженерлік ағаш, инъекциялық қалыптау, пластик, арнайы бағдарламалық құралдар, керамика, тоқыма, аяқ киім, қағаз, пробқа және сапалы шарап сияқты бірқатар экономикалық секторлардағы әлемдік көшбасшыларға айналды, Португалия экономикасының дамуына және тұрмыс деңгейі мен өмір сапасының жақсаруына үлкен үлес қосты. Сондай-ақ, бірнеше жыл бойы Siemens Portugal, Volkswagen Autoeuropa, Qimonda Portugal, IKEA, Nestlé Portugal, Microsoft Portugal сияқты ірі көпұлтты компаниялардың португалиялық еншілес компаниялары халықаралық деңгейде кеңейген ең танымал Португалиядағы жаһандық компаниялардың арасында Sonae, Sonae Indústria, Amorim, Sogrape, EFACEC, Portugal Telecom, Jerónimo Martins, Cimpor, Unicer, Millennium bcp, Salvador Caetano, Lactogal, Sumol + Compal, Cerealis, Frulact, Ambar, Bial, Critical Software, Active Space Technologies, YDreams, Galp Energia, Energias de Portugal, Visabeira, Renova, Delta Cafés, Derovo, Teixeira Duarte, Soares da Costa, Portucel Soporcel, Salsa jeans, Grupo José de Mello, Grupo RAR, Valouro, Sovena Group, Simoldes, Iberomoldes және Logoplaste болды. Дамыған және жоғары табысқа ие ел болғанымен, Португалия Батыс Еуропадағы жан басына шаққандағы ең төменгі ЖІӨ көрсеткішіне ие болды, ал орташа табыс Еуропалық Одақтағы ең төменгі көрсеткіштердің бірі болды. Eurostat мәліметтері бойынша, 2005-2007 жылдар аралығында Еуропалық Одақтың 27 мүше мемлекеті арасында сатып алу қабілеті бойынша алтыншыдан төмен орында тұрды. Алайда, Economist Intelligence Unit (EIU) жүргізген өмір сапасы туралы зерттеулердің бірқатары сол кезден бері толыққанды пайдаланылмады. Алгарве стадионы көрсетілген. Дүниежүзілік экономикалық форумының 2005 жылғы жаһандық бәсекеге қабілеттілік есебінде Португалия Испания, Ирландия, Франция, Бельгия және Гонконг сияқты елдер мен аумақтардан озып, 22-орынды иеленді. Технология индексі бойынша Португалия 20-шы орында, мемлекеттік институттар индексі бойынша 15-ші орында, ал макроэкономикалық индекс бойынша 37-ші орында тұрды. 2007-2008 жылғы жаһандық бәсекеге қабілеттілік индексінде Португалия 131 ел мен аумақтың арасында 40-шы орынды алды. Алайда, 2008-2009 жылғы баяндамада Португалия 134 елдің арасында 43-орынға түсті. Португалияның жан басына шаққандағы ЖІӨ-сі 1999 жылы Еуропалық Одақ (ЕО) 25 елінің орташа көрсеткішінің 80%-дан сәл жоғары болса, 2007 жылы 70%-дан сәл жоғарыға төмендеді. Португалия экономикасының осы нашар көрсеткіштері 2007 жылдың сәуір айында "Экономист" журналында талқыланды, онда Португалия "Еуропаның жаңа науқас адамы" деп сипатталды. 2002-2007 жылдар аралығында жұмыссыздық деңгейі 65%-ға өсті; жұмыссыз азаматтардың саны 2002 жылы 270,500-ден 2007 жылы 448,600-ға дейін өсті. 2009 жылдың желтоқсанына қарай жұмыссыздық деңгейі 10%-ды басып өтті. Жалпы алғанда, 1990-шы жылдардың соңы мен XXI ғасырдың басында Португалия Еуропалық Одақтың орташа көрсеткіштеріне жете алмаған, тіпті бір кезге дейін артта қалған экономикалық дамудың баяулау кезеңі болды. Еуропалық Одақтың ауыл шаруашылығы субсидиялары мен бағдарламалары жүйесі болып табылатын Ортақ ауыл шаруашылығы саясаты, дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығымен айналысқан аймақтарда ауыл шаруашылығына тыйым салып, Португалияның бірқатар бәсекеге қабілетті өнімдер бойынша өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтындығын қамтамасыз етті. Мемлекеттік шығындар көтере алмайтын деңгейге жетті, ал 1974 жылғы Гвоздика революциясынан бері артып келе жатқан мемлекеттік қызметкерлердің саны бұрын-соңды болмаған мөлшерге жетті. Лиссабондағы Expo 98 дүниежүзілік көрмесіне, 2004 жылғы Еуропа футбол чемпионатына және бірқатар жаңа автокөлік жолдарына байланысты мемлекеттік қаржыландырылған және қолдау көрсетілген құрылыс жобалары тұрақты өсімді ынталандыруда тиімді болған жоқ. Бұл ірі инвестициялардың қысқа мерзімді әсері XXI ғасырдың бірінші онжылдығының соңына дейін толығымен жойылды, экономикалық өсімді жылдамдату және халықтың сатып алу қабілетін Еуропалық Одақтың орташа көрсеткіштерімен салыстырғанда арттыру мақсаты орындалмады. Жағдайды одан да ушықтырған 2000-шы жылдардың соңындағы төмендеу, индустриялық дамыған әлемнің көп бөлігі терең дағдарысқа түскен кезде, жұмыссыздық деңгейінің өсуіне және экономиканың төмендеуіне әкелді. 2009 жылдың желтоқсанында Standard and Poor's рейтингтік агенттігі Португалияның ұзақ мерзімді кредиттік бағалауын "тұрақты" деңгейден "теріс" деңгейге төмендетті, елдің құрылымдық экономикалық әлсіздіктері мен нашар бәсекеге қабілеттілігіне пессимизм білдірді, бұл өсімді шектеуге және мемлекеттік қаржыны нығайту мен қарызды азайту қабілетін төмендетуі мүмкін. Үкіметтік реттеудің жетіспеуі; Испания және АҚШ нарықтарын қоса алғанда, тұрғын үй нарығындағы оңай несие беру, кез келген адам мемлекеттік ережелердің болмауына байланысты үй несиесіне ие болуына мүмкіндік берді, сондай-ақ бірнеше елдегі банкирлер мен саясаткерлер сияқты негізгі ойыншылар дұрыс емес қаржылық шешімдер қабылдады, нәтижесінде әлемдегі ең ірі қаржылық дағдарыс орын алды. Португалия сонымен қатар мемлекеттік қызметкерлердің артық санының созылмалы мәселесін, қарыз дағдарысын және салыстырмалы түрде әлсіз экономиканы қосымша мәселелерге ие болды. Қарсы жағдайға қарамастан, әуе кеңістігі, биотехнология және ақпараттық технология сияқты заманауи дәстүрлі емес технологияларға негіделген салалар елдің әртүрлі аймақтарында дамыды. Алверка, Ковилья, Эвора және Понте-де-Сор Португалияның әуе кеңістігі индустриясының негізгі орталықтарына айналды, оған Бразилиядағы Embraer компаниясы және португалиялық OGMA компаниясы жетекшілік етті. XXI ғасырдың басынан бері Лиссабон, Порту, Брага, Коимбра және Авейру қалаларында көптеген ірі биотехнология және ақпараттық технология индустриялары құрылды және кеңейді.

The Portuguese economy had changed significantly by 1973, compared with its position in 1961. Total output (GDP at factor cost) grew by 120 percent in real terms. The industrial sector was three times greater, and the services sector doubled; however, agriculture, forestry, and fishing advanced by only 16 percent. Manufacturing, the major component of the secondary sector, tripled during this time. Industrial expansion was concentrated in large scale enterprises using modern technology. The European Union's structural and cohesion funds, and the growth of many of Portugal's main exporting companies, which became leading world players in a number of economic sectors, such as engineered wood, injection molding, plastics, specialized software, ceramics, textiles, footwear, paper, cork, and fine wine, among others, was a major factor in the development of the Portuguese economy and improvements in the standard of living and quality of life. Similarly, for several years, the Portuguese subsidiaries of large multinational companies, such as Siemens Portugal, Volkswagen Autoeuropa, Qimonda Portugal, IKEA, Nestlé Portugal, Microsoft Portugal,

Among the most notable Portugal based global companies that expanded internationally in the 1990s and 2000s were Sonae, Sonae Indústria, Amorim, Sogrape, EFACEC, Portugal Telecom, Jerónimo Martins, Cimpor, Unicer, Millennium bcp, Salvador Caetano, Lactogal, Sumol + Compal, Cerealis, Frulact, Ambar, Bial, Critical Software, Active Space Technologies, YDreams, Galp Energia, Energias de Portugal, Visabeira, Renova, Delta Cafés, Derovo, Teixeira Duarte, Soares da Costa, Portucel Soporcel, Salsa jeans, Grupo José de Mello, Grupo RAR, Valouro, Sovena Group, Simoldes, Iberomoldes, and Logoplaste. Although being both a developed and a high income country, Portugal had the lowest GDP per capita in western Europe, and the average income was one of the lowest in the European Union. According to the Eurostat it had the sixth lowest purchasing power of the 27 member states of the European Union for the period 2005–2007. However, research about quality of life by the Economist Intelligence Unit's (EIU) Quality of life Survey but a number of these have remained underutilized since then. Shown is the Algarve Stadium.]] The Global Competitiveness Report for 2005, published by the World Economic Forum, placed Portugal 22nd, ahead of countries and territories such as Spain, Ireland, France, Belgium, and Hong Kong. On the Technology index, Portugal ranked 20th, on the Public Institutions Index, Portugal ranked 15th best, and on the Macroeconomic Index, Portugal was placed 37th. The Global Competitiveness Index 2007–2008 placed Portugal 40th out of 131 countries and territories. However, the Global Competitiveness Report 2008–2009 edition placed Portugal 43rd out of 134. Portuguese GDP per head has fallen from just over 80% of the EU 25 average in 1999 to just over 70% in 2007. This poor performance of the Portuguese economy was explored in April 2007 by The Economist, which described Portugal as "a new sick man of Europe". From 2002 to 2007, the unemployment rate increased by 65%; the number of unemployed citizens grew from 270,500 in 2002 to 448,600 in 2007. By December 2009, the unemployment rate had passed the 10% mark. Overall, the late 1990s and the first decade of the 21st century were marked by a lagging economy where Portugal not only failed to catch up to the EU average, but actually fell behind for a period. The Common Agriculture Policy, a system of European Union agricultural subsidies and programmes, ultimately enforced a ban on agriculture in areas where agriculture had traditionally been done, ensuring that Portugal could not be self sufficient in a number of competitive products. Public expenditure rose to unsustainable levels and the number of public servants, which had been on the rise since the 1974 Carnation Revolution, reached unprecedented proportions. State funded and supported construction projects such as those related to the Expo 98 World Fair in Lisbon, the 2004 European Football Championship, and a number of new motorways, proved to have little positive effect in fostering sustainable growth. The short term impact of these major investments was exhausted by the end of the first decade of the 21st century, and the aim of achieving faster economic growth and the improvement of the population's purchasing power in relation to the EU average did not materialize. To make matters worse, the late 2000s recession, when much of the industrialized world entered a deep recession, led to increased unemployment and a downturn. In December 2009, ratings agency Standard and Poor's lowered its long term credit assessment of Portugal from "stable" to "negative", voicing pessimism on the country's structural economic weaknesses and poor competitiveness, which would hamper growth and the capacity to strengthen its public finances and reduce debt. Lack of government regulation; easy lending in the housing market, including Spain's and US markets, meant anyone could qualify for a home loan with no government regulations in place, and with key players, including bankers and politicians in several countries, making the wrong financial decisions, saw the world's biggest financial collapse. Portugal had to add a chronic public servant overcapacity problem, a severe sovereign debt crisis and a small, relatively weak, economy to the equation. Notwithstanding the bad macroeconomic environment, modern non traditional technology based industries like aerospace, biotechnology and information technology, were developed in several locations across the country. Alverca, Covilhã, Évora, and Ponte de Sor became the main centres of Portuguese aerospace industry, led by Brazil based company Embraer and the Portuguese company OGMA. Since after the turn of the 21st century, many major biotechnology and information technology industries were founded and proliferated in the metropolitan areas of Lisbon, Porto, Braga, Coimbra and Aveiro.

BPN және BPP құтқару шаралары

Әлемдік экономикалық дағдарыс кезінде 2008-2009 жылдар шамасында екі португал банкі (Banco Português de Negócios (BPN) және Banco Privado Português (BPP)) нашар инвестициялар, ұрлық-қарлық және есептесу алаяқтығы салдарынан көп жылдар бойы шығынға ұшырағандығы белгілі болды. 2008 жылдың қарашасында жүйелік тәуекелге жол бермеу үшін үкімет ұлттандырған BPN банкінің жағдайы оның мөлшері, нарықтағы үлесі және саяси салдары тұрғысынан ерекше ауыр болды. Португалияның сол кездегі президенті Кавако Сильва, сондай-ақ оның бірқатар саяси одақтастары банкпен және оның бас директоры Хосе Оливейра е Костамен (Кавако Сильва басқарған үкіметте бұрынғы төменгі дәрежелі министр) жеке және іскерлік байланыстарда болды, ал ол ақырында алаяқтық және басқа да қылмыстар бойынша айыпталып, қамауға алынды. Португалия экономикасына қатысты ауыр қаржылық дағдарыстың алдын алу үшін Португалия үкіметі екі банкке салық төлеушілерге болашақта зиян келтіретін ақшалай көмек көрсетуге келісті. Одан көп ұзамай, 2011 жылдың сәуірінде Португалия үкіметі мемлекеттің төлем қабілетсіздігін жариялауға байланысты халықаралық қаржылық көмек сұрады.

Экономикалық дағдарыс: 2000 және 2010 жылдар

Diário de Notícias газетінің мәліметіне сәйкес, Португалия 1974 жылғы "Гвоздика революциясынан" бастап 2010 жылғы алаңдатарлық теңгерімсіздік және тұрақтылық дағдарысына дейін мемлекеттік басқарудағы қоғамдық жұмыстардың айтарлықтай нашарлауына, сондай-ақ жоғары лауазымды басшылар мен кеңсе қызметкерлерінің сыйақылары мен жалақысының көтерілуіне жол берді. Сонымен қатар, қалыптасқан жұмысқа орналастыру саясаты артық мемлекеттік қызметкерлердің санын арттырды, ал тәуекелді несиелер, мемлекеттік қарыздың өсуі және Еуропалық құрылымдық және үйлесімділік қорлары дерлік төрт онжылдық бойы тиімсіз басқарылды. 2011 жылғы 6 сәуірде Португалия құтқару пакеті сұрады. Португалияның қаржы министрі Тейшейра дос Сантос, "Jornal de Negócios" газетіне берген сұхбатында, өте жоғары құнмен қарызды қайтару мәселесіне байланысты құтқару пакетін сұрау қажеттігін мойындады. Португалияның премьер-министрі Жозе Сократес және оның Социалистік партиясы (ПС) үкіметі, амал қалмағандықтан, кешкі сағаттарда елге Португалияның Халықаралық валюта қоры мен Еуропалық Одаққа ресми өтініш жолдайтындығын хабарлады. Португалия мемлекеттік қаржысын тұрақтандыру мақсатында 2011 жылғы 3 мамырда Жозе Сократес жариялаған 78 миллиард еуролық IMF-ЕО құтқару пакетін сұрады, себебі ондаған жылдар бойы үкіметтік артық шығындар мен бюрократиялық мемлекеттік аппарат енді көтере алмайтын жағдайға жеткен. 2013 жылдың бірінші тоқсанында Португалиядағы жұмыссыздық деңгейі 17,7%-ға жетті, бұл өткен тоқсандағы 16,9%-дан жоғары көрсеткіш, ал үкімет 2014 жылы жұмыссыздықтың 18,5%-ға жетеді деп болжады. Педро Пассос Коэльоның консервативті үкіметі жүргізген беделсіз және даулы шаралар (Троикамен жасалған келісім-шарт бойынша талап етілгеннен асып түсетін, мысалы, кең ауқымды жекешелендіру, еңбек заңнамасын икемдеу немесе мемлекеттік мерекелерді жою сияқты) жазушы және саяси сарапшы Мигель Соуза Таваресті 1975 жылы коммунистер қолдаған Васко Гонсалвес үкіметінің даулы шараларымен салыстыра отырып, "оңшыл PREC" (PREC de direita) терминін қолдануға итермеледі. Бұл шаралар 25 сәуір революциясынан кейін Португалия экономикасы мен тұрмыс деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне әкелді.

According to a report by the Diário de Notícias Portugal had gradually allowed considerable slippage in state managed public works, as well as inflated top management and head officer bonuses and wages, since the Carnation Revolution in 1974 to the reckoning of an alarming equity and sustainability crisis in 2010. Also, established recruitment policies boosted the number of redundant public servants, while risky credit, public debt creation, and European structural and cohesion funds were mismanaged over nearly four decades. On 6 April 2011, Portugal asks for a bailout. After a debt issue with excessively high costs, Portuguese finance minister Teixeira dos Santos forces the request for a bailout with statements to the Jornal de Negócios in which he admits that it will have to be done. Portugal's Prime Minister José Sócrates and his Socialist Party (PS) government, out of options, announced to the nation in the early evening that Portugal would formalise a request to the IMF and the European Union. Portugal requested a €78 billion IMF EU bailout package, announced by José Sócrates on 3 May 2011, in a bid to stabilise its public finances, as decades long governmental overspending and an over bureaucratised civil service was no longer tenable. The expectations of a further increase were fulfilled, as the first quarter of 2013 signified a new unemployment rate record for Portugal of 17.7 per cent—up from 16.9 per cent in the previous quarter—and the government predicted an 18.5 per cent unemployment rate in 2014. The unpopular and controversial measures pursued by the Conservative government of Pedro Passos Coelho (some openly exceeding what was requested by the Memorandum of Understanding with the Troika, such as widespread privatisations, flexibilization of labor laws or the elimination of public holidays) made writer and political analyst Miguel Sousa Tavares to coin the term "right wing PREC" (PREC de direita) in a comparison with the controversial measures taken in 1975 by the Communist backed government of Vasco Gonçalves which led to a significant fall in the Portuguese economy and standards of living following the 25 de Abril revolution.

2014 жылдан кейінгі экономикалық қалпына келтіру

Тікелей көлемі шектеулі және толық емес болса да, Португалия билігінің ЕО және ХВҚ үштігінің бірқатар ұсынымдарын қабылдауы мен іске асыруы Португалияның мемлекеттік қаржысын тұрақтандырды, елдің өнімділік деңгейінің жылдам нашарлауын тоқтатты, Португалия экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттырды, сондай-ақ Португалияны шетелдік тікелей инвестициялар үшін тартымды бағытқа айналдырды. Халықаралық валюта қоры 2017 жылдың маусым айының соңында Португалия экономикасы туралы жаңартылған есеп жариялады, онда жақын мерзімдегі перспективалар жақсы екені және өткен жылдармен салыстырғанда инвестициялар мен экспорттың өсуі көрсетілді. 2016 жылы елде профицит болғандықтан, ол бұрынғы қаржылық дағдарыс кезінде қолданылған артық тапшылық процедурасымен байланысты болмады. Банктік жүйе тұрақталды, бірақ нашар несиелер мен корпоративтік қарыз әлі де болды. ХВҚ Португалияға жеке инвестицияларды тарту үшін осы мәселелерді шешуге жұмыс істеуді ұсынды. «Тұрақты, күшті өсім және мемлекеттік қарызды одан әрі азайту, әсіресе, монетарлық жеңілдету шаралары азайтылғанда, жоғары қарыздылықтан туындайтын осалдықтарды азайтады». Алайда, үштік кеткеннен кейін билікке келген жаңа социалистік үкіметтер 2016 жылдан 2020 жылға дейін осы реформалардың көп бөлігін кері қайтарды, бұл Еуропалық комиссия, Еуропалық Орталық банк және Халықаралық валюта қоры тарапынан сынға ұшырады. 2021 жылға қарай Португалияның ЖІӨ (ҚЖӨ) бір адамға шаққанда 36 381 долларды құрады, деп хабарлады ЭЫДҰ. Бұл 19 мүше елдің ішінде евроаймақтағы жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша төртінші орынды, ал 27 мүше елдің ішіндегі Еуропалық Одақтағы сегізінші орынды иеленді. Осы кезде, бұрын экономикалық жағынан қиын жағдайда болған коммунистік блоктың бірнеше елдері, қазіргі уақытта Еуропалық Одақтың Шығыс Еуропалық мүшелері, Португалиямен салыстырғанда ЖІӨ (ҚЖӨ) бір адамға шаққанда шамамен тең немесе одан да жоғары деңгейге жетті. Сондай-ақ 2021 жылы еңбек өнімділігі Еуропалық Одақтың (ЕО) 27 мүше елдің ішіндегі ең төменгі бес елдің біріне түсіп, ЕО орташа деңгейінен 35% төмен болды, тек Латвия, Польша, Болгария және Грекия ғана Португалиядан төмен болды. 2022 жылы Португалия 1986 жылы Еуропалық Одаққа (сол кезде ЕЭК деп аталған) қосылғаннан бері Еуропалық Одақ бюджетіне таза үлес қосушы болғанына қарамастан, төртінші орынға түсіп қалды. 2022 жылы Еуропалық Одақтағы ең кедей сегізінші ел болған Португалия 2030 жылға қарай Еуропалық Одақтағы ең кедей үшінші немесе төртінші ел болуға жақын еді. 2022 жылы кедейлік өсті және сол кезде халықтың 17% -ына әсер етті. Ұлттық статистика институтының (INE) мәліметтері бойынша, кедейліктің өсуі барлық жастағы топтарды қамтыды. Баспанасыз қалғандардың саны 2018 жылы 6044-тен 2022 жылы 10 773-ке дейін өсті, бұл төрт жыл ішінде 78% өсімді білдірді. 2023 жылға қарай Португалия Еуропада ең көп көшіп кеткен ел болды. 20 жыл ішінде халықтың 15% көшіп кетті. Халықтың үлесіне қарай, Португалия Еуропада ең көп көшіп кеткен ел және әлемде сегізінші орынды иеленді.

Even if limited in scope and arguably incomplete, the acceptance and implementation of a number of EU IMF troika recommendations by the Portuguese authorities led to the stabilization of the Portuguese public finances, put a halt to the fast deterioration of productivity levels in the country and improved the competitiveness of the Portuguese economy as well as the attractiveness of Portugal as a foreign direct investment destination. The International Monetary Fund issued an update report on the economy of Portugal in late June 2017 with a strong near term outlook and an increase in investments and exports over previous years. Because of a surplus in 2016, the country was no longer bound by the Excessive Deficit Procedure which had been implemented during an earlier financial crisis. The banking system was more stable, although there were still non performing loans and corporate debt. The IMF recommended working on solving these problems for Portugal to be able to attract more private investment. "Sustained strong growth, together with continued public debt reduction, would reduce vulnerabilities arising from high indebtedness, particularly when monetary accommodation is reduced." However, new socialist governments which took the power after the departure of the troika, from 2016 to 2020, reverted many of those reforms in such a way that prompted criticism from the part of the European Commission, the European Central Bank and the International Monetary Fund. By 2021, Portugal's GDP (PPP) was $36,381 per capita, according to OECD's report. It was the 4th lowest GDP per capita (PPP) of the eurozone out of 19 members, and the 8th lowest of the European Union out of 27 member states, with several former economically disadvantaged Communist Bloc countries which in the meanwhile had become Eastern European member states of the EU, nearly reaching or surpassing Portugal in terms of GDP (PPP) per capita around this date. Also in 2021, labour productivity had fallen to the fifth lowest among the 27 member states of the European Union (EU) and was 35% lower than the EU average, with only Latvia, Poland, Bulgaria, and Greece being lower to Portugal in that parameter. In 2022, it had fallen to the fourth lowest position despite the fact that at this stage it had been a net beneficiary to the European Union budget since it joined the union, then known as EEC, in 1986. In 2022, being already the 8th poorest country of the European Union, Portugal was on the verge of becoming by 2030 the 3rd or 4th poorest country in the European Union, out of 27 member states. Poverty increased in 2022 and affected 17% of the population by then. According to the National Statistics Institute (INE), the increase in poverty covered all age groups. Homelessness had increased from 6,044 homeless persons in 2018 to 10,773 in 2022, which represented an increase of 78% in four years. By 2023, Portugal was the country in Europe with the most emigrants. In 20 years, 15 per cent of the population emigrated. In terms of the proportion of the population, Portugal was the country in Europe with the most emigrants and 8th in the world.