Кіріспе

Қоршаған орта мәселелерін, табиғатты және мәдениетті зерттеу

Экологиялық гуманитарлық ғылымдар (сонымен қатар экологиялық гуманитарлық ғылымдар) – гуманитарлық ғылымдарда соңғы онжылдықтарда пайда болған көптеген экологиялық тармақтарға сүйенетін, пәнаралық зерттеу саласы. Оларға экологиялық әдебиет, экологиялық философия, экологиялық тарих, ғылым және технологияны зерттеу, экологиялық антропология және экологиялық коммуникация кіреді. Экологиялық гуманитарлық ғылымдар мағына, мәдениет, құндылықтар, этика және жауапкершілік туралы гуманистік сұрақтарды қолдана отырып, өзекті экологиялық проблемаларды шешуге бағытталған. Экологиялық гуманитарлық ғылымдар ғылым мен гуманитарлық ғылымдар арасындағы, сондай-ақ Батыс, Шығыс және жергілікті халықтардың табиғи әлемге және оның ішіндегі адам рөліне қатысты әртүрлі көзқарастар арасындағы дәстүрлі шекараларды жоюға көмектесуді мақсат етеді. Бұл сала сонымен қатар «табиғат» пен «мәдениет» арасындағы дәстүрлі бөлініске қарсы тұрады, көптеген «экологиялық» мәселелердің әділеттілік, еңбек және саясат сияқты адамзатқа қатысты мәселелермен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Экологиялық гуманитарлық ғылымдар – түрлі салалардағы әдістерді біріктіре отырып, экологиялық проблемаларды шешуге жаңа көзқарас қалыптастырудың бір жолы.

Экологиялық гуманитарлық ғылымдардың пайда болуы

Экологиялық гуманитарлық ғылымдарға негізделген тұжырымдамалар мен идеялар ғасырлар бойы қалыптасқан болса да, бұл сала 1970-ші, 1980-ші және 1990-шы жылдары әдебиет, тарих, философия, гендерлік зерттеулер және антропология сияқты гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдардағы тұрақты дамудан кейін 2000-шы жылдары «экологиялық гуманитарлық» деген атпен бірікті. Австралиялық зерттеушілер тобы 1990-шы жылдары өздерінің жұмысын сипаттау үшін «экологиялық гуманитарлық» терминін қолданды; алайда, бұл сала 2010 жыл шамасында «экологиялық гуманитарлық» деген атаумен толыққанды бірікті. «Экологиялық гуманитарлық» журналы 2012 жылы, ал «Тұрақтылық: Экологиялық гуманитарлық ғылымдар журналы» 2014 жылы жарық көрді, бұл саланың дамуын және осы терминологияны қалыптастыруын көрсетеді. Әлем бойынша ондаған экологиялық гуманитарлық орталықтар, бағдарламалар мен институттар жұмыс істейді. Олардың ішіндегі ең танымалдары – Юта университетінің толыққанды қаржыландырылатын Экологиялық гуманитарлық магистратура бағдарламасы (Америкадағы ең көне экологиялық гуманитарлық магистратура), Мюнхендегі ЛМУ-дегі Рейчел Карсон қоршаған орта және қоғам орталығы (RCC), Висконсин-Мэдисон университетінің Мәдениет, тарих және қоршаған орта орталығы (CHE), Райс университетінің Энергия және қоршаған ортаны зерттеу орталығы, Пенсильвания университетінің Экологиялық гуманитарлық бағдарламасы, KTH Корольдік технология институтының Экологиялық гуманитарлық зертханасы, Ставангер университетінің «Жылыжай» және Халықаралық гуманитарлық қоршаған ортаны бақылау обсерваториялары. Онға жуық университет экологиялық гуманитарлық ғылымдары бойынша PhD, магистр, дипломдық сертификаттар және бакалавр дәрежелерін ұсынады. Экологиялық гуманитарлық пәндер бойынша курстар барлық континентте оқытылады. Экологиялық гуманитарлық ғылымдар батыс академиялық ойшылдарының еңбегінен ғана пайда болған жоқ: жергілікті халықтардың, постколониалдық және феминистік ойшылдар да маңызды үлес қосты. Олардың үлесіне «табиғат» пен «мәдениетті» бөліп қарауға қарсы тұру, «табиғат» дегенді анықтаудағы ақ, еркек, еуропалық және Солтүстік Америкалық шовинистік көзқарастарды сынға алу, «табиғат туралы жазу» әдеби жанрын қайта қарау, сондай-ақ академиялық және саяси салаларды байланыстыратын «экологиялық әділдік», «экологиялық расизм», «кедейлердің экологиясы», «табиғатмәдениеттер» және «пост-адам» сияқты жаңа тұжырымдамалар мен салаларды құру кіреді.

Байланыс онтологиясы

Экологиялық гуманитарлық ғылымдар байланыс онтологиясымен және екі негізгі аксиомаға адалдықпен сипатталады. Олар экологиялық заңдарға бағыну қажеттілігімен және адамзатты үлкен тірі жүйенің бір бөлігі ретінде қарау қажеттілігімен байланысты. Экологиялық гуманитарлық ғылымдардың негізгі онтологиялық алғышарттарының бірі – органикалық әлем мен оның бейорганикалық бөліктері бір жүйе ретінде қарастырылады, онда әрбір бөлік бір-бірімен байланысты. Бұл көзқарас Лотканың физиологиялық философиясымен және «Әлемдік қозғалтқыш» ұғымымен тығыз байланысты. Барлық нәрсені байланысты деп қарастырғанда, гуманитарлық ғылымдардың экономикалық және саяси әділдікке қатысты дәстүрлі сұрақтары кеңейе түседі, бұл әділдіктің біздің ортамыз бен экожүйелерді қалай өзгертуге байланысты екенін қарастыруға алып келеді. Экологиялық гуманитарлық ғылымдардың жақтаушылары айтқандай, мұндай байланыс онтологиясының салдары – біз құқықтарға ие болуға лайық жандар қатарына адам емес тіршілік иелерін де қамтитын, әділдіктің көбірек инклюзивті тұжырымдамасын іздей бастаймыз. Әділдіктің осы кеңейтілген тұжырымдамасы «кеңейтілген» немесе «экологиялық ойлауды» қамтиды, бұл көптеген және әртүрлі «білімдер» салаларындағы білімді бөлісуді арттыруды білдіреді. Мұндай білімді бөлісу трансдисциплинарлық деп аталады. Ол Ханна Арендтің саяси философиясымен және Итало Кальвиноның еңбектерімен байланысты. Кальвино айтқандай, ол «біздің қиялдай алатынымыздың шегін кеңейтеді». Бұл Лейбництің Ағартушылық жобасымен де байланысты, онда ғылымдар бір мезгілде қысқартылып, сонымен бірге кеңейтіледі. Дегенмен, жағдай байланыстардың сызықтық және сызықтық емес екенін мойындау арқылы күрделенеді. Сондықтан экологиялық гуманитарлық ғылымдарға әділдік туралы ой жүргізу үшін сызықтық және сызықтық емес тілдік режимдер қажет. Осылайша, сызықтық және сызықтық емес байланыстарды жеткілікті түрде бейнелей алатын тілдік режимдерді табуға мотивация бар.

Саяси-экономикалық экология

Кейбір теоретиктер әділеттілікті қарастыруға адам еместерді қосу, экоцентрикалық философияны саяси экономикамен байланыстырады деп санайды. Өйткені, әділеттілік теориясы саяси-экономикалық философияның басты құралы болып табылады. Егер экологиялық гуманитарлық аксиомаларға сәйкес, әділеттілік теориясы экологиялық құндылықтарды қамтыса, онда экология мен саяси экономиканың қажетті синтезі туындайды: яғни, саяси-экономикалық экология.

Энергия жүйелері тілі

Экологиялық жүйелердің сызықтық және сызықтық емес себеп-салдар байланыстарын ең жақсы бейнелей алатын тіл туралы мәселені жүйелік экология мектебі зерттеген көрінеді. Термодинамика заңдары маңызды салдарларға ие экожүйелердің сызықтық және сызықтық емес ішкі байланыстарын көрсету үшін (Hannon және басқалар, 1991: 80), жүйелік эколог Х.Т. Одум (1994) Энергиялық жүйелер тілін экологиялық энергетика принциптеріне негіздеді. Экологиялық энергетикада, қоршаған орта гуманитариясындағыдай, байланыстар арасындағы себептік байланыс онтологиялық категория ретінде қарастырылады (Patten et al., 1976: 460). Бұдан әрі, Х.Т. Одум энергетикалық жүйелер тілімен экологиялық жүйелерді модельдеу нәтижесінде, жиынтық энергияны құндылық ретінде түсінуге болатынын айтып, даулы ұсыныс жасады, бұл жоғарыда аталған саяси-экономикалық экология саласына жасалған қадам болып табылады.