Кіріспе

Ямайкадағы ғылым, технология және инновация (ҒТИ) секторы екі негізгі институттың – Ұлттық ғылым және технология комиссиясының (ҰҒТК) және Ғылыми зерттеулер кеңесінің (ҒЗК) басшылығымен дамытылады. Екеуі де Ғылым, энергетика және технология министрлігінің бағынысында.

Тарих

Ямайканың ғылым және технология тарихы ұзаққа созды. 1879 жылы Ямайка губернаторы "Ямайкадағы әдебиет, ғылым және өнерді дамыту мақсатында" Ямайка институтын құрды. Ямайка отандық табиғи ресурстарды пайдалану үшін ғылым мен технологияны қолдануды реттеуге арналған ғылыми заңды жасаған алғашқы дамып келе жатқан елдердің бірі болды. Батыс жарты шардың алғашқы елдерінің бірі ретінде Ямайка электр энергиясын алды, теміржол салды және қант құрабының өндірісін арттыру үшін зерттеу нәтижелерін пайдаланды. 1960 жылы Ғылыми зерттеулер кеңесі (SRC) құрылды, оның міндеті "Ямайканың ресурстарын дамытуға қатысты ғылыми зерттеу жобалары немесе бағдарламалары туралы ақпаратты жинау, жүйелеу және қарау, сондай-ақ ғылыми және техникалық ақпаратты жинау және тарату үшін ғылыми ақпарат орталығын құру және сақтау" болды.

Ғылым және технология саясаты

1990 жылдан бері Ямайка үкіметі Ямайкада ғылым мен технологияны дамытуға бағытталған күнтәртіп белгіледі. Ұлттық дамудағы ҒТІ-ның маңызды рөлін мойындаған Ямайка үкіметі ұлттық ғылым және технология саясатын қалыптастырды. Ямайканың ғылым және технология саясаты (1990) екі мақсатты көздейді: 1) ғылымды, технологияны және инженерияны жақсарту және 2) қоғамның қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін оларды пайдалануды кеңейту. Басты мақсат – Ямайканы ақпараттық технологиялар саласындағы маңызды ойыншыға айналдыру. 2009 жылы Ямайка 2030 жылға қарай дамыған ел статусына қол жеткізуді көздеген ұлттық даму жоспары – «Видение 2030» (Vision 2030) жобасын іске қосты. Ұлттық нәтиже 11 – «Технологияға негізделген қоғам», мақсаты – өркендеген экономиканы құру. Технологиялық университет сияқты мекемелер арқылы ғылым мен технология білімін дамытуға жасалған күш-жігер сәтті аяқталды, бірақ ұлттық бюджеттің шектеулі болуына байланысты нәтижелерді отандық технологияларға, өнімдерге және қызметтерге енгізу қиындық тудырды. 2002 жылы ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (ҒЗТЖ) жұмсалған шығындар ЖІӨ-нің тек 0,06 пайызын құрады. Салыстыру үшін, әлемдік орташа көрсеткіш 2,044 пайызды құрады. 2018 жылы Ямайка бұл көрсеткіштен тек 0,7 пайыз ғана жұмсады. Әлемдік орташа көрсеткіш 2,2 пайызды құрады. 2019 жылы Ямайка үкіметі 2019–2020 қаржы жылынан бастап ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыратынын және 2020 жылдың қыркүйегінен бастап елдің ЖІӨ-сін есептегенде ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға жұмсалған шығындарды ескеретінін мәлімдеді. Қаржы министрі Найджел Кларк ҒЗТЖ-ны ЖІӨ-нің құрамына енгізу бұл салаға инвестицияларды ынталандырады және инновацияларды дамытады деп мәлімдеді. Халықаралық меншік құқығы индексіне сәйкес, Ямайка Латын Америкасы мен Кариб бассейніндегі зияткерлік меншікті (ЗМ) қорғаудың күшті жүйелерінің біріне ие (2020 жылы 4-орында). 2020 жылдың қаңтарында Ямайка Парламенті «Патенттер және дизайн туралы» заңды («Жаңа заң») қабылдады. Жаңа заң жергілікті өнеркәсіптік дизайнерлерге бір тілде, бір ресми алым төлеп, бір өтініш арқылы бірнеше юрисдикцияда өз жұмыстарын қорғауға мүмкіндік береді. Патенттерді алу процесін тиімді ету инновациялар мен дамуға көмектеседі деп күтілуде. Заң жобасын ұсынған құрметті Пирнел Чарльз: «Бұл бізге стандарттарымызды көтеруге, бірнеше салаларда халықаралық талаптарға сәйкес болуға және еліміздегі өнертапқыштарды қорғауға мүмкіндік береді. Бұл заң арқылы [өнертапқыштар] көбірек қорғалады, соның салдарынан шығармашылықты ынталандыруға және қиындықтарға шешім табуға күш салуға жағдай жасалады» деді. Ямайка 1980 жылдардың басынан бері 20 кВт сыйымдылығы бар SLOWPOKE 2 ядролық реакторын сәтті пайдаланып келеді. Бұл Кариб бассейніндегі жалғыз ядролық реактор. 2020 жылдың соңында Ямайка Қауіпті заттарды реттеуші органын (HSRA) құрды, бұл ағылшын тілді Кариб бассейніндегі иондаушы сәулелену мен ядролық технологияны қолданатын объектілердің қауіпсіздігі мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін тәуелсіз реттеуші орган құрған алғашқы ел болды, соның ішінде 20 кВт SLOWPOKE зерттеу реакторы да бар. Индустрия, инвестициялар және сауда министрі Одли Шоу Ямайка енді «ұлттық даму мен байлық құру стратегиясының барлық аспектілеріне ядролық ғылым мен технологияны сенімді түрде енгізе алатынын» мәлімдеді. Ямайканың жаһандық инновациялық индекстегі көрсеткіші орташа деңгейде. 2023 жылы 78-орында болды. 2021 жылы Латын Америкасы мен Кариб бассейніне кіретін 18 экономиканың арасында 9-шы орынды, ал жалпы 132 елдің ішінде 74-ші орынды иеленді. Есепте «Электрондық қатысу» және үкіметтің онлайн қызметтері инновацияларды дамытуға кедергі келтіретін сала ретінде көрсетілген. 2021 жылдың наурызында Ямайкадағы кеңжолақты интернетке қолжеткізу деңгейі 77,7% құрады. Ұлттық кеңжолақты интернет жобасы арқылы Ямайка үкіметі 2025 жылға қарай әрбір үйге интернет қосылымын қамтамасыз етуді көздеп отыр.

Ғылыми жарияланымдар

Кариб қоғамдастығының ғалымдары ғылыми зерттеу жұмыстары бойынша шамалы нәтижелерге қол жеткізген. ЮНЕСКО мәліметінше, 2011 және 2019 жылдар аралығында көптеген мүше мемлекеттерде нәтижелер ауытқып келген. 2017 және 2019 жылдар аралығында Кариб қоғамдастығының зерттеушілері негізінен денсаулық сақтау саласындағы зерттеулерді жариялауды жалғастырды, ал Ямайка осы саладағы мақалалардың 20% астам үлесін құрады. Зерттеулердің тығыздығы бойынша, 2019 жылы Ямайка миллион тұрғынға 114 жарияланым жасады. 2014-2016 жылдар аралығында Ямайка салыстырмалы сілтемелердің орташа көрсеткіші бойынша 4-орынды иеленді (1.36). Ғылыми әрі авторлық бойынша, 2017 және 2019 жылдар аралығында Ямайка АҚШ-пен бірлесіп 379 жарияланым, Ұлыбританиямен 118, Канадамен 95, Франциямен 52 және Мексикамен 51 жарияланым жасады.

Жетістіктер

2021 жылы екі ямайкалық ғалым беделді Халықаралық үкіметтік ғылыми кеңес беру желісінің (INGSA) 2020 жылғы сыйлығын жеңіп алып, Ямайканы ұйымның бір жылда екі санатта сыйлық алған алғашқы ел етті. Ямайка көптеген халықаралық деңгейде марапатталған ғалымдарды өндірді. Мысалдар:

Генри Лоу, ғылымға, ғылым біліміне беруге және үлгілі мемлекеттік қызметке қосқан үлесі үшін АҚШ үкіметімен құрметтелді. Лоуға АҚШ Өкілдер палатасының мақтау қағазы табыс етілді. Томас Лекки, ауыл шаруашылығына қосқан еңбегі үшін Британ империясының ең жоғары орденінің құрметті офицері атанды. Патриция ДеЛеон, Барак Обамадан ғылым, математика және инженерия саласындағы жас буынға назар аударудағы үлкен жетістіктері үшін Президенттік сыйлықты алды. Джефф Палмер, адам құқықтары, ғылым және қайырымдылыққа қосқан үлесі үшін Елизавета II патшайымнан рыцарь атағын алды. Палмер сондай-ақ Америкалық сыра қайнатушы химиктерінің қоғамының Ерекше сыйлығын алған төртінші адам болды. Эван Дейл Абель, Cell Press журналы оны АҚШ-тағы ең шабыттандыратын афроамерикандық ғалымдардың бірі деп атады. Сисели Дельфин Уильямс, Киелі Михаил және Киелі Георгий орденінің серігі, сондай-ақ Квашиоркорды ашқаны үшін Корольдік педиатрия және балалар денсаулығы колледжінің Джеймс Спенс алтын медалімен марапатталды. Ол Гана университетінен «ауру балаларға деген сүйіспеншілігі, қамқорлығы және адалдығы» үшін ғылым докторының құрметті дәрежесін алды. Манли Вест Канада үкіметінен естелік сертификат алды. Мейдиан Андрад "Популярлы ғылым" журналының "Жарқын ондыққа" кірді. Симон Энн Мари Бадал Маккрит, Ямайканың табиғи өнімдерінің қатерлі ісікке қарсы қасиеттерін зерттеу үшін Табиғи өнімдер институтында зертхана құрғаны үшін дамушы елдердегі жас ғалымдарға арналған Elsevier Foundation сыйлығымен марапатталды. Патриция Дейли Біріккен Корольдікте африкалық немесе афрокарибтік тегінің 100 ең ықпалды адамының бірі деп танылды, білім беру саласына қосқан үлесі ескерілді. Карен Э. Нельсонға Хельмгольц халықаралық стипендиясы табыс етілді. Уолт В. Брейтуайттің құрметіне Уолт Э. Брейтуайт мұрасы сыйлығы аталды. Бертрам Фрейзер Рид дүние жүзінде көптеген сыйлықтар алды. Олардың ішінде 1977 жылғы Канада Химия институтының Мерк, Шарп және Доум сыйлығы; 1989 жылғы Америка Химия қоғамының көмірсулар химиясы бойынша Клод С. Хадсон сыйлығы; 1990 жылы Германияның Александр фон Гумбольдт қорынан АҚШ-тың аға ғылыми қызметкері ретінде танылу; 1991 жылы Қара химиктер мен химиялық инженерлердің ұлттық ұйымынан Перси Джулиан сыйлығы; 1995 жылы Америка Химия институтының Солтүстік Каролинадағы жылдың химигі және 1995 жылы Корольдік Химия қоғамынан Хаворт естелік медалі мен лекциясы бар.

Медицина

1959 жылы Кеннет Э. Магнус Монамицин антибиотын ашты. Балалардың қанағаттандырылмаған тамақтану синдромы – Квашиоркорды Сисли Уильямс ашты. Ол Квашиоркорды бірінші болып танып, зерттеу жүргізіп, оны басқа тамақтану жетіспеушіліктерінен ажыратты. Уильямс сондай-ақ ауруды емдеу тәсілін әзірледі, бұл көптеген өмірді сақтап қалды. Балалардың серпалы жасушалы анемиясын емдеудегі пионер – Иветт Фрэнсис МакБарнетт. Ол серпалы жасушалы анемиямен ауырған балаларды емдеуде алғашқы болып профилактикалық антибиотиктерді қолданды. Вест пен Локхарт жасаған, глаукоманы емдеуге арналған Canasol дәрілік көз тамшысы. Canasol глаукоманың соңғы сатыларындағы көз ішілік қысымды төмендетеді және әлі де глаукоманы емдеудегі ең танымал препараттардың бірі болып табылады. Жоел Садлермен бірлесіп жасалған, қолжетімді бағадағы JaipurKnee протездік тізе буыны. Бұл тізе 2009 жылы Time журналының «50 үздік өнертабысы» тізімінде 18-ші орынды иеленді. JaipurKnee өзін-өзі майлайтын, майға толы нейлоннан жасалған, тіпті тегіс емес жерде де икемді және тұрақты. Оны Стэнфорд университеті Жаипур аяқ тобымен бірлесіп одан әрі жетілдірді, бұл топ үнділік ампутацияланғандарға протездер ұсынатын қайырымдылық ұйымы. JaipurKnee көптеген елдерге экспортталды және әлемдегі ампутацияланғандардың өміріне әсер етті. Д-р Пол Рамфал мен Д-р Дэниел Кур ойлап тапқан (Рамфал) жүрек хирургиясы симуляторы. Бұл модель АҚШ-та көптеген кардиоторакальды хирургия резиденттерінің оқуында қолданылады.

Ғарышты зерттеу

Роберт Рашфордтың әлемдегі алғашқы портативті 3D бұйымды бүліндірмейтін бағалау (NDE) жүйесін ойлап табуы. NDE жүйесі ұшақтар, ғарыш кемелері және өнеркәсіптік құбырлар құрылысында қолданылатын материалдардағы ақауларды оларды бөлшектемей анықтайды. Бұл жүйе АҚШ үкіметінің «Хаббл» ғарыш телескопын күту жұмыстарында қолданылды. Роберт Рашфорд ғарыш кемесі ішінде орбиталық ауыстыру құрылғыларын (ОРҚ) тасымалдауға арналған қорғаныш корпустың да изобреторы. Роберт Рашфорд сондай-ақ «Орбиталық ғылымдар корпорациясында» (OSC) Жоғарғы атмосфераны зерттеу спутнигі (UARS) үшін әуедегі қолдау жабдығын (UASE) қамтамасыз ететін бірегей ғарыш кемесін қолдау жүйелерін жобалап, жасады. «General Electric» компаниясында ол коммерциялық және әскери мақсаттардағы әртүрлі ғарыш кемелерін жобалап, сынақтан өткізді. «Bechtel Corporation» компаниясында ядролық реакторды қолдайтын құрылымды жобалады. Ол NASA-ның адамды ғарышқа ұшу бағдарламаларында сәтті қолданылған көптеген өте күрделі инженерлік жүйелерді жобалады.

Астрономия және астрофизика

Мерседес Ричардс – есептеу астрофизикасы, жұлдыздық астрофизика, экзопланеталар және өзара әрекеттесетін қос жұлдыз жүйелерінің физикалық динамикасы салаларындағы пионер. Ричардс – кез келген өзара әрекеттесетін қос жұлдыздардағы жұлдыздар арасындағы газдың гравитациялық ағынының суретін алғаш түсірген астроном. Ол Алгол қос жұлдыз жүйесіндегі хромосфералар мен аккрециялық дискілерді алғашқы рет суретке түсірді. Ол астрономияда томография техникасын алғаш қолданды. Ол Алгол қос жұлдыздарының теориялық гидродинамикалық модельдемесін жасаған алғашқы астрофизик болды. Ол Алгол қос жұлдызындағы салқын жұлдыздың жұлдыздық дақтарын ашқан алғашқы астроном болды. Ол ірі астрономиялық деректер базасына жаңа қашықтық корреляциясы статистикалық әдістерін қолданған алғашқы астрофизик болды.

Әуе қатынасы/компьютерлік ғылым

Adobe Director-да қолданылатын Lingo бағдарламалау тілін Джон Генри Томпсон ойлап тапты. Бұл тіл анимация, веб-дизайн, графика, дыбыс және бейне ойындар үшін қолданылады. Джон Генри Томпсон мобильді контентті басқару әдістері мен құралдарын бірлесіп жасады. Уолт В. Брейтуайт аэроғарыш дизайны саласын өзгертуге үлкен үлес қосты. 1970 жылдарға дейін аэроғарыш индустриясы жаңа ұшақ үлгілерін қолмен сызу әдістерін қолдана отырып жасады. Брейтуайт Боинг үшін компьютерлік көмекпен жобалау / компьютерлік көмекпен өндіру (CAD/CAM) жүйелерін әзірлеуге жетекшілік етті. Ұшақ үлгілерін енді цифрлық түрде жобалау және өндіру мүмкін болды. Брейтуайт Бастапқы графикалық алмасу спецификациясын (IGES) әзірлеуде де маңызды рөл атқарды. Компьютерлік жобалау және компьютерлік өндірісті біріктіруге арналған ақпараттық желіні әзірлеудегі техникалық бағытты қамтамасыз етуге жауапты бас инженер ретінде, ол Боингтің ортақ деректер форматын және аудармашыларын әзірлеуді басқарды. Бұл деректер IGES протоколын әзірлеу үшін негіз болды.

Химия

Гликозилдеу химиясында "қаруланған қарусыздандыру" принципінің дамуы, Бертрам Фрейзер Рид. Автоматтандырылған әдістерді пайдаланбастан, ең ірі синтетикалық гетероолигосахаридтің құрастырылуы, Бертрам Фрейзер Рид. Гинеялық тауықтың шөптен дибензил трисульфидін (DTS) бөліп алу және көптеген қатерлі жасушалардың түрлерінде антипролиферативтік және/немесе цитотоксикалық активтілікті анықтау, Уильямс және Леви. DTS туындыларын (мысалы, DTS альбумин кешендерін) анықтау, олардың қатерлі жасушалардың кең спектріне антипролиферативтік және/немесе цитотоксикалық әсерін тигізуге мүмкіндік береді, Уильямс және Леви. Эрингиум фоетидумынан эрингиалды бөліп алу және оны жіп құртқа қарсы зат ретінде анықтау, Риз, Робинсон және Форбс.

Өнеркәсіптік процестер

Жемшік абразиясы процесінің өнертабысы, сэр Джефф Палмер. Астықтан соры дайындауды үдетіп, британдық сыра қайнату индустриясында қолданылатын, патенттелген техника. Йи және Жакобс авторлық құқығымен қорғалған Биттервудтан квассиноидтарды алудың коммерциялық процесін жасау.

Ауыл шаруашылығы ғылымы

Дәрігер Паула Теннанттың ауруға төзімді папайяны жасауы. Ол жергілікті папайяның генетикалық құрамын өзгертті және папайя сақиналы дақ вирусына (PRSV) төзімді жаңа биоинженерлік сортты құрды. Бұл сорт "Jamaica Solo Sunrise" деп аталды және папайя өсіру саласын нығайтуға көмектесті. Томас Леккидің тропикалық климат пен жер бедеріне бейімделген жаңа мал тұқымдарын жасауы. Ол британдық Джерси (кішкентай, аз жем жейтін сиыр), Голштин (көп сүт беретін сиыр) және үнді Сахивал тұқымдарын біріктіріп, "Jamaica Hope" сүтті малдың жаңа тұқымын сәтті жасады. "Jamaica Hope" ыстыққа жоғары төзімді, қызыл және қызыл терілік қыстырықтарға және олардың қоздырған ауруларына төзімді, тіпті тропикалық климатқа тән нашар жайылымдарда да көп сүт бере алады. Бұл өнім Кариб бассейніндегі және Латын Америкасының көптеген елдеріне кеңінен экспортталады. Доктор Лекки "Jamaica Hope" табысынан кейін тағы екі мал тұқымын – "Jamaica Red" және "Jamaica Black" сорттарын жасады. Леккидің еңбегі тропикалық елдерде мал шаруашылығының дамуына ықпал етті. Эрол МакГидің Зингибера тұқымдасының жаңа және ерекше түрін ашуы. Бұл түрі тағамдық қосымша ретінде дамытылды. Мандарин апельсіні мен мандариннің будандасуынан алынған "Ortanique" цитрус жемісінің құрылуы. 1939 жылы доктор Филлипс Ямайка Ауылшаруашылық Қоғамы (JAS) тарапынан осы жемістің авторы ретінде мойындалды. Бұл жеміс Панама, Лондон, Жаңа Зеландия және Австралия сияқты көптеген елдерге экспортталады.

Математика

Нира Чемберленнің (негізінен ямайкалық тегі бар) HMS Queen Elizabeth үшін математикалық шығын-пайда сауда моделiн жасауы. Нира Чемберлен Ұлыбританияның кейбір мектептерінде қолданылатын ұзақ көбейту әдісін ойлап тапты.

Технология

Патенттелген ықшам конструкциялы H2 энергиясын сақтау және өндіру жүйесі. Патенттелген магниттік редуктор қорабы жүйесі.

Әр түрлі

Нил Ханчард пен оның командасы бұрын белгісіз тарихи адамдардың қоныс аудару жолдарының жаңа үлгілерін анықтады. Сонымен қатар, олар 3 миллионнан астам жаңа генетикалық варианттарды анықтады, бұл африкалық текті адамдар үшін генетикалық тесттердің дәлдігін арттыруға мүмкіндік береді. Полигексагидротриазиннің (ПГТ) жаңа түрін бірлесіп әзірлеуге қатысты. Осы еңбегі үшін Гэвин Джонс Foreign Policy журналының «FP Top 100 Global Thinkers» тізіміне енген алғашқы ямайкалық атанды. Карен Нельсон мен оның командасы адам микробиомының алғашқы толыққанды зерттеуін жүргізді. Эван Дейл Абель мен Барбара Кан майлы тіндердегі глюкоза тасымалдаушысы (GLUT4) мен инсулинге қарсы тұру арасындағы байланысты анықтады.