Кіріспе

Саясат түрі

Ғылыми саясат – ғылымды жүргізу үшін ресурстарды бөлуге және осы арқылы қоғамдық мүддеге ең жақсы қызмет ету мақсатына қатысты. Оған ғылымды қаржыландыру, ғалымдардың кәсіби жолы, ғылыми жаңалықтарды технологиялық инновацияларға аудару, коммерциялық өнімдерді дамыту, бәсекеге қабілеттілікті арттыру, экономикалық өсім мен даму мәселелері кіреді. Ғылыми саясат білімді өндіруге, білім желілерінің, ынтымақтастықтың, сондай-ақ тәжірибе, жабдықтар мен білімнің күрделі таралуының рөліне назар аударады. Жаңа және инновациялық ғылым мен инженериялық идеяларды қалыптастыру процестері мен ұйымдық жағдайды түсіну – ғылыми саясаттың басты мәселесі. Ғылыми саясатқа қару-жарақ жасау, денсаулық сақтау және қоршаған ортаны мониторингтеу сияқты тақырыптар да кіреді. Осылайша, ғылыми саясат ғылыммен байланысты барлық мәселелерді қамтиды. Ғылым мен инженерияның дамуына үкіметтік ғылыми саясатты қалыптастырушылар, жеке фирмалар (ұлттық және көпұлттық фирмаларды қоса алғанда), әлеуметтік қозғалыстар, бұқаралық ақпарат құралдары, үкіметтік емес ұйымдар, университеттер және басқа да ғылыми-зерттеу институттары сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Сонымен қатар, фирмалар мен ғылыми-зерттеу институттарының жаһандық қызметі, үкіметтік емес ұйымдардың ынтымақтастық желілері және ғылыми зерттеулердің өзінің сипатымен анықталатын ғылыми саясат халықаралық сипатқа ие.

Тарих

Мемлекеттік саясат мыңдаған жылдар бойы қоғамдық жұмыстар мен ғылымды қаржыландыруға әсер етті, кем дегенде Мохистер дәуірінен бастап, олар Мың ойлау мектебінің кезеңінде логиканы зерттеуге, ал Қытайдағы Соғысқан мемлекеттер кезеңінде қорғаныс құрылыстарын зерттеуге түрткіс болды. Еңбек пен астықтың жалпы алымдары Қытайдағы ірі қоғамдық жұмыстарды қаржыландыру үшін жиналды, соның ішінде аштық кезінде тарату үшін астық жинақтау, Қытайдың ірі өзендерінің су тасқынын бақылау үшін бөгеттер салу, өзендерді байланыстыру үшін арналар мен шлюздер салу (кейбіреулері бір-біріне қарама-қарсы бағытта ағып жатты), сондай-ақ осы өзендер арқылы көпірлер салу. Бұл жобалар үшін мемлекеттік қызметкерлер, ғалымдар қажет болды, олардың кейбіреулері гидравлика саласында үлкен шеберлік танытты. Италияда Галилей жеке салықтардың шағын сомалары мемлекетке үлкен қаржыны әкеле алатынын, одан кейін бұл қаржы оның зеңбіректердің траекториясын зерттеуіне жұмсалатынын атап өтті, сонымен қатар: "әрбір әскердің жекелеген салдаты тиын-тебендерден жиналған ақшадан жалақы алады, ал бүкіл әскерді төлеуге миллион алтын да жеткіліксіз болар еді". Ұлыбританияда Лорд-канцлер сэр Фрэнсис Бэкон ғылым саясатына "жарықпен жасалған тәжірибелер, табиғаттың мәніне [басқалар білетінінен] тереңірек үңілетін" түсінік арқылы үлкен әсер етті, біз бүгін бұл тәжірибені шешуші тәжірибе деп атаймыз. Корольдік қоғамға үкіметтің қолдауы осы күнге дейін сақталған ғылыми қауымдастықты мойындады. Британдық зерттеулерге берілген сыйлықтар дәл, тасымалдауға ыңғайлы хронометрді жасауға көмектесті, бұл ашық теңізде сенімді навигация мен жүзуді қамтамасыз етті, сонымен қатар Бэббидждің компьютерін қаржыландырды. 19 ғасырда басталған ғылымды кәсібилендіруге Ұлттық ғылым академиясы, Кайзер Вильгельм институты және өз елдерінің университеттерін мемлекеттік қаржыландыру сияқты ғылыми ұйымдардың құрылуы көмектесті. АҚШ-та Ұлттық ғылым академиясының мүшесі Ұлттық ғылым академиясының еңбектерінде жариялану үшін тікелей ұсынысқа демеушілік ете алады. PNAS Ұлттық ғылым академиясының кем дегенде бір мүшесі үшін маңызды зерттеулерді тану арнасы болып табылады. Мемлекеттік саясат ғылыми-зерттеуді қаржыландыратын ұйымдарға салық жеңілдіктері беру арқылы өндірістік зерттеулерді қаржыландыруға тікелей әсер ете алады. 1945 жылдың шілдесінде АҚШ үкіметінің ғылыми зерттеулер және даму кеңсесінің директоры Ванневар Буш: "Ғылым – үкіметтің назар аударуы тиіс мәселе" деп жазды. Ванневар Буш Ұлттық ғылым қорының алдағысын құрды, ал оның жазбалары зерттеушілерді гиперсілтеме мен компьютерлік тышқанды ойлап табуға тікелей түрткіс берді. DARPA есептеуді қолдау бойынша бастамасы Интернет протоколы стегінің пайда болуына себеп болды. Жоғары энергиялық физика бойынша CERN сияқты ғылыми консорциумдардың жалпыға ортақ білімге деген міндеттемесіне сәйкес, физика саласындағы осы жалпыға ортақ білімге қол жеткізу тікелей CERN-нің World Wide Web және барлық қолданушылар үшін стандартты Интернетке қол жеткізуді демеуіне әкелді.

Негізгі және қолданбалы зерттеулер

Қаржыландырылатын бағдарламалар көбінесе төрт негізгі санатқа бөлінеді: негізгі зерттеу, қолданбалы зерттеу, әзірлеме және құрал-жабдықтар. Трансляциялық зерттеу – бұл негізгі ғылым мен практикалық қолдану арасындағы қатынасты қамтамасыз етуге бағытталған жаңа тұжырым. Негізгі ғылым жаңа өткелдерді ынталандыруға тырысады. Өткелдер көбінесе жаңа технологиялар мен тәсілдердің өркендеуіне әкеледі. Негізгі нәтиже әзірленгеннен кейін ол кеңінен жарияланады, бірақ оны практикалық өнімге айналдыру еркін нарыққа қалдырылады. Дегенмен, көптеген үкіметтер тәуекелге баратын зерттеу және әзірлеме ұйымдарын құрды, олар негізгі теориялық зерттеулерді практикалық инженерияға жеткізеді. АҚШ-та бұл функцияны DARPA атқарады. Керісінше, технологияны дамыту – бұл негізгі ғылымды емес, ғылымды қолдануды, яғни инженерияны қолдау саясаты. Басымдық әдетте маңызды стратегиялық немесе коммерциялық инженериялық білімді арттыратын жобаларға беріледі. Ең үлкен жетістікке қол жеткізген оқиға, әрине, ядролық қаруды жасаған Манхэттен жобасы. Тағы бір керемет жетістік – АҚШ-қа аэроғарыш технологияларында басымдық берген "Х-көлік" зерттеулері. Бұл екі әртүрлі тәсілдің мысалы: Манхэттен жобасы ауқымды болды және ең тәуекелді балама тәсілдерге еркін қаржы жұмсады. Жобаға қатысушылар сәтсіздік оларды нацистік Германияның құлдықтауына немесе жоюына әкеледі деп сенді. Әр Х жобасының мақсаты – белгілі бір технологияны дамыту. Жоба әр типтің бірнеше арзан ұшақтарын жасауды, сынақ серияларын жүргізуді, көбінесе ұшақтың жойылғанға дейін ұшуын және ұшақты практикалық миссия үшін ешқашан жобаламауды көздеді. Бір ғана миссия – технологияны дамыту. Көптеген танымал технологиялық әзірлемелер сәтсіз аяқталды. АҚШ ғарыш кемесінің құны мен ұшу кестесіне қол жеткізе алмады. Көптеген сарапшылар жобаны тым шектеулі деп түсіндіреді: шығын мақсаттары тым агрессивті, технология мен миссия тым нашар және анықталмаған. Жапондық бесінші буын компьютерлік жүйелер жобасы барлық технологиялық мақсаттарға жетті, бірақ коммерциялық маңызды жасанды интеллектті өндіре алмады. Көптеген сарапшылар жапондықтар қолжетімді ғылымнан асып түсу үшін инженерлік технологияны күшпен дамытуға тырысты деп санайды. Негізгі зерттеуге жұмсалған қаражаттың жартысы он есе көп нәтиже беруі мүмкін еді.

Ұйымдастырушылық және монументалды ғылым саясаты

Утилитариандық саясат көптеген адамдардың азабын айтарлықтай азайтатын ғылыми жобаларға басымдық береді. Бұл тәсіл негізінен ғылыми-зерттеу саясаты арқылы көмекке ие болатын адамдар санын ескереді. Зерттеу жұмыстарына жұмсалатын шығын аз және пайдасы көп болса, оларды қолдау ықтималдығы жоғары. Пайдалы зерттеулер көбінесе білімнің күрт серпілісіне немесе коммерциялық тұрғыдан тиімді шешімдерге ұмтылудың орнына, біртіндеп жақсартуға бағытталды. Ал монументалды ғылым – бұл ғылымды белгілі бір қысқа мерзімді практикалық мақсаттар үшін емес, ғаламды жақсырақ түсіну үшін қолдайтын саясат. Бұл атау үлкен жобаларды, үлкен құрылыстарды, сондай-ақ айқын практикалық қолданысы жоқ және көбінесе назардан тыс қалған шағын зерттеулерді де қамтиды. Бұл жобалар әрқашан нақты нәтижелерге әкелмесе де, болашақ ғалымдардың біліміне үлкен үлес қосып, ғылымның негізгі құрылыс блоктары туралы тұрақты құнды ғылыми білімді дамытуға мүмкіндік береді. Осы «монументалды» ғылыми бағдарламалардың көптегені практикалық нәтижелерге әкеледі. Кейде бұл нәтижелерді болжауға болады, ал кейде болжау мүмкін емес. Манхэттен жобасы – практикалық нәтижеге бағытталған монументалды ғылыми бағдарламаның классикалық мысалы. Лазер – күтпеген практикалық нәтижелерге қол жеткізген монументалды ғылыми бағдарламаның мысалы. Когерентті жарық, лазердің принципі, алғаш рет Эйнштейн 1916 жылы болжаған, бірақ 1954 жылы Чарльз Х. Таунз мазер арқылы жасаған. Мазердегі табыс 1960 жылы Теодор Майманның лазерді жасауына әкелді. Когерентті жарық теориясы мен лазерді жасау арасындағы кешігу оның практикалық пайдасы болмайды деген болжаммен байланысты.

Мектепті қорғау

Бұл саясат бар ғылымды оны пайдалана алатын адамдарға тиімді үйретуге басымдық береді, жаңа ғылымға инвестиция салудың орнына. Атап айтқанда, мақсат – қолда бар білімді жоғалтпау және осы білімді қолданудың жаңа, практикалық жолдарын табу. Бұл тәсілдің классикалық сәтті мысалдары 19 ғасырдағы АҚШ-тың жер бөліп оқуға арналған университеттерінде орын алды, олар қолданбалы ауыл шаруашылығы және инженериялық әдістерді зерттеуде берік дәстүр қалыптастырды. Соңғы кезде Жасыл революция соңғы тридцать жылдағы жаппай ашаршылықтың алдын алды. Күтпеген нәрсе емес, назар әдетте жергілікті қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін сенімді оқу жоспарын және қолжетімді, практикалық әдістерді әзірлеуге шоғырланады.

Ел бойынша

Көптеген дамыған елдерде ұлттық ғылым (технология мен инновацияны қоса) саясатын қадағалайтын арнайы ұлттық орган болады. Көптеген дамушы елдер де солай етеді. Дамыған елдердің көптеген үкіметтері ғылыми зерттеулерге (физика және геология сияқты салаларда), сондай-ақ әлеуметтік ғылымдар зерттеулеріне (экономика және тарих сияқты салаларда) айтарлықтай қаржы (көбінесе университеттерге) бөледі. Бұл қаржының көп бөлігі нақты, коммерцияландыруға болатын нәтижелер алуға бағытталмайды, бірақ ғылыми салалардағы зерттеулер мұндай мүмкіндіктерге әкелуі мүмкін. Көптеген университеттердегі зерттеулердің мақсаты – рецензиядан өткен ғылыми журналдарда жариялану. Қаржыландырушы ұйым – ғылыми-зерттеу гранттары немесе стипендиялар түрінде зерттеулерге қаржылай қолдау көрсететін ұйым. Ғылыми кеңестер – түрлі салалардағы зерттеулерді және аспирантураны қолдауға қатысатын, мемлекеттік қаржыландырылатын агенттіктер. Ғылыми кеңестерден алынатын қаржыландыру көбінесе бәсекеге негізделген. Жалпы есепте, ғылым және инженерия салаларындағы қаржыландыру өнер мен әлеуметтік ғылымдарға қарағанда көп көлемде болады.

Австралия

Австралияда екі маңызды зерттеу кеңесі бар: Австралиялық зерттеу кеңесі және Ұлттық денсаулық және медициналық зерттеулер кеңесі.

Канада

Канадада үш негізгі зерттеу кеңесі ("Три кеңес") – Әлеуметтік және гуманитарлық ғылымдар зерттеу кеңесі (SSHRC), Табиғат ғылымдары және инженерия зерттеу кеңесі (NSERC) және Канада денсаулық сақтау зерттеу институты (CIHR). Қосымша зерттеуді қаржыландыру агенттіктеріне Канада инновация қоры, Геном Канада, Тұрақты даму технологиялары Канадасы, Mitacs және бірнеше "Три кеңес" қолдауымен құрылған Орталықтар желісі кіреді.

Бразилия

Бразилияда екі маңызды ғылыми-зерттеу агенттігі бар: ғылым және технология министрлігіне бағынатын Бразилия федералдық үкіметінің ұйымы – Ұлттық ғылыми және технологиялық даму кеңесі (CNPq, португалша: Conselho Nacional de Desenvolvimento Científico e Tecnológico) және Сан-Паулу штатында орналасқан мемлекеттік қор – Сан-Паулу ғылыми-зерттеу қоры (FAPESP, португалша: Fundação de Amparo à Pesquisa do Estado de São Paulo).

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақтың ғылым саясаты Еуропалық зерттеулер кеңістігі арқылы іске асырылады, бұл жүйе мүше мемлекеттердің ғылыми ресурстарын біріктіреді және зерттеулер мен инновациялар үшін "ортақ нарық" ретінде қызмет етеді. Еуропалық Одақтың атқарушы органы – Еуропалық Комиссияда ғылым саясатына жауапты Бас ғылыми-зерттеу басқармасы бар. Сонымен қатар, Біріккен зерттеу орталығы Еуропалық Комиссияға және Еуропалық Одақтың (ЕО) мүше мемлекеттеріне Еуроодақ саясатын қолдау мақсатында тәуелсіз ғылыми және техникалық кеңес береді. Бұдан бөлек, жақында құрылған Еуропалық зерттеулер кеңесі зерттеушілердің бастамасымен жүзеге асырылатын зерттеулерді қолдау үшін құрылған Еуропалық Одақтың алғашқы қаржыландыру органы болып табылады. Еуропалық ғылым қоры, Еуропалық ғарыш агенттігі және Болонья процесі арқылы құрылған Еуропалық жоғары білім беру кеңістігі сияқты Еуропалық Одақтан тәуелсіз жұмыс істейтін еуропалық ғылым агенттіктері де бар. Еуропалық экологиялық зерттеулер мен инновациялар саясаты тұрақты даму және қоршаған ортаны қорғау контекстінде еуропалық азаматтардың әл-ауқаты үшін маңызды әлемдік мәселелерді шешуге бағытталған. Еуропадағы зерттеулер мен инновациялар "Көктем 2020" бағдарламасы арқылы қаржыландырылады, және ол бүкіл әлемнен қатысушыларды қабылдайды.

Германия

Неміс ғылыми-зерттеуді қаржыландыру агенттіктерінің қатарында ғылым және гуманитарлық ғылымдар салаларын қамтитын Deutsche Forschungsgemeinschaft бар.

Үндістан

Үндістан Үкіметінің ғылыми-зерттеу жұмыстарын қаржыландыру бірнеше көзден түседі. Негізгі ғылым және технология зерттеулері үшін оларға Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесі (CSIR), Ғылым және технология департаменті (DST) және Университеттерге берілетін гранттар жөніндегі комиссия (UGC) кіреді. Медициналық зерттеулер үшін олар: Медициналық зерттеулер жөніндегі Үндістан кеңесі (ICMR), CSIR, DST және Биотехнология департаменті (DBT). Қолданбалы зерттеулер үшін олар CSIR, DBT және Ғылыми және инженерлік зерттеулер кеңесі (SERC) болып табылады. Басқа қаржыландыру ұйымдары – Қорғаныс ғылыми-зерттеулер ұйымы (DRDO), Ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеулер кеңесі (ICAR), Үндістанның ғарыш зерттеулер ұйымы (ISRO), Теңіздерді дамыту департаменті (DOD), Әлеуметтік ғылымдар жөніндегі Үндістан ғылыми-зерттеу кеңесі (ICSSR) және Қоршаған орта және орман министрлігі (MEF) сияқты мекемелер.

Ирландия

Ирландиялық қаржыландыру кеңестеріне Ирландия ғылыми кеңесі (IRC) және Ирландия ғылым қоры кіреді. Бұрынғы Ирландия ғылым, инженерия және технология жөніндегі ғылыми кеңесі (IRCSET) мен Ирландия гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар жөніндегі ғылыми кеңесі (IRCHSS) 2012 жылдың наурыз айында IRC құру мақсатында біріктірілді.

Нидерланды

Голландиялық ғылыми-зерттеуді қаржыландыру агенттіктеріне Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) және Agentschap NL жатады. 2016 жылы Нидерланды өзін-өзі ұйымдастырған қаржыландыруды бөлу (SOFA) жүйесін сынақтан бастады – ғылыми-зерттеу қаражатын бөлудің жаңа әдісі, оның жақтастары гранттар жүйесімен салыстырғанда артықшылықтары болуы мүмкін деп санайды.

Пәкістан

Пәкістан Үкіметі барлық телекоммуникация қызметтерінің жалпы кірісінің белгілі бір пайызын ақпараттық-коммуникациялық технологияларды дамыту және зерттеуге жұмсауды міндеттеді. Ұлттық ІКТ ғылыми-зерттеу қоры 2007 жылдың қаңтар айында құрылды.

Ресей

Кеңес Одағы тұсында көптеген зерттеулер жиі жасырылып отырды. Қазір Ресейдегі ғылым мемлекеттік және жеке қаржымен қолдалады. Мемлекет тарапынан: Ресей гуманитарлық ғылыми қоры (http://www.rfh.ru), Ресей негізгі ғылыми зерттеулер қоры (www.rfbr.ru), Ресей ғылым қоры (http://rscf.ru)

Швейцария

Швейцарияның ғылыми зерттеулерді қаржыландыру агенттіктеріне Швейцария Ұлттық ғылым қоры (SNSF), инновацияларды дамыту агенттігі CTI (CTI/KTI), Федералдық ведомстволық зерттеулер (Ressortforschung des Bundes) және Федералдық қорлар қадағалау органы (Eidgenössische Stiftungsaufsicht) жатады.