Дмитрий Беляев: Күміс түлкілерді үйреткен генетик

Кіріспе

Дмитрий Константинович Беляев (17 шілде 1917 – 14 қараша 1985) – ресейлік генетик және академик, 1959 жылдан 1985 жылға дейін КСРО Ғылым академиясының Новосибирск қаласындағы Цитология және генетика институтының (IC&G) директоры қызметін атқарды. Оның күміс түлкілерді үйретуге арналған ондаған жылдық еңбегі «Нью-Йорк Таймс» газетінде «мүмкін, ең керемет селекциялық тәжірибе» деп сипатталды. 2010 жылғы «Scientific American» журналында Беляев «қасқырлардың үй жануарларына айналу процесін түсінуге ең көп үлес қосқан адам болуы мүмкін» деп айтылған.

1950 жылдардың басынан бастап, үйретілген жануарлардың ерекше мінез-құлқы мен физиологиялық ерекшеліктерінің генетикалық негізін анықтау мақсатында Беляев және оның командасы күміс түлкіні (Vulpes vulpes) селекциялауға ондаған жыл жұмсады, әр буында адамнан ең аз қорқуды көрсеткен жануарларды ғана өрбіткен.

Ерте өмір және білім

Беляев 1917 жылы 17 шілдеде Ресейдің Кострома облысындағы Протасово қаласында дүниеге келген. Ол отбасының төртінші және ең кіші ұлы еді. Оның әкесі Константин Павлович дін қызметкері болған. 18 жасқа үлкен ағасы Николай – көрнекті генетик, популяция генетикасының негізін қалаушы Сергей Четьверовпен (1880–1959) бірге жұмыс істеді. "Оның ағасының ықпалы оған генетикаға ерекше қызығушылық тудырды", – деді кейін Беляевтың шәкірті Людмила Трут. Беляев ағайындыларының екеуі де дарвинистер және мендельдік генетикаға сенушілер еді. Алайда Беляев есейген кезде, мұндай көзқарастарды ұстанған генетиктер үшін Кеңес Одағында өмір қауіпті болды, себебі сталиндік режим агроном Трофим Лысенконың ғылыми теорияларын қолдады және Грегор Мендельдің зерттеулеріне негізделген зерттеулерді тыйым салды. Трут еске алғандай, "генетика – жалған ғылым деп есептелді". Шындығында, Сталин билігі тұсында дарвиннің эволюция теориясына және мендельдік генетикаға сенген жетекші генетиктер мемлекет жауы саналды. Олардың көптегені түрмеге қамалды, ал кем дегенде біреуі – Николай Вавилов өлім жазасына кесілді және 1943 жылы түрмеде аштықтан қайтыс болды.

Ерте мансап

Келесі жылы Беляев Иванов биологиялық институтын бітіріп, Сыртқы сауда министрлігіне қарасты Мәскеудегі Орталық ғылыми-зерттеу зертханасының терілі жануарларды өсіру бөлімінде жұмыс істей бастады. 1941 жылы әскерге шақырылып, жараланып, бірнеше әскери награда алды. Содан кейін ол зертханада жұмысын жалғастырды. Дарвинизм мен менделілік генетиканы қолдаушыларға қарсы қудалауларға қарамастан, Беляев «күміс түсті қара түлкілердің күміс түсті терісінің өзгеруі мен мұралануы» тақырыбында диссертация қорғады және эволюция мен менделілік генетикаға деген сенімін сақтап қалды. Дегенмен, қауіпсіздік үшін ол генетикалық зерттеулерін жануарлар физиологиясын зерттеу ретінде жасырды. Бірақ, генетикаға деген қызығушылығының арқасында 1948 жылы терілі жануарларды өсіру бөлімінің басшысы лауазымынан босатылды. 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін, кеңестік генетиктерге жасалған қуғын-сүргін азайды. 1958 жылдан өмірінің соңына дейін Беляев КСРО Ғылым академиясының Сібір бөлімшесінде жұмыс істеді, оның құрылуына көмектесті. 1963 жылы Новосибирск қаласындағы Цитология және генетика институтының (ЦГИ) директоры болды және қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қалды. Бір дереккөз бойынша, оның басшылығымен институт «классикалық және қазіргі заманғы молекулалық генетиканың негізгі және қолданбалы зерттеулерінің орталығына» айналды. Эксперимент қасқырлардан иттердің пайда болуына морфологиялық емес, мінез-құлық бойынша таңдау себеп болуы мүмкін деген гипотезаны зерттеді. Ол үшін әр буындағы ең оңай үйретілетін түлкілерге ғана көбейтуге рұқсат берілді және түлкілердегі өзгерістер тіркелді. Көптеген ұрпақ түлкілер морфологиялық жағынан итке ұқсас және оңай үйретілетін болды, соның ішінде дақтанған немесе жолақты түкке ие болды. 2019 жылы халықаралық зерттеу тобы осы әйгілі эксперименттен алынған кейбір қорытындыларды, әсіресе отандық синдромға қатысты, сынға алды (кейде бұл сын бұл эксперименттің нәтижелерін дұрыс түсінбеуден туындаған, тіпті орыс ғалымдары емес, танымал мәдениеттің ықпалынан болған). Алайда, бұл эксперимент «мінез-құлық геномикасы мен биологиясын зерттеу үшін маңызды ресурс» болып қала береді, ескеріп өткен жөн, қолданылған түлкі популяциясының шығу тегі – Канададағы тері фермасы, онда кейбір қасиеттер алдын ала таңдалған болуы мүмкін.

The next year, Belyayev graduated from the Ivanov Biological Institute and began working in the Department of Fur Animal Breeding at the Central Research Laboratory in Moscow, which was affiliated with the Ministry of Foreign Trade. In 1941, he was conscripted into the military, and was wounded and received several military decorations. He then resumed work at the laboratory. Despite the persecution of adherents of Darwinism and Mendelian genetics, Belyayev wrote a dissertation on "the variation and inheritance of silver colored fur in silver black foxes" and continued to hold fast to his belief in evolution and Mendelian genetics. Still, to be safe, he disguised his genetics research as studies in animal physiology. Nonetheless, his known interest in genetics led to his dismissal from his position as head of the Department of Fur Animal Breeding in 1948. After the death of Stalin in 1953, the Soviet persecution of geneticists began to ease. From 1958 to the end of his life, Belyayev worked for the Siberian Division of the USSR Academy of Sciences, which he helped found. In 1963, he became Director of the Institute of Cytology and Genetics (IC&G) in Novosibirsk, and held that position until his death. Under his leadership, according to one source, "the institute became a center of basic and applied research in both classical genetics and modern molecular genetics." The experiment explored whether selection for behaviour rather than morphology may have been the process that had produced dogs from wolves, by recording the changes in foxes when in each generation only the most tame foxes were allowed to breed. Many of the descendant foxes became both tamer and more dog like in morphology, including displaying mottled or spotted coloured fur. In 2019, an international research team questioned some of the conclusions that they suggested had been abusively drawn from this famous experiment (sometimes by the popular culture rather than the Russian scientists themselves), especially regarding the domestication syndrome while it remains "a resource for investigation of the genomics and biology of behavior", given the origin of the fox population used in a Canadian fur farm where some traits might have been pre selected.

Өлім

Беляев 1985 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болды. Оның қайтысынан кейін оның ассистенті Людмила Трут экспериментін жалғастырды және 1999 жылғы мақаласы арқылы оған халықаралық назар аударды. 2017 жылы оның туғанына 100 жыл толуына орай Новосибирск қаласындағы Цитология және генетика институтының жанында "Дмитрий Беляев және үйретілген түлкі" мүсіні орнатылды. Үйретілген түлкі ғалымға лапын беріп, құйрығын қимылдатады. Красноярск қалалық мүсінші Константин Зинич: "Түлкіні және адамды қолға тигізудің философиясы – жақындасу, мейірімділік. Түлкіде агрессия жоқ, ол бұрын жабайы болған, ал ол оны генетикалық тұрғыдан үйретілген етіп жасады". Мүсіннің ашылуы 2017 жылғы Беляев конференциясы аясында өтті.

Таңдалған жазбалар

Беляев, Д. К. & Л. Н. Трут (1964). Жануарлардың мінез-құлқы мен репродуктивті қызметі. I. Мінез-құлқының типінің көбею уақытымен және өнімділікпен байланысы. Мәскеу табиғатты зерттеушілер қоғамының биологиялық сериясының бюллетені (орыс тілінде) 69(3): 5–19. Беляев, Д. К. & Л. Н. Трут (1964). Жануарлардың мінез-құлқы мен репродуктивті қызметі. II. Бағынышты өзгерістер үйрету барысында. Мәскеу табиғатты зерттеушілер қоғамының бюллетені Биологиялық серия (орыс тілінде) 69(5): 5–14. Беляев, Д. К. (1969). Ғылым (КСРО), 5 (1), 47–52. Беляев, Д. К. (1974). "Тұрақтандыру және тұрақсыздандыру таңдауының кейбір мәселелері". "Эволюциялық ілімнің тарихы мен теориясы" (орыс тілінде). Ленинград, 76–84 беттер.