Кіріспе

Ирандағы спорттық дәстүрлер мен іс-шараларға шолу. Иранда көптеген спорт түрлері дәстүрлі де, заманауи да болып табылады. Мысалы, Тегеран 1974 жылы Азия ойындарын қабылдаған Батыс Азиядағы алғашқы қала болды және бүгінгі күнге дейін маңызды халықаралық спорттық жарыстарды өткізіп, оларға қатысып келеді. Еркін күрес бұрын Иранның ұлттық спорты деп есептелген, бірақ қазір футбол Иранда ең танымал спорт түрі. Экономикалық санкцияларға байланысты 2010 жылы спортқа бөлінген жылдық мемлекеттік бюджет шамамен 80 миллион доллар, яғни бір адамға шамамен 1 доллар құрады.

Тарих

Спорт пен дене шынықтыру ежелгі Иран халқының күнделікті өмірінің ең маңызды бөлігі болды. Қоғам спортшыларды ардақтады, олар физикалық күші мен батылдығы арқасында қажет болғанда отбасын және отанын қорғады. Оларды әр жерде зор қуанышпен қарсы алып, халық спортшыларымен мақтанды, олардың батыл істерін жоғары бағалады. Діни сенімдеріне сәйкес, Ирандық зороастрийлер дұғаларында алдымен жұмақтың сұлулығын, содан кейін дене күшін және ой-қиялын тіледі. Олар салауатты және күшті денеге сенді. Ежелгі ирандықтар өз қару-жарақтарының үлгісімен жасалған олжаларға рухани мағына берді. Тіпті діни ғұламалар (магилер) ғибадатханаларда дұға оқығанда, қолдарында шолақ ұстады, бұл британдық епископтардың белдеріне ілген қылыштарға ұқсас еді. Иранның ежелгі діндерінің қасиетті кітабы – Авеста, чемпиондар мен спортшыларды қасиетті кісілерден кем емес, тіпті артық дәріптеді. Ересектер ежелгі әңгімелер мен жырларды жастарға кітаптан немесе оларды үлкендерден үйренгендерден оқып беруге ұйымдастырды. Бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Сондықтан, бүгін де тайпаларда және шайханаларда ертегі айту дәстүрі бұрынғы замандағыдай ынтамен жалғастырылуда. Ирандықтардың батырлар мен чемпиондарға деген қызығушылығын парсы тілінде "батыр" немесе "чемпион" деген мағынаны білдіретін 30-дан астам сөздің болуынан көруге болады. Ежелгі Иранда 24 жасқа дейінгі жастарға сол заманғы спорт түрлерінен – мимикадан, атпен жүруден, полодан, садақ атудан, күрестен, бокстан, садақпен нысана атудан және қылышпен сайысудан жаттығулар берілді. Оларды қиын жағдайларда тәрбиеледі, соның арқасында қажет болған кезде аштық, шөл, шаршау, ыстық, суық сияқты соғыстың қиындықтарына төтеп бере алуға дайын болды. 2015 жылы ирандықтардың тек 20 пайызы ғана белсенді өмір салтын ұстанды, ал әлемдік орташа көрсеткіш 60 пайызды құрады. Иран жастарының 30 пайызы ешқашан спортпен айналыспаған. Иран 2012 жылы Лондон Олимпиадасында маңызды жетістікке қол жеткізді. Иран құрамасы 13 медаль жеңіп алды, оның ішінде 7 алтын медаль бар. Бұл Жазғы Олимпиада ойындары тарихында Таяу Шығыс елдерінің ең жақсы көрсеткіші.

Спортшы әйелдер

1979 жылдан бері Иранда немесе шетелде жарысқа түскен әйел спортшылар қатаң талаптарға бағынады. Иран Олимпиада комитеті "спорт жарыстарында исламдық ережелерді сақтамағандарға қатаң жаза беріледі" деп мәлімдеді. Комитет әйел спортшыларға ер төрешімен дене жақындығы болуы мүмкін Олимпиадалық жарыстарға қатысуға тыйым салды. 1996, 2000, 2004 және 2008 жылғы жазғы Олимпиада ойындарында Иранды барлығы алты әйел өкілдік етті. 2016 жылы Иран әйелдер қауымдастығы үшін жаһандық жаңалық болды, себебі Иран әйелдің алғашқы алтын медалін жеңіп алды. Бұл сондай-ақ MENA аймағындағы рекордтық көрсеткіш еді. Ирандағы әйел спортшылар көптеген бостандықтарға ие. 1979 жылы Иранда 1000-ға жуық әйел спортшы болса, қазір олардың саны 1,4 миллионнан асып түсті. Олар футбол, гандбол, баскетбол, ауыр атлетика, ату, таэквондо, ушу, каратэ, қайықпен жүзу, жеңіл атлетика, волейбол, альпинизм және шахмат сияқты түрлі спорт түрлерімен айналысады. Захра Немати, Хамиде Аббасали, Назанин Малай, Фарзане Фассихи, Лейла Раджаби, Элахе Ахмади, Нахид Киани, Сарасадат Хадемалшарие сияқты көрнекті әйел спортшылар Иран халқының арасында кеңінен танымал.

Бюджет

2010 жылы спортқа бөлінген жылдық мемлекеттік бюджет шамамен 80 миллион доллар немесе бір адамға шамамен 1 долларға тең болды. 2017 жылғы мәліметтерге сәйкес, Иранның спорт бюджеті осы жылы да, сондай-ақ бірнеше онжылдықтар бойында да өте шағын болды.

Бодибилдинг және фитнес

Бодибилдинг жас ұрпақ арасында өте танымал. Ирандық тегі бар кейбір кәсіби бодибилдерлерге Байтолла Аббаспур, Джавад Набави, Мохамад Фарокх, Али Табризи, Хамид Манафи және Зохаир Аль Карбелайе ("Фалланың Арнольді"!) жатады. Иранда бодибилдингтен ел чемпионаты да өткізіледі. 2000 жылдардың соңынан бері Иран әйелдерінің фитнес және бодибилдинг жарыстарына қатысуға деген құлшынысы күшейіп келе жатқаны хабарланды. Дегенмен, үкімет тарапынан оларға шектеулер қойылды.

Күршік

Күрес Иранда өте ұзақ дәстүр мен тарихқа ие және көбінесе оны ұлттық спорт деп атайды. Варзеш-е Пахлаваниден бастап Зурханехке дейін көптеген халық күресінің түрлері бар, олардың барлығы дерлік қазіргі еркін күреспен ұқсас. Иранда еркін және грек-рим күресі, әсіресе еркін күрес өте танымал. Мазандаран елдегі басты күшті құрайды және күрес олардың мәдениетінің бір бөлігі болып табылады. Тегеран, Керманшах, Хорасан және Хамедан да көптеген дарынды күрескерлерді тәрбиелейді. Ғоламреза Такхти сияқты ұлы күрескерлердің тарихымен (еркін күрес әлем чемпионатының екі дүркін чемпионы: 1959 және 1961 жылдары) Иран осы спорттың элиталық елдерінің қатарында саналады.

Поло

Полоның ежелгі Персияда пайда болғанына сеніледі. Ақын Фирдоуси өзінің 9 ғасырдағы «Шахнаме» дастанында патшалық поло турнирлерін сипаттаған. Поло жарыстары Ирандағы көптеген дәстүрлі суреттердің тақырыбы болып табылады. Исламда ат спортын үйренуге маңыз берілгеніне қарамастан, қазіргі заманда, әсіресе 1979 жылғы Иран революциясынан кейін, ат спорты Иранда бұрынғысынша құрметтенбей, аристократиямен байланысты болды. Дегенмен, соңғы кезде спортқа қызығушылық қайта оянып жатқанын көруге болады. Ат жарысы Иран түрікмендері арасында өте танымал спорт түрі, ал Гонбад Кавус және Бандар-Торкаман қалаларында ат жарысының екі ірі орталығы бар. Жарыстар халықаралық деңгейде өткізілмейді және теледидардан көрсетілмейді, бірақ жеңімпаздарға құнды сыйлықтар табыс етіледі. Исламда ат жарысы (және садақ ату) үшін лотерея ұйымдастыруға тыйым салынбаған.

Шахмат

Шахматтың шығу тегі күмәнді мәселе, бірақ шахматтың Үндістанда туындап, кейін Иранға келгеніне куәлік ететін деректер бар.

Қауымдастық футболы

Футбол Ирандағы ең танымал спорт түрі. Иран ФИФА әлем чемпионатына алты рет қатысты (1978, 1998, 2006, 2014, 2018 және 2022), Азия кубогын үш рет жеңіп алды (1968, 1972 және 1976), ал Азия ойындарында төрт рет алтын медальді жеңіп алды (1974, 1990, 1998 және 2002). Әсіресе соңғы 10 жылда Иран Премьер-лигасының іске қосылуымен үлкен прогресс жасалды. Кейбір ирандық ойыншылар қазір Еуропаның жетекші лигаларында ойнап жүр, ал ирандық клубтар еуропалық ойыншылар мен жаттықтырушыларды шақыруда. Ирандық клубтар (Эстеглал және Пас) Азия клубтық чемпионатын үш рет жеңіп алды (1970, 1991, 1993); бірақ ирандық команданың АФК Чемпиондар лигасының соңғы жеңісі 1992-1993 жылғы маусымға дейін соқты. Барлық басқа спорт түрлері сияқты, Иранда да футбол инфрақұрылымы жеткіліксіз. Иранның ең ірі футбол стадионы – 100 000 орындық Азади стадионы. Бұл Эстеглал және Персеполис (Иранның ең танымал клубтары) клубының үй стадионы, сондай-ақ ұлттық команда матчтары осы стадионда өткізіледі.

Баскетбол

Баскетболдан Иранның өте күшті ұлттық құрамасы және Азияда бәсекеге қабілетті ойыншылары бар кәсіби лигасы бар. Клубтар өздерінің құрамына күшті шетелдік ойыншылар мен жаттықтырушыларды шақыруды бастады. Ұлттық құрама 1948 жылы Лондонда өткен жазғы Олимпиада ойындарына қатысып, 13-орынды алды. 2007 жылғы FIBA Азия чемпионатында алтын медаль жеңіп алғандықтан, олар 2008 жылы Пекинде өткен жазғы Олимпиада ойындарына қатысты, бұл олардың алғашқы құрлықтық жеңісі болды. NBA-дағы алғашқы ирандық ойыншы – Хамед Хаддади. Иран әйелдер құрамасының бағдарламасын дамытуға үлкен қадам жасады. Әйелдер баскетболы айтарлықтай жақсарды.

Ауыр атлетика

Ирандықтар арасында ауыр атлетика, пауэрлифтинг және бодибилдинг сияқты күш спорты түрлері әрқашан бағалана келген. Жақында әлем рекордтарын жаңартқан супер ауыр салмақ дәрежесіндегі Хосейн Реза Заде, немесе Сидней Олимпиадасының алтын медалінің иегері Хосейн Таваколидің табыстары спорттың мәртебесін қайта көтеріп, оны кеңінен танымал етті.

Қабәди

Кабадди Иранда да танымал, бірақ негізінен астана Тегераннан басқа, Горган, Шехр-э-Сукхте, Исфахан сияқты бірнеше аймақтарда ғана кең таралған. Иран ұлттық кабадди құрамасы халықаралық аренада Иранды ұсынады. Иран 2018 жылы Азия ойындарының чемпионы атанды және екі рет күміс жүлдегер атанды (2010, 2014 жылдары). Сондай-ақ, олар стандартты стильдегі әлем кубогында үш рет екінші орын алды (2004, 2007, 2016 жылдары).

Басқа да турнирлердің арасында, олар 2012 және 2014 жылғы Азия жағажай ойындарында кабаддиден жүлделі орындар алды. Иран 2011 жылы шеңбер стильдегі Азия кубогына да төңкерілді.

Шаңғы спорты

Иран көптеген таулы аймақтарға ие, олардың көпшілігі шаңғы мен сноубордқа жарамды және шетелдік туристер арасында күннен-күнге танымалдылығы артып келеді. Шаңғы спорты 1938 жылы екі неміс теміржол инженерінің күш-жігері арқасында Иранда пайда болды. Бүгінде Иранда 13 шаңғы курорты жұмыс істейді, олардың ең танымалдары – Точал, Дизин және Шемшак. Олардың барлығы Тегераннан бір-үш сағаттық сапарда орналасқан. Лорестан, Мазандаран және басқа да провинцияларда да шаңғы тебуге қолайлы жерлер бар. Точал курорты – әлемдегі ең биік тау шаңғы курорттарының бірі, оның ең жоғары жетінші станциясының биіктігі 3730 метрден аспайды. Курорт 1976 жылы шах тұтқындалғанға дейін аяқталды. Ол Тегеранның солтүстік аудандарынан 15 минуттық қашықтықта орналасқан және жылына жеті ай бойы жұмыс істейді. Мұнда бірінші кезекте үлкен тік бұрылыстарды қамтитын ұзын гондола лифтімен жол тарту қажет. Жетінші станцияда үш шаңғы жолы бар. Курорттың ең ұзын шаңғы жолы – оңтүстік жағындағы U пішіндес жол, ол жетінші станциядан бесінші станцияға дейін созылады. Қалған екі шаңғы жолы жетінші станцияның солтүстік жағында орналасқан. Мұнда Точалдың шыңына жақын (4000 метрлік биіктікте) 3900 метрге дейін көтерілетін екі параллель кресло лифті бар, бұл гондоланың жетінші станциясынан да жоғары. Бұл биіктік Еуропаның кез келген курортынан асып түседі деп есептеледі. Точал шыңынан Альборц тауларының, соның ішінде ұйықтап жатқан жанартау – биік Дамаванд тауының әсем көрінісін тамашалауға болады. Лифттердің төменгі жағында, Точал шыңына дейінгі аңғарда 3500 метр биіктікте орналасқан Точал қонақ үйі бар. Сол жерден T-лифті шаңғышыларды 3800 метрлік Шахнешин шыңына жеткізеді, онда Точалдың үшінші шаңғы жолы орналасқан.

Жаяу жүру және альпинизм спорт түрлері

Таудың молдығының арқасында Иранда тау шаруасы спорты кеңінен танымал. Загрос және Альборц таулары бастаушылар мен тәжірибелілерге де көптеген мүмкіндіктер ұсынады. Жайылған саяхаттар мен трекингпен айналысатындар Аламұт және Танге Саваши сияқты жерлерде табиғи айналамен ләззаттана алады, сонымен қатар шамалы қиындықпен шаруалыққа қабілетті.

Жауынгерлік өнерлер

Соңғы 20 жылда Иранда жекпе-жек өнері үлкен даңққа ие болды. Киокушин, шотокан, ушу, дзюдо және таэквондо ең көп таралғандары. Иран 2019 жылға дейін Халықаралық дзюдо федерациясының (IJF) құрамында болды, бірақ 2018 жылғы әлем чемпионы, ирандық дзюдошы Саид Моллаии, ізраилдік дзюдошымен жұмыспау үшін кездесуді сәуегейлеуге бұйрық берілгенін мәлімдегеннен кейін қатысудан шеттетілді. Осы оқиға Моллаиидің Германияға қашуына себеп болды, себебі Иран оны және оның отбасын халықаралық жағдайдағы ұятты жағдай үшін жазалауға тырысты.

Волейбол

Волейболдан Иранның ұлттық құрамасы мен кәсіби лигасы бар. Иранның волейболдан ұлттық құрамасы әлемдегі ең күшті командалардың бірі, ал Иранның жастар және жасөспірімдер (19 және 21 жасқа дейінгі) ұлттық құрамалары әлемдегі үш ең күшті команданың қатарында. Олар соңғы жылдары жігіттер арасындағы U19 волейболдан әлем чемпионатында және U21 волейболдан әлем чемпионатында медальдар жеңіп алды. 2007 жылғы U21 волейболдан әлем чемпионатында ирандықтар қола медальді еншіге түсірді. Сонымен қатар, 2007 жылдың тамыз айының соңында Иранның 19 жасқа дейінгі ұлттық құрамасы Мексикада өткен волейболдан әлем чемпионатында Франция және Қытай құрамаларын жартылай финалда және финалда жеңіп, алтын медальді жеңіп алып, көптеген адамды таң қалдырды. Бұл ирандық команда спортының халықаралық аренадағы тұңғыш алтын медалі болды. Иран ерлер құрамасы 2018-2020 жылдарғы AVC Beach Volleyball Continental Cup жарысына қатысты.

Футзал

Футзал әуесқой және кәсіби деңгейлерде тағылымдалады. 2019 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша, Иранның ерлер құрамасы әлемдік рейтингте Бразилия, Испания, Ресей, Португалия және Аргентинадан кейін 6-шы орында тұр. Иран АФК футзал чемпионатында он мәрте өткізілген жарыстың тоғызында жеңіске жетті және ФИФА футзал әлем чемпионатының финалына бес рет қатысты. Иранда сондай-ақ жалпыұлттық Футзал Суперлигасы бар.

Теннис

Теннисші Мансур Бахрами ирандық, және оның теннис серігі Рамин Разияни да ирандық.

Басқа спорт түрлері

Иранда тағы бір танымал спорт – ралли. Әйелдерге ұлттық ралли турнирлеріне қатысуға рұқсат берілді, оның ішінде Иранның табысты әйел жүргізушісі Ләлә Седдих.

Спорттық іс-шараларға қатысу

1979 жылғы Иран төңкерісінен бері, заңда тікелей айтылмаса да, әйелдерге ерлердің футбол, жүзу және күрес жарыстарын тамашалауға тыйым салынды. 2006 жылдың сәуір айында президент Махмуд Ахмадинежад әйелдерге стадиондарға қайта кіруге мүмкіндік беру мүмкіндігі туралы пікір білдірді. Бұл шара мақұлдана ма, әзірге белгісіз, себебі көптеген консервативті дін қызметкерлері оған қарсылық танытты. Дегенмен, әйелдер көбінесе жабық спорт жарыстарына қатысуға болады.