Кіріспе
Қақпақ түрі
| сурет = Tick before and after feeding. jpg
| сурет сипаттамасы = Ixodes holocyclus тою алдында және тоюдан кейін
| таксон = Ixodes holocyclus
| автор = Neumann, 1899 Табиғи жандарға параличтік қақпақтар кіретін жануарлар – коалалар, бандикуттар, поссумдар және кенгурулар. Джеймс Бэкхаус, отарлық кезеңнің басында көп саяхат еткен квакер, келесі есеп берді: «Колонгатада, Шоал-Хейвен ауданында, Илаварра сияқты, мүйізді мал жаюға қой жаюдан гөрі жағдай жақсы. Осы бай, жағалаулық жерлерде қойлардың жауы – Уаттл қақпағы, диаметрі шамамен оннан бір дюйм, денесі дөңгелек, қара түсті, қатты және жалпақ жәндік; ол теріге еніп, қойларды ғана емес, кейде биелер мен бұзауларды да қырып салады. Мұндай жағдайларда артқы жағының сал болуы өлімге алып келеді. Кейде адам денесінен күшпен тартылып алынғанда, теріге бекітілген бас тұғырлары мен қосымшаларынан ауырсыну тудырады. Бұл жағдайды болдырмау үшін біз бірнеше рет оларды маймен немесе ылғал темекі күлімен жағып, жабысуын тоқтаттық». Алғашқы қоныс аударушылар қақпақтардың өздеріне де, мүмкін, иттіктерге де қауіп төндіретінін білгенімен, параличтік қақпақ 1899 жылға дейін Луи Жорж Нойман сипаттағанға дейін ғылыми тұрғыдан зерттелмеген. Оны Наттал мен Уорбертон (1911) одан әрі зерттеді. 1921 жылы Додд Ixodes holocyclus пен үш иттің клиникалық ауруы арасындағы байланысты анықтады. Оның зерттеулеріне сәйкес, клиникалық белгілердің пайда болуына 5-6 күн қажет, ал негізгі неврологиялық симптом – қозғалыс параличі. Қақпақтың өмірлік циклын негізінен Иан Клунис Росс зерттеген. Клунис Росс сондай-ақ, параличке қақпақтың өндірген уының, емес, қақпақ тасымалдаған жұқпалы агенттің себепкер екенін көрсетті. Өмірлік циклді Оксер мен Рикардо (1942) одан әрі зерттеді, ал Седдон (1968) оны жинақтады. 1970 жылы Робертстің «Австралиялық қақпақтар» еңбегінде австралиялық қақпақтар, соның ішінде Ixodes holocyclus тұқымдасының толық сипаттамасы берілді. Австралияда қақпақ уынан адамның алғашқы расталған өлімі 1912 жылы Клеландтың мәлімдеуі бойынша, үлкен, толы қақпақ сал болуға және баланың тыныс алуының тоқтауына әкелді. Куктаун зиратындағы қабір тастары кейбір адамдардың өлімін қақпақтарға байланысты деп көрсетеді. ХХ ғасырдың бірінші жартысында кем дегенде 20 адам параличтік қақпақтан қайтыс болды. 1904-1945 жылдар аралығында Жаңа Оңтүстік Уэльстегі құрбандардың 80 пайызы төрт жасқа дейінгі балалар болды. Көптеген «балалық паралич» (кейін полиомиелит деп аталды) жағдайлары дұрыс диагноз қойылмай, шын мәнінде қақпақ параличі болған болуы мүмкін.
Speciesbox
| image = Tick before and after feeding. jpg
| image caption = Ixodes holocyclus before and after feeding
| taxon = Ixodes holocyclus
| authority = Neumann, 1899 The natural hosts for the paralysis tick include koalas, bandicoots, possums and kangaroos. James Backhouse, a well travelled Quaker during the early colonial period, gave the following account: "At Colongatta, in Shoal Haven district, which, like that of Illawarra, is much more favorable for the grazing of horned cattle than for sheep. Among the enemies of the latter in these rich, coast lands, is the Wattle Tick, a hard flat insect of a dark colour, about the tenth of an inch in diameter, and nearly circular, in the body; it insinuates itself beneath the skin, and destroys, not only sheep, but sometimes foals and calves. Paralysis of the hind quarters often precedes death in these cases. Sometimes it occasions painful swellings, when forcibly removed from the human body, after having fixed its anchor like head and appendages in the skin. To prevent this inconvenience, we several times, made them let go their hold, by smearing them over with oil, or with wet tobacco ashes." Whilst pioneering settlers knew that ticks posed a threat to their dogs and perhaps to themselves, the paralysis tick was not scientifically described until Louis Georges Neumann did so in 1899.). It was further studied by Nuttal and Warburton (1911). By 1921, Dodd had established a definitive link between Ixodes holocyclus and clinical disease in three dogs. His findings were that it took five to six days from time of attachment for clinical signs to develop, with motor paralysis being the major neurological symptom. The life cycle of the tick was studied chiefly by Ian Clunies Ross. Clunies Ross also demonstrated that a toxin produced by the tick, and not some infective agent carried by the tick, was responsible for the paralysis. The life cycle was further studied by Oxer and Ricardo (1942) and later summarised by Seddon (1968). In 1970, Roberts' work Australian Ticks gave the first comprehensive description of Australian ticks, including Ixodes holocyclus. The first confirmed human death in Australia due to tick envenomation was reported by Cleland in 1912, when a large, engorged tick caused flaccid paralysis in a child, progressing to asphyxiation. Headstones at the Cooktown cemetery attribute some human deaths to ticks. In the first half of the 20th century, at least 20 human deaths were attributed to the paralysis tick. Eighty percent of the victims reported in New South Wales between 1904 and 1945 were children aged under four years. Many cases of "infantile paralysis" (later known as poliomyelitis) may well have been misdiagnosed and actually been cases of tick paralysis.
Шолу
Ixodes holocyclus тіршілік циклы төрт кезеңнен тұрады: жұмыртқа, дернәсіл, нимфа, ересек. Ixodes holocyclus тіршілік циклын аяқтау үшін үш қожайын қажет, сондықтан ол "үш қожайындық кене". Кенелер 40-60 күндік инкубация кезеңінен кейін алты аяқты дернәсіл ретінде шығады. Дернәсілдер қожайыннан қан іздеп, 4-6 күн бойы қоректенеді, содан кейін қожайыннан түсіп, сегіз аяқты нимфаға айналады. Нимфалар ересекке айналу үшін тағы бір рет қанмен қоректенуі керек. Ересек ұрғашылар одан әрі 10 күнге дейін қанмен қоректенеді, содан кейін жапырақтарға 3000-ға дейін жұмыртқа салады. Ерекек кенелер жұптасу үшін қожайында ұрғашыларды іздейді және қанмен қоректену үшін ұрғашыларға паразиттік етеді. Бұл тіршілік циклын аяқтауға шамамен бір жыл уақыт кетеді, ең кемі 135 күн, ал ең көбі 437 күн. Кене толыққанды қанмен толғанда, ол "қаны толған" деп аталады.
Жұмыртқа
Ересек аналықтары 2000-ден 6000-ға дейін жұмыртқаларын жапырақтар мен бұтақтардың түскен қалдықтарында, кейбір ағаштар мен бұталардың қабыршақты немесе талшықты қабығының астында, немесе бұтақтардың ұштарына жақын тығыз, жұқа жапырақтарда салады. Олар балауыз тәрізді затты қолданып, жұмыртқалардан біртекті масса жасап, оны таңдалған жерге жабыстырады. 40–110 күндей инкубациядан кейін жұмыртқалардың шамалы бөлігі ғана тірі қалып, дернәсілге айналады. Дамуға қолайлы жылу және жоғары ылғалдылық қажет (мысалы, ылғалды жапырақ шөгінділерінде).
Ересекті әйел
Жаңа ғана түлеп түскен ересек аналық алғашқы 6 немесе 7 күнде қозғалысы артып, қоректі иесін іздей бастайды. Соңғы қоректі иесіне 7-9 күннен кейін (бірақ, мүмкін, 77 күнге дейін) жабысады. Аталық құйрықпен ұрықтанғаннан кейін, кейде одан бұрын, аналық жұмыртқалардың пісіп жетілуіне қажетті қоректік заттарды алу үшін қанмен қоректенеді. Ересек аналықтар 6–30 күн бойы толысады, бұл уақыт температураға байланысты. (30 күндік толысу уақыты зертханадағы колонияларда алынған.) Табиғи жағдайда ересек аналықтың қоректі иесінде толысуына 6-21 күн уақыт кетеді, бұл суық ауа райында ұзаққа созылады. Толысқаннан кейін ересек аналық қоректі иесінен жерге түсіп қалады. 11–20 күннен кейін жүкті аналық 2000-6000 жұмыртқадан тұратын партияны (16–34 күн ішінде күніне 200 жұмыртқа) ылғалды өсімдіктерге, мысалы, жапырақтар мен бұталардың қалдықтарына, ағаштар мен бұталардың қабығының астына немесе бұталардың ұштарына жақын жапырақтарға салады. Жұмыртқалар балауыз тәрізді затпен бірге масса түрінде бекітіледі. Аналық құйрық жұмыртқа салу аяқталғаннан кейін бір-екі күннен кейін өледі. Зертхана жағдайында аналық құйрықтар екі жылдан астам уақыт бойы тірі ұсталған. Аналықтың толысуына кеткен уақыттың өзгеруіне байланысты, қоректі иесі құйрықты үш аптаға дейін алып жүруі мүмкін, бірақ құйрық айтарлықтай толып немесе паралич тудырмауы мүмкін. Дегенмен, жылы ауа райында аналық тез толып, бірден қоректі иесіне уытын жібереді, егер қоректі иесі сезімтал болса, параличті тудырады. Ересек аналық әдетте қоректі иесіне жабысқаннан кейін үшінші немесе төртінші күні ғана байқалатын мөлшерде уыт инъекциялайды, ең көп мөлшері бесінші және алтыншы күндері инъекцияланады. Диагноз: толық толысқанда өте үлкен құйрық; скутум ұзындығынан кем немесе оған тең, ең кеңі ортасынан сәл артқа қарай, күшті бүйірлік қабырғалары бар; капитулум салыстырмалы түрде ұзын, терең, кеуекті, бірақ көбінесе жоқ, егер болса, жұмсақ және дөңгелек; құлақшалар бар; гипостома ланцеолидті, тістері негізінен 3/3; кеуде қабығы жоқ; артқы жағында кездесетін анальді саңылаулар; барлық коксаларда артқа қарай кішірейетін сыртқы шұңқырлар бар; III және IV трохантерлерде әдетте кішкентай, тік вентральді шұңқырлар болады. Денесі: азықтанбағанда овалды, жалпақ, сарғыш, 2,6 × 1,1 мм – 3,8 × 2,6 мм; шеттік саңылау жақсы дамыған және үздіксіз; шаштары кішкентай, шашыраңқы, шеттік бүгілген аймақта көбірек; жартылай толысқанда денесі көбінесе IV коксаның артында кеңейеді және спиракулалар деңгейінде белдік болады. Толық толысқанда кең овалды, 13,2 × 10,2 мм өлшемге жетеді, тірі құйрықтардың аллоскутумы көк-сұр түсті, арқасы ашық түсті, шеттік саңылау аймағында қара жолақ болады. Капитулум: ұзындығы 1,00–1,035 мм. Дорсальді негізінің ені 0,60–0,68 мм, бүйірлік субмаргинальді өрістер ісінген және жиі орталық өрістен анық емес қабырғалармен бөлінген; артқы шеті иісті, артқы-жанама бұрыштары ісінген, кейде сәл көтеріңкі; терең субциркульді немесе овалды кеуекті аймақтар, ұзын осі алға қарай бағытталған, аралық жиі төмендеу, ең көп дегенде бір ені; вентральді негізінде артқы шеті дөңгелек және анық, тұйық, артқа қарайтын аурикулалары бар. Пальпалар ұзын және жұқа, ішкі жағында ұзын шаштары бар; I бөлігі дөңгелек және бүйірінен сәл көтеріңкі, ішкі "сақинасы" арқалық тілі ұзартылған және ішкі жағы жартылай дөңгелек және пластина тәрізді, пластинаның артқы жиегі пальпадан тысқары созылады; 2 және 3-бөліктерінде көзге көрінетін тігіс жоқ, ұзындығы 0,75–0,85 мм және енінен шамамен төрт есе ұзын, дисталь жағынан тар дөңгелектелген. Гипостома ланцеолидті және ұсақ тісті; тістері негізінен 3/3, ең ішкі қатарында кішкентай, аралас тістер, негізінен 2/2. Скутум: ұзындығынан кем немесе оған тең, ең кеңі ортасынан сәл артқа қарай, 1,6 × 1,7 мм – 2,4 × 2,4 мм, ортасы жазық, ұзын, күшті бүйірлік қабырғаларынан сыртқа қарай дөңгелек; алдыңғы жақтағы шеттері дерлік түзу, артқы жақтағы шеттері сәл сопақша; артқы ұшы кең дөңгелектелген. Көптеген, ұсақ, кейде ортасы мен бүйірінде біршама дөрекі, жиі артқы жағында ұсақ тегіс іздер болады. Жатыр мойны ойықтары жақсы анықталған, бірақ қысқа. Маргинация орташа. Скапулалар тұнбаланған. Жыныстық апертура: IV кокса деңгейінде, бірақ толысқанда кейде осы деңгейден сәл артқа қарай. Анальді саңылаулар: алдыңғы жағынан дөңгелек, анус артында иіліп, біршама созылған нүктеде кездеседі. Спиракулалық пластина: субциркульді, ең үлкен өлшемі 0,40–0,45 мм. Аяқтары: коксалары тегіс, I және II кейде сыртқы жағынан жұмсақ дөңгелек жоталары бар, әрқайсысының артқы жағында ұзын түк тізбегі және сыртқы шұңқыры бар, еркекке қарағанда ұзын және тік, артқа қарай көлемі кішірейеді. IV (кейде III) трохантерінде әдетте кішкентай, вентральді шұңқыр болады. Тарсустар біраз кенеттен тарылады; I тарсусының ұзындығы 0,70–0,80 мм, ал IV тарсусының ұзындығы 0,60–0,78 мм.
Табиғи жыртқыш
I. holocyclus-тың табиғи жаратылыстағы дұшпандарына жәндіктермен қоректенетін құстар мен егеуқұйрықтар кіреді.
Маусымдық
Ылғалды жағдайлар параличтік сіңірме құртының тірі қалуы үшін өте қажет. Құрғақ жағдайлар, салыстырмалы түрде жоғары температура (32 °C) және төмен температура (7 °C) бірнеше күннен кейін барлық сатылар үшін өлімге алып келеді. 27 °C температура және жоғары салыстырмалы ылғалдылық жылдам даму үшін ең қолайлы деп саналады. Өте құрғақ немесе өте ылғалды жағдайлар идеалды емес. Температураның өзгеруі орташа болған жағдайда, берілген жылғы сіңірме құртының саны алдыңғы жылғы жауын-шашын мөлшерімен анықталады. Континенттің шығыс жағалауындағы ылғалды теңіз желдерімен соққан солтүстік-шығыс ауа райы, идеалды жағдайларды қамтамасыз етеді. Бұл үлгі әдетте көктем мен жаздың басында қалыптасады. Жануарларда (әсіресе үй жануарларында) сіңірме құртының улауы көктемнен жаздың ортасына дейін ең жоғары деңгейге жетеді. Әдетте, дернәсілдер ақпан айының соңынан сәуір немесе мамыр айларына дейін пайда болады, одан кейін наурыздан қыркүйекке немесе қазанға дейін нимфалар, содан кейін тамыздан ақпанға дейін ересектер саны біртіндеп артып, желтоқсан айында ең жоғары деңгейге жетеді. Қолайлы жағдайлар болған жағдайда, екінші цикл мамыр айында екінші шыңға алып келуі мүмкін. Дегенмен, ересек сіңірме құрттары қолайлы жағдайлар туғанда, тіпті қыс мезгілінде де кездесуі мүмкін. Тек өте ыстық жаз айларында оларды табу қиын. Әр сатыдан аз ғана саны жыл бойы кездеседі, өмірлік циклдың әр сегментіндегі сандар белгілі бір уақытта плато деңгейіне жетеді, содан кейін қайтадан төмендейді. Зерттелген сегіз жылдың ішінде қыста жүкті аналықтардың саны екі жылда мүлдем болмады.
Тамақтандыру процесі
Жалпы алғанда, кенелер қанды қоректенуге міндетті. Ixodes holocyclus активті сатылары (ларвалар, нимфалар және ересектер) қоректену үшін қанды қажет етеді. Ересектерге де қан қажет, себебі олар сперма немесе жұмыртқа өндіреді. Иксодидті кенелердің қоректену процесі алдымен бірнеше күнге созылатын баяу фазадан басталады, содан кейін 12–24 сағат бұрын жылдам фазаға өтеді. Баяу фазаның соңында қоректенген кене салмағы қоректенбеген кене салмағынан он есе артық болуы мүмкін, бірақ соңғы жылдам фазаның соңында тағы да он есе артуы мүмкін. Толық қанағаттанған кезде кенеге анықталып, алынып тастау мүмкіндігін азайту үшін, толық толып қалуды мүмкіндігінше кейінге қалдыру керек. Гипостоманың дорсальді бетінде тамақ арнасын (сондай-ақ преоральдік арна деп те аталады) құрайтын ойыс бар, арқылы қан қожайыннан сорылып, ауыз және жұтқыншаққа беріледі. Иксодидті кенелер қанмен қоректенген кезде, тамақтың сұйық бөлігі алдымен су мен артық иондарды алып тастау арқылы шоғырландырылады, олар ішек эпителийі арқылы өтіп, кенелердің дене қуысына (гемокоэль) кіреді. Бұл компоненттер сілекей бездерімен сіңіріліп, содан кейін сулы сілекей шығарылады, ол қожайынға қайтарылады. Ас қорыту жүйесі гистологиялық тұрғыдан алғы ішек, ортаңғы ішек және артқы ішек болып бөлінеді. Алғы ішек сорушы жұтқыншақ пен қыртқыштан тұрады. Ортаңғы ішек клапанмен жабдықталған қарыншаны, әртүрлі сандағы соқыр кеңістіктерді (кекелерді) және ректальді түтікшені қамтиды. Артқы ішек ректальді ішекшеге және ректумға бөлінеді. Кенелердің ауыз бөлігі капитул деп аталады ("кішкентай бас"). Капитул шын мәнінде "бас" емес, себебі оның ішінде әдетте баспен байланысты құрылымдар (алғашқы ми, сілекей бездері) жоқ; бұл құрылымдар кенелердің "денесінде" орналасқан. Ixodes holocyclus-тың көзі жоқ. Пальпалар – жұптасқан сезімталдық және орналасу мүшелері, олар теріге енгізілмейді, бірақ бетінде жайылады. Хелицералар – гипостома үшін теріге арна кесіп тұратын жұпталған кескіш жақтар. Гипостома – бір ғана қоректену түтігі, ол сондай-ақ кенелерді кері тікпен бекітеді. Капитулдың негізі – пальпалар, хелицералар және гипостома бекітілетін қабықшаның базалық сақинасын құрайды. Капитулдың негізі дорсовентральді жазықтықта қозғалады және денемен тікелей байланысады. Тамақтандыру орнын таңдағаннан кейін, кенелер өз денелерін тік бұрыштап көтереді. Пальпалардың басшылығымен хелицералар теріге көлденең қиып кіреді. Олар эпидермальді қабаттарды жыртып, қанның кішкентай тоғанын құрайды. Гипостома енгізіледі, бұл бастапқы бекіту күшін қамтамасыз етеді. Ixodes holocyclus жағдайында гипостома дермаға өте терең енген. Мұндай кенелердің қоректену процесі телемофагия (тоғанша қоректену) деп аталады. (Бұл масалар қолданатын соленофагия процесінен өзгеше, онда қоректену кішкентай тамырдан тікелей жүзеге асырылады.) Сілекей бездерінен бөлінетін антикоагулянттардың әсерінен тоғанша кеңейеді. Қожайын кене зақымдануына гемостаз, қабыну және жасушалық иммунитет арқылы қарсы әрекет етеді. Кенелердің сілекейімен әртүрлі фармакологиялық белсенді заттар, соның ішінде антикоагулянттар, простагландин E2, простациклин, апираза және кейбір кене түрлерінде антигистаминдер енгізіледі. Простагландин E2 және простациклин тромбоциттердің жинақталуын тежеп, қан тамырларын кеңейтеді. Қоректену дерлік үнемі жалғасады, сілекейдің импульстері қоректену кезеңдерімен ауысып, қожайынның қорғанысын үнемі басуды қамтамасыз етеді. Кене аузының бөліктері айналасындағы түйіршікті реакция кезінде сілекей және токсин шоғырланған. Кейбір зерттеушілер грануломада орналасқан қалдық токсин, кем дегенде, жартылай, кене алынып тасталғаннан кейін пайда болатын параличтің күшеюіне себепші деп санайды. Салыстырмалы түрде, Солтүстік Американың Dermacentor andersoni параличтік кенесі (Роки тауларында кездеседі) қосылған жерде гранулома тудырмайды, ал бұл жағдайда паралич кене алынып тасталғаннан кейін тез қалпына келеді. Таралу картасы кенелердің таралуының шамасын ғана көрсетеді, өйткені жағдай тұрақты емес. Викторияның ішкі аймақтарынан, соның ішінде Мельбурнның солтүстік-шығыс маңынан хабарлар келіп жатыр. Бұл жәндіктер мен кенелердің экваторлық ендіктерден полярлық ендіктерге жалпы қозғалысын көрсетеді, бұл өз кезегінде климаттың өзгеруіне байланысты болуы мүмкін. Бұл түрдің ботаникалық нишасын ылғалды жағдайдың қажеттілігі анықтайды. Төмен, жапырақты өсімдіктер желдің және тікелей күн сәулесінің құрғату әсерін азайтады. Бұл орта да кенелердің негізгі қожайыны – бандікут үшін қолайлы, себебі ол жапырақ тіндігінде жәндіктер мен құрттарды іздейді. Кейбір өсімдіктер параличтік кенелерге қолайлы болуы мүмкін. Параличтік кенелер ағаштарға өрмелей ме деген туралы әртүрлі хабарлар бар. Кейбір сілтемелер кенелердің ағаштардың басына дейін өрмелеуін айтады, ал басқалары олардың жерден 50 см ішінде қалатынын хабарлайды.
Blood meal digestion in ticks is similar in all species. The digestive system is histologically divided into foregut, midgut and hindgut. The foregut comprises the sucking pharynx and the oesophagus. The midgut contains a ventriculus with a valve, a variable number of blind diverticula (caeca), and a rectal tube. The hindgut is divided into a rectal bulb and the rectum itself. The mouthpart section of the tick is known as capitulum ("little head"). The capitulum is not a true 'head' in the sense that the structures one normally associates with the head (primitive brain, salivary glands) are not contained within it; these structures are located in the 'body' of the tick. Ixodes holocyclus has no eyes. The palps are the paired tactile and positioning limbs, which are not inserted into the skin but splayed out on the surface. The chelicerae are the paired cutting jaws, which cut a channel into skin for the hypostome. The hypostome is the single feeding tube, which also anchors the tick by its reverse barbs. The basis capituli forms the basal ring of cuticle to which the palps, chelicerae and hypostome are attached. The basis capituli moves in the dorsoventral plane and articulates with the body proper. Once it has chosen a feeding site, a tick positions itself with its legs so as to elevate its body at a sharp angle. Guided by the palps, the chelicerae cut into the skin with their horizontal cutting action. These rip and tear at the epidermal layers and a small pool of blood is formed. The hypostome is inserted, and this provides the initial attachment strength. In the case of Ixodes holocyclus, the hypostome is inserted very deep into the dermis. The process by which such ticks feed is termed telmophagy (pool feeding). (This contrasts with the process of solenophagy, used by mosquitoes, in which feeding is direct from a small venule.) The resultant pool expands as a result of the anticoagulants released from the salivary glands. The host reacts against the tick lesion by haemostasis, inflammation and cell mediated immunity. An array of pharmacologically active substances is injected with the saliva of the tick, including anticoagulants, prostaglandin E2, prostacyclin, apyrase and, in certain tick species, antihistamines. Prostaglandin E2 and prostacyclin inhibit platelet aggregation and dilate blood vessels. Feeding is almost continuous, with pulses of salivation alternating with periods of feeding to ensure continued suppression of host defences. There is a concentration of saliva and presumably toxin in the granulomatous reaction around the tick mouth parts. It is thought by some experimenters that the residual toxin located in this granuloma is at least partially responsible for the increasing paralysis which occurs after the tick is removed. By comparison, the North American paralysis tick Dermacentor andersoni (found in the Rocky Mtns) does not produce a granuloma at the site of attachment, and in this case the paralysis rapidly regresses after the tick is removed. The distribution map gives only an approximation of the tick's distribution as the situation is not static. There are reports from inland Victoria, including north eastern suburbs of Melbourne. This may reflect general movement of insects and ticks from equatorial to polar latitudes which in turn may be related to climate change. The need for humid conditions largely determines the botanical niche of this species. Low, leafy vegetation provides higher humidity levels by reducing the desiccating effects of wind and direct sunlight. This environment also suits the tick's major host, the bandicoot, as it seeks out grubs and worms in the leaf litter. Certain vegetation may be conducive to paralysis ticks. There are mixed reports about whether paralysis ticks climb trees. Some references mention ticks climbing to the tops of trees, while others report that they stay within 50 cm of the ground.
Шолу
Ixodes holocyclus тісіген кезде пайда болатын әсерлердің жиілігі қожайынның түріне және құйрықтың дернәсіл, нимфа немесе ересек кезеңінде болуына қарай әртүрлі болады. Адамдарға көбінесе жергілікті тітіркену мен ұю, аллергиялық реакциялар және құйрықтар арқылы берілетін жұқпалы аурулар әсер етеді. Паралич мүмкін, бірақ сирек кездеседі. Үй жануарлары (жануарлар мен мал) ең көп параличке шалдығады. Аллергиялық реакциялар мен құйрықтар арқылы берілетін жұқпалы аурулар болуы мүмкін, бірақ олар көбінесе диагностикаланбайды. Жергілікті жануарлар көбінесе құйрықтардың көп мөлшерде қан соруынан туындаған анемияға шалдығады. Паралич мүмкін, бірақ көбінесе тұтқында ұсталатын жануарларда байқалады, онда олардың құйрықтармен қарым-қатынасы үзіліп, иммунитеті төмендейді. Түрлер арасында туа біткен айырмашылықтар болуы мүмкін, бірақ әсерлердің әртүрлілігін көбінесе қожайындардың қаншалықты жиі және қаншалықты көп құйрықтарға ұшырауымен түсіндіруге болады.
Адамдар
Ересекті Ixodes holocyclus аналықтарының шағуынан кейін тістеген жерде жергілікті ұю және бірнеше аптаға созылатын қышыну сезімі пайда болады. Адамдарда құйрық шағудың көпшілігі қауіпсіз болғанымен, кейбір жағдайларда өмірге қауіпті салдарларға әкелуі мүмкін, оның ішінде ауыр аллергиялық реакциялар, құйрық арқылы жұғатын инфекциялық аурулар, мысалы, Рикетсиялық дақты қызба (Квинсленд құйрық тифі деп те аталады) және құйрықтан туындаған салқыншаңдық. Личинкалар мен нимфалар, сондай-ақ ересек құйрықтар да күшті аллергиялық реакцияларды тудыруы мүмкін. Тіпті бір личинканың тіркелуінен кейін 2-3 сағат ішінде тістеген жерде айқын қызару мен ісіну пайда болуы мүмкін. Адамдар тірі де, өлген құйрықтармен байланысқа түскеннен кейін аллергиялық реакцияларға ұшыраған. Кейбір адамдар құйрықтың тек қолынан өтуінен қатты дискомфорт пен қышыну сезінеді. Бұл реакцияларды тудыратын құйрықтың нақты компоненттері белгісіз, бірақ бұл құтыршалық каналдар арқылы бөлінетін суға ерігіш компонент болуы мүмкін. Оңтүстік-Шығыс Квинслендте көптеген құйрық личинкаларының шағуынан "ақылдан безген бөртпе" (жергілікті жерде "скраб қышымы" деп аталады) пайда болады. Бұл жапырақты бұталарды, мысалы, лантана бұталарын тазартатын адамдарға ерекше әсер етеді. Адамдарда жүйелік салқыншаңдыққа ұшырау мүмкін болғанымен, қазіргі кезде бұл сирек кездеседі. Себебі, ересекті аналық құйрықтың бірнеше күн бойы тіркеліп тұруы қажет. Бұрын мұндай жағдайлар жиірек кездесетін, себебі медициналық және қоғамдық хабардарлық деңгейі төмен болды және бұл полиомиелитке қате диагноз қойылуы мүмкін еді. Салқыншаңдық балаларда және құйрықтарды анықтау қиын жерлерде (мысалы, бинт астында) жабысқан жағдайларда жиірек кездеседі. 1989 жылға дейін Австралияда 20 адамның қаза болғаны тіркелді. Егер құйрық шағу жерінде ерекше қара қыртыс (эскхар) пайда болса немесе құйрық шағудан кейін бірнеше апта ішінде басқа ауру белгілері пайда болса (әсіресе тұмауға ұқсас симптомдар, қызба, жалпы тері бөртпесі, бұлшықеттер мен буындардағы ауырсыну), дереу дәрігерге жүгіну керек және құйрық шағу туралы хабарлау қажет. Рикетсиялық инфекция (Rickettsia australis немесе Rickettsia honei) себеп болуы мүмкін. Көптеген рикетсиялық инфекциялар өзін-өзі шектейді, бірақ антибиотиктермен ерте емдеу кейбір адамдарда ұзақ мерзімді проблемалардың алдын алуға көмектеседі. Дәрігерлер Лайм ауруына ұқсас ауру мүмкіндігін де қарастыруы мүмкін, әсіресе егер "бұқа көзі" немесе нысана тәрізді тері бөртпесі (эритем мигранс) болса.
Үй жануарлары
Құйрықшаның сал ауруын тудыратын уының жылына 100 000-ға дейін үй жануарларына әсер ететіні бағаланған, соның ішінде 10 000-ға жуық үй жануары ем алу үшін ветеринар дәрігерлеріне жолданады.
Аллергия
Ixodes holocyclus-тың барлық сатылары адамдарда аллергиялық реакцияларға жиі себеп болады.
Иттерге аллергиялық реакциялар
Бірнеше личинканың сезімталдырылмаған жануарға тіркелуі, тіпті бірнеше күнге созылған тікелей қатынасқа қарамастан, аз немесе ешқандай реакция тудырмайды. Дегенмен, қоректенудің соңына қарай, тіркелген жерде қышыну, қызару және жергілікті ісіну пайда болуы мүмкін. Бандикуттар көп кездесетін ауылдық және орманды маңырайларда личинкалармен қайталап зарарлану гиперсезімталдыққа жылдам әкеледі. Егер адам бұрын шағылған болса, тіпті бір личинканың тіркелуінен кейін 2-3 сағат ішінде күрт жергілікті қызару, ұю, ісіну және қышыну дамуы мүмкін. Осы жағдайда личинкалардың тіркелуі эпидермишілік көпіршіктердің және соңында көпіршіктердің пайда болуына әкеледі. Бұлар ақырында жарылып, личинкалар түсіп, жоғалады. Көз қабағына жабысқан құтырғыш бірнеше сағат ішінде бет пен мойынның айқын ісінуіне себеп болуы мүмкін. Адамда симптомдардың бірінші пайда болуынан кейін 5-6 сағат ішінде трахеофарингеальдық қысым дамуы мүмкін.
Нимфаларға және ересектерге аллергиялық реакциялар
Нимфа және ересек сатыларының тіркелуі әртүрлі жауаптар тудырады, олардың көпшілігі аллергиялық сипатта болады. Көбінесе, тіркелу аз немесе ешқандай реакцияны тудырмауы мүмкін, ал науқас кірмекенің бар екенін бірнеше күн бойы білмейді, содан кейін шағын қышыну оны табуға себеп болады. Керісінше, кейде жергілікті сезімталдық жоғарылайды немесе гиперестезия байқалады. Мұндай тіркелу орындары қызыл түспен қоршалған. Туындаған аллергия ерекше, себебі аллергиялық реакцияның басталуы – жеңіл асқазан симптомдарынан бастап, өмірге қауіпті анафилаксияға дейін (тері бөртпелері, тілдің ісінуі және қан қысымының күрт төмендеуі) – сүтқоректілердің етін (әдетте сиыр, қой немесе шошқа еті) жегеннен кейін 3-6 сағаттан кейін және көбінесе кірмекен шаққаннан кейін бірнеше айдан соң болуы мүмкін. Адам мен кейбір маймылдардан басқа барлық сүтқоректілердің тіндерінде альфа-гал (галактоза α 1,3 галактоза) деп аталатын көмірсутек бар. Кірмекен сүтқоректілердің (бандикут, опоссум, мысық, ит т.б.) қанымен қоректенгенде альфа-галды кірмекеннің ас қорыту жүйесіне өткізеді. Сол кірмекен келесі жануарға (мысалы, адамға) тіркелгенде альфа-галды сол жануардың тіндеріне жібереді. Кейбір адамдардың иммундық жүйесі альфа-галды шетелдік зат ретінде таниды және оған қарсы антиденелер өндіреді. Бұл жағдайда өндірілген антидене IgE болып табылады, ол көптеген аллергиялық реакцияларға жауапты антидене түрі. Осылайша, адам сүтқоректілердің етін (бірақ тауық немесе балықты емес) жегеннен кейін кешіктірілген аллергиялық реакцияға дайын тұрады. Альфа-гал аллергиясын адамда қан анализі арқылы анықтауға болады. Альфа-галға реакция, кірмекен сілекейіндегі белоктар тудыратын кірмекенге тікелей аллергиялық реакциядан өзгеше, себебі ол альфа-гал көмірсутегінен туындамайды. Дегенмен, мұндай аллергиялық реакцияға ұшыраған адамдарда келесі бірнеше ай ішінде сүтқоректілердің етіне аллергия даму мүмкіндігі жоғары.
Токсиндер
Ixodes holocyclus токсиндері нейротрансмиттер ацетилхолиннің нейромышелік қосылыстарда секрециялануының бұзылуына себеп болады деп саналады. Нерв-бұлшық ет дайындамаларын токсин қосылған ерітіндіде инкубациялаған тәжірибелерде, паралич әсері токсин қосылғаннан кейін алты-жеті сағатқа кешіктірілді. Тірі жануарлардағыдай, бұл әсер температураға тәуелді, жоғары температурада паралич жылдамырақ болады. Токсинмен инъекцияланған тірі егеуқұйрықтарда инъекциядан кейін 8-12 сағатқа дейін паралич белгілері байқалмады. Кешіккен токсикалық әсердің себебі белгісіз. Ixodes holocyclus сілекей бездерінен бірнеше уытты фракциялар бөлініп алынды, бірақ негізгі параличтеуші токсиннің немесе токсиндердің молекулалық мөлшері әртүрлі болды. Алғашқы жұмыстар ең нейротоксикалық фракцияның ақуыз (молекулалық салмағы 40-60 килодальтон, мұздатып кептіргенде тұрақты, бастапқыда холоциклотоксин деп аталған) екенін көрсетті. Басқа бір токсин өлімге алып келетін, бірақ параличтеуші емес екені анықталды. Жақындағы зерттеу үш төмен молекулалық салмақты токсинді бөліп алды, олардың үшеуі де егеуқұйрықтардың артқы аяқтарын параличтей алды. Дегенмен, тек біреуін ғана одан әрі зерттеуге жеткілікті мөлшерде бөліп алу мүмкін болды. Молекула салыстырмалы түрде кішкентай, 6 килодальтон, шамамен 50 аминқышқылынан тұратын ақуызға сәйкес келеді, олар шаян мен өрмекшінің токсиндерінде кездеседі. Параличтеуші токсиннің пайдасы белгісіз. Қақыралар арахидалар болғандықтан, жыртқыш бунақденелілерге (өрмекшілер, шаяндар және кенелерге) жақын. Өрмекшілер мен шаяндар уларын сақтап, арнайы жеткізу құрылымдарын (тістер мен тельсон) дамытқан, ал кенелер мен талқандар бұл ерекшелікті жоғалтқан. 800 түрлі кенелердің ішінде тек 40-64 түрі (10 туысқа бөлінеді) қандай да бір токсикозды тудырады деп хабарланған. Кенелер жыртқыш өмірден паразиттік өмірге ауысқандықтан, көптеген түрлер уларын жоғалтты, бұл паразиттік өмір салты үшін кемшілік болар еді (паразиттер әдетте өз қонақтарын өлтіруден пайда таппайды). Кене токсинінің гендік тізбегі шаян токсиндеріне өте ұқсас. Ixodes holocyclus сілекейінде антикоагулянт та бар.
Үй жануарлары
Австралияның шығыс жағалауындағы иттер мен мысықтар Ixodes holocyclus қоздырған құрт параличінен көбінесе зардап шегеді. Тасманияда Ixodes cornuatus деп аталатын ұқсас құрт түрі де паралич тудырады. Иттерді құрттың уынан қорғауға арналған вакцина жасауға әрекеттер жасалды, бірақ әзірге нәтиже жоқ.
Жылқылар
Жылқыны параличтік құйрықтармен шалдыру үшін қанша құйрық қажет екені белгісіз, бірақ бір зерттеуде үлкен жылқылардың тек бір-екі құйрықтан шалдығып, тұруға шамасы келмейтін жағдайлары тіркелген. Кез келген жастағы және мөлшердегі жылқылар параличтік құйрықтардың салдарынан зардап шегуі мүмкін. Сол зерттеуде жылқылардың 26%-ы қаза тапты, ал аман қалғандардың 35%-ында қысымнан пайда болған жаралар, мүйіз қабығының ойық жаралары, пневмония және сепсис сияқты бір немесе бірнеше асқынулар дамыды. Осы зерттеуде жылқылардың салыстырмалы түрде жоғары өлім-жітім көрсеткіші бірнеше факторға байланысты болуы мүмкін, соның ішінде ветеринар дәрігер шақырылғанға дейін жылқылардың ауыр күйзеліске түсуі, жатқан жылқыға күтім жасаудағы қиындықтар, иелерінің күтімнің көп бөлігін өздері жүзеге асыру қажеттігі және жылқылардағы бұл ауруды басқарудағы ветеринар дәрігерлерге ақпараттың жетіспеуі.
Зооноздық инфекциялар
Ixodes holocyclus бірнеше бактериялық ауруларды таратады. Қазірге дейін осы тасымалдаушымен байланысты вирустық немесе протозойлық аурулар белгілі емес. Қатты (иксодидті) қытықшалар үшін тасымалдаушылық қабілеті микроорганизмнің қытықшаның ішінде көбейе алуын қажет етеді деп саналады. Бұл қытықшалар әдетте бір сатыда әртүрлі жануарлардан бірнеше рет қан соруға бейім емес, ал қытықша сатылары арасында организмді тарату (стадиялық таралу) қытықша жетілгенде организмнің көбейе алуын талап етеді.
Түлкілі қызба
Ixodes holocyclus – рикетсиялық таптық қызбаның (Квинслендтік құйрық тиф деп те аталады) (қоздырғыш Rickettsia australis) және Флиндерс аралы таптық қызбасының (қоздырғыш Rickettsia honei) негізгі тасымалдаушысы. Rickettsia australis – міндетті түрде ішкі жасушалық бактериялық паразит, ол кішкентай қан тамырларының эндотелий жасушаларында көбейіп, васкулитке әкеледі. Таптық қызба Австралияда кездесетін Лайм ауруына ұқсас, құйрық арқылы берілетін аурудан гөрі жиірек кездеседі. Кейде Rickettsia australis жұқтыруы бөртпесіз өтеді, тек жоғары температура болуы мүмкін. Әдетте (жағдайлардың 65%-ында) құйрық шаққан жерде қара дақ (эскхар, диаметрі 2–5 мм) пайда болады. Бұл – қызылша мен ісінуі бар қабықша. Әдетте, бір ғана эскхар болады, егер бірден көп құйрық шақса болмаса. Көбінесе, жақын жердегі лимфа түйіндері үлкейіп, ауырады. Қызба құйрық шаққаннан кейін 1–14 күн (әдетте 7–10 күн) өткен соң басталады, бірнеше күннен кейін бөртпе пайда болады. Бөртпелерде сұйықтық болуы мүмкін болғандықтан, олар сушешекке ұқсауы мүмкін. Басқа симптомдарға бас ауруы, мойынның қатаюы, жүрек айну, құсу, сананың шатасуы, бұлшық еттер мен буындардың ауыруы жатады. Ересектер мен қарт адамдарда аурудың салдары ауыр болуы мүмкін. Таптық қызбаны екі қан сынағымен (иммуноглобулин М және Вейл-Феликс сынақтары) анықтауға болады, оларды 10 күн аралықпен алу керек. Тері биопсиясының ПТР-талдауы – салыстырмалы түрде жаңа әдіс. Ауру шамамен екі аптада өтеді, бірақ тетрациклин антибиотиктерімен оны жылдам емдеуге болады. Антибиотиктермен емдеу тиімді болғандықтан, көптеген адамдар жақсы сезінеді және екінші қан сынағын тапсыру үшін қайтадан келмейді. Бірақ екінші қан сынағы маңызды, өйткені ол таптық қызбаның диагнозын растаудың жалғыз жолы. Таптық қызба сирек кездеседі, тіпті бір реттен аспайды, өйткені бір рет жұққан адам әдетте өмір бойына иммунитет алады. Сирек жағдайларда, емделгеннен кейін қайта жұқтыру мүмкін; бұл басқа штаммнан туындағандығы белгісіз. Созылмалы инфекциялардың пайда болуы да әзірге белгісіз. Ауру сирек өлімге әкеледі. Австралиялық таптық қызба алғаш рет 1946 жылы, солтүстік Квинслендтегі оқу-жаттығулар кезінде 12 солдат ауруға шалдыққанда сипатталды; сол кезде ол Квинслендтік құйрық тиф деп белгілі болған. Жұқтыру көбінесе ауылдық жерлерде болады, бірақ хабарланған жағдайлардың 10%-ы қалаларда жұқтырылған. Ол көбінесе Квинслендтің оңтүстігінде құйрық жинаумен айналысатын адамдарда кездеседі. Көбінесе қыс және көктем айларында кездеседі, бірақ қоңыржай аймақтарда кез келген уақытта болуы мүмкін.
Қ қызуы
Ixodes holocyclus Q қызуының (Coxiella burnetii) таратушысы ретінде де жиі айтылады. Безгекті кенгуру кенесі (валлаби кенесі) Amblyomma triguttatum да Q қызуымен байланыстырылған.
Австралиядағы Лаймға ұқсас спирохетальды ауру
Лайм ауруы алғаш рет 1883 жылы Еуропада, ал 1970 жылдары Солтүстік Америкада сипатталған. Бұл спираль тәрізді бактерия – спирохетаның қоздырғыш әрекетінен туындайтын ауру. Ең белгілі қоздырғышы – Borrelia burgdorferi, бірақ бүкіл әлемде Лайм ауруын көптеген түрлі Borrelia түрлері тудырады. Австралиялық спирохета әлі адамдарда табылған жоқ және Borrelia burgdorferi-ден мүлдем өзгеше болуы мүмкін. Клиникалық жағдайлар бойынша хабарламаларға қарамастан, Лайм ауруының Австралияда болатыны әлі де даулы мәселе. Кейбір дәрігерлер мен денсаулық сақтау органдары оның бар екеніне сенсе, енді біреулері мүлдем жоқ деп санайды. Бұл дау шешілгенге дейін, Лайм ауруына ұқсас симптомдары бар пациенттерді тиісті антибиотиктермен емдеу керек, себебі Лайм ауруын ерте емдеу әрқашан толық жазылуға әкеледі. Ixodes holocyclus және Borrelia burgdorferi sensu stricto (АҚШ штамы) – Лайм ауруының қоздырғышына қатысты векторлық қабілеттілік бойынша бірнеше зерттеулер жүргізілді. Олардың нәтижесінде, осы клещ спирохетаның бұл түрін жұқтыра алмайтыны анықталды. Дегенмен, Австралияда Лайм ауруына ұқсас спирохетаның бір түрі Лайм сияқты ауруды тудырады және оны Ixodes holocyclus таратады деген нақты сенім бар. Сиднейдегі Корольдік Солтүстік Жағалау ауруханасындағы Құйрықпен жұғатын ауруларды зерттеу бөлімі осы мәселені зерттеуді жалғастыруда. Лайм ауруына ұқсас аурулар клиникалық белгілер (көбінесе бұлшықет-скелет, созылмалы шаршау, неврологиялық және дерматологиялық), басқа инфекцияларды жоққа шығару, серологиялық зерттеулер (қолдайтын, бірақ шешуші емес) және антибиотиктерге жауап беру негізінде диагностикаланады. Емнің басында антибиотиктер симптомдардың ушығуына (Герксхаймер реакциясы) әкелуі мүмкін, себебі спирохеталар жойылғанда, бұл диагнозды ішінара растайды. Бұл Австралиядағы Лайм ауруының борелиоз сияқты түрі Солтүстік Америкадағы нағыз Лайм ауруының клиникалық картинасынан өзгеше.
Лайм ауруына ұқсас тері зақымдануы.
Тіркей шаққаннан кейінгі алғашқы төрт аптадағы ерте белгілеріне бірнеше күн бойы біртіндеп кеңейіп бара жатқан бөртпе немесе қызыл дақ кіреді. Ол өте үлкен болуы мүмкін (диаметрі 50 мм немесе одан да көп). Бұл бөртпе эритем мигранс немесе ЭМ деп аталады. Оны шаққан жердегі аллергиялық реакциядан ажырату қиын болуы мүмкін. Аллергиялық бөртпелер әдетте шаққаннан кейін 48 сағат ішінде пайда болып, кейін жоғалады. ЭМ әдетте тіркей шаққаннан кейін 48 сағаттан кейін пайда болады және бірнеше күн немесе апта ішінде үлкейеді. Кеңейгенде ЭМ бөртпесі көбінесе "мақсат" немесе "айна" тәрізді болады, ортасы тазаланып, шеті қызыл түсті болады. ЭМ бірнеше ай немесе жылдар бойы сақталуы мүмкін, сол уақыт аралығында пайда болып, жоғалуы мүмкін. Кейде көптеген кішкентай ЭМ бөртпелері пайда болады. Лайм ауруына шалданған адамдардың 20% - ында ғана ЭМ пайда болуы мүмкін.
Лайм ауруына ұқсас аурудың әсері басқа ағза жүйелеріне де әсер етеді.
ЭМ-ден гөрі көбірек кездесетін симптомдар – спирохетаның жүйке жүйесіне, жүрекке, бұлшық еттерге және буындарға енуінен туындайды. Бұл симптомдар құтырған кене шаққаннан кейін апталар немесе айлар өткен соң басталуы мүмкін. Алғашқыда, олар тұмауға ұқсас ауру, қызба, бас ауруы, тамақ ауруы, шаршау, бұлшық еттер мен буындардың ауыруы сияқты көріністерді қамтиды. Менінгіт, Белл парезі (бет бұлшықеттерінің әлсіздігі), буындардың ісінуі және жүрек проблемалары – қалыптасуы, жүрек соғысының тез болуы және дем алудың қиындығы – одан да қауіпті. Лайм ауруын көптеген басқа аурулардан, мысалы, созылмалы шаршау синдромынан ажырату қиын, себебі симптомдары ұқсас болуы мүмкін. Егер науқаста Лайм ауруы болуы мүмкін белгілер байқалса, тіпті кене шаққандығы еске түспесе де, дәрігерге көріну қажет. Диагнозды растау үшін батыл сынамасы қолданылады, бірақ дәрігер басқа да зерттеулер жүргізуі мүмкін, осы симптомдардың себебі басқа аурулар болуы мүмкін екенін анықтау үшін.
Лайм ауруын емдеу.
Антибиотиктермен ерте емдеу маңызды, себебі бұл ауыр проблемалардың алдын алуға көмектеседі. Құйрық шаққан жүкті әйелдер дәрігерге көрінуі керек. Кейбір мәліметтер Лайм ауруының ұрыққа әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді, бірақ АҚШ және Еуропада жүргізілген екі ірі зерттеу ұрыққа кері әсердің жоғарылауын көрсетпеді.