Кіріспе
Зәрдегі белгілі бір аурулар кезінде кездесетін цилиндрлі ақуыздық құрылым.
Несеп құймалары – бүйректерде пайда болатын және белгілі бір аурулар кезінде зәрде табылатын микроскоптық цилиндрлі құрылымдар. Олар нефрондардың дистальды бүктемелі түтікшелері мен жинақтаушы өзекшелерінде қалыптасып, кейіннен бөлініп, зәрге өтеді, онда микроскоп арқылы анықталады. Олар бүйрек түтікшелері жасушаларымен секрецияланатын Тамм-Хорсфалл мукопротеинінің және кейде протеинурия жағдайында альбуминнің тұнбалануы арқылы пайда болады. Ақуыздың денатурациялануы мен тұнбалануына жағдай жасайтын ортада (төмен ағын, тұздардың жоғары концентрациясы, төмен pH) құйманың пайда болуы күшейеді. Тамм-Хорсфалл протеині осы жағдайларда тұнбалануға өте сезімтал. Құймалар алғаш рет Генри Бенс Джонс (1813-1873) сипаттаған. Цилиндрлі пішініне сәйкес, құймалар бүйректің кішкентай дистальды бүктемелі түтікшелерінде және жинақтаушы өзекшелерінде пайда болады және әдетте зәр жүйесі арқылы өтетін кезінде пішіні мен құрамын сақтайды. Көптеген құймалар қаусыз болғанымен, кейбіреулері ауруды көрсетеді. Олардың барлығы мукопротеин негізіндегі гиалинді құймаға әртүрлі элементтердің енуіне немесе жабысуына байланысты. "Құйма" термині пішінге ғана қатысты, сондықтан құйманың құрамын сипаттау үшін анықтауыш қосылады. Зәр тұнбасында табылған әртүрлі құймаларды былай жіктеуге болады:
Гиаллин құймалары
Гиалиндық құймалар – ең көп кездесетін құйма түрі, олар жеке нефрондардың түтікше эпителий жасушаларынан шығатын қатып қалған Тамм-Хорсфолл мукопротеінінен құралады. Несеп ағынының төмендеуі, несептің концентрациялануы немесе қышқыл орта гиалиндық құймалардың пайда болуына себеп болуы мүмкін, сондықтан олар дегидратация немесе қарқынды физикалық жаттығулар кезінде сау адамдарда да кездесуі мүмкін. Гиалиндық құймалар цилиндр тәрізді және мөлдір, жарық сындыру көрсеткіші төмен болғандықтан, жарық микроскопиясымен тез қарау кезінде немесе еріген ескі үлгілерде оларды байқау қиынға түсуі мүмкін, ал фазалық контраст микроскопиясы оларды анықтауды жеңілдетеді. Тамм-Хорсфолл протеінінің кең таралғанын ескере отырып, басқа құйма түрлері гиалин негізіне басқа элементтердің қосылуы немесе жабысуы арқылы қалыптасады.
Дәнді құймалар
Құймалардың екінші жиі кездесетін түрі – түйіршікті құймалар. Олар жасушалық құймалардың ыдырауынан немесе плазма ақуыздарының (мысалы, альбумин) немесе иммуноглобулиннің жеңіл тізбектерінің жиналуынан пайда болуы мүмкін. Ішкі құрамдас бөліктерінің мөлшеріне қарай оларды ұсақ немесе ірі деп жіктеуге болады, бірақ бұл айырмашылықтың диагностикалық маңызы жоқ. Олардың пішіні көбінесе сигараға ұқсас және гиалин құймаларына қарағанда жарық сыну көрсеткіші жоғары болады. Көбінесе созылмалы бүйрек ауруын көрсетеді, бірақ гиалин құймалары сияқты, қарқынды физикалық жаттығудан кейін де қысқа мерзімге пайда болуы мүмкін. Жіті түтікшелік некрозда кездесетін «құмды қоңыр құйма» – түйіршікті құйманың бір түрі.
Балауызды құймалар
Балауызды құймалар құйма эволюциясының соңғы нәтижесі саналады және бүйрек жеткіліксіздігі сияқты ауыр, ұзаққа созылған бүйрек ауруларымен байланысты зәр ағынының өте төмендеуін көрсетеді. Зәрдің тоқырауына және ауру, кеңейген бүйрек өзекшелерінде пайда болуына байланысты, бұл құймалар гиалинді құймалардан әлдеқайда ірі болады. Олар цилиндр тәрізді. Олардың жарық сыну көрсеткіші жоғары. Олар қатаң, өткір жиектері, жарықтары және сынған ұштары бар. Балауызды құймалар – кең құймалардың бір түрі, кеңейген өзекшелерде пайда болатын кең құймаларды сипаттау үшін қолданылатын жалпы термин, және олар созылмалы бүйрек жеткіліксіздігінде кездеседі. Нефротикалық синдромда көптеген басқа да құйма түрлері табылады, соның ішінде жағдай созылмалы болған жағдайда кең және балауызды құймалар (мұндай жағдайда зәрде көптеген құймалардың болуына байланысты телескопиялық зәр деп аталады).
Майлы құймалар
Липидтерге бай эпителий жасушаларының ыдырауынан пайда болатын бұл гиалинді түзілімдер май тамшыларын қамтиды және сарғыш түсті болады. Холестерин немесе холестерин эфирлері болған жағдайда, поляризацияланған жарықта "Мальта кресі" белгісі байқалады. Олар несептегі жоғары протеин деңгейімен қатар жүретін нефротикалық синдромға тән белгі.
Пигмент құймалары
Метаболизм өнімдерінің ыдырауы немесе дәрілік пигменттердің жабысуынан пайда болатын бұл құймалар, түсінің өзгеруіне байланысты осылай аталады. Пигменттерге организм ішінде өндірілетіндер жатады, мысалы, гемолитикалық анемияда гемоглобин, рабдомиолизде миоглобин және бауыр ауруларында билирубин. Феназопиридин сияқты дәрілік пигменттер де құймалардың түсін өзгертуі мүмкін.
Кристалл құймалары
Кетаналин құймасы қалыптасқан кезде оксалаттар, ураттар немесе сульфанамидтер сияқты кристалдасқан несептегі заттар оның құрамына енуі мүмкін, бірақ мұндай жағдайдың клиникалық маңызы зор деп есептелмейді.
Қызыл қан клеткаларының сынықтары
Шешектегі эритроциттердің болуы әрқашан патологиялық және гранулематоз полиангииті, жүйелік қызыл жегі, стрептококктан кейінгі гломерулонефрит немесе Гудпастур синдромының күшті көрсеткіші болып табылады. Олар бүйрек инфарктісі және субкүрткі бактериялық эндокардитпен де байланысты болуы мүмкін. Олар сары-қоңыр түсті және көбінесе цилиндр пішіндес, кейде шеттері тігізделген; олардың нәзіктігі жаңа сынаманы қарап тексеруді қажет етеді. Олар әдетте нефриттік синдромдармен немесе зәр жолдарының зақымдануымен байланысты.
Ақ қан жасушаларының үлгіні
Ақ қан клеткаларының қабықшалардың ішінде немесе бетінде болуы қабыну немесе инфекцияны көрсетеді, бұл бүйректің тікелей инфекциясы – пиелонефритке күшті нұсқау. Олар сондай-ақ жіті аллергиялық интерстициалдық нефрит, нефротикалық синдром немесе стрептококктан кейінгі жіті гломерулонефрит сияқты қабыну жағдайларында да кездесуі мүмкін. Ақ қан клеткаларын эпителий клеткаларынан ажырату кейде қиын болуы мүмкін және арнайы бояу қажеттілігі туындауы мүмкін. Гиалин матрицасының болуымен ақ қан клеткаларының қарапайым жиынтығынан айыруға болады.
Бактериялық құймалар
Пиелонефритте кездесетін бұл жағдайларды еріген бактериялармен, ақ қан клеткаларымен және ақ қан клеткаларының цилиндрлерімен бірге қарастыру керек. Нейтрофильдердің инфекциямен күресу қабілетінің жоғарылығы және оларды ұсақ дәнекті цилиндрлермен шатастыру мүмкіндігіне байланысты олардың табылуы сирек болады.
Эпителий жасушаларының сынықтары
Бұл құйма түрі түтікше қабығының қабыршақтанған эпителий жасушаларының енуі немесе жабысуы арқылы қалыптасады. Жасушалар кездейсоқ түрде немесе қабаттар түрінде жабысуы мүмкін және ірі, дөңгелек ядроларымен және азырақ цитоплазмасымен сипатталады. Бұлар өткір түтікшелік некроз және уытты заттардың жұтылуы кезінде көрінеді, мысалы, сынап, диэтиленгликоль немесе салицилат. Әрбір жағдайда, зақымданудың ошақтығына байланысты жасушалардың жиынтықтары немесе қабаттары бірдей уақытта түсіп қалуы мүмкін. Цитомегаловирусы және вирустық гепатиті де эпителий жасушаларының өліміне себеп болатын организмдер болып табылады.
Эозинофильді құйма
Бұл типтегі шөгіндінің құрамында эозинофилдер болады. Ол түбүлоинтерстициалдық нефритте кездеседі және көбінесе метициллин және НСҚҚ сияқты препараттарға аллергияда пайда болады.