Кіріспе

Америкалық тарихшы Берт Мари Марти (1904 жылдың 11 мамырында Швейцарияның Веве қаласында дүниеге келген, 1995 жылдың 4 маусымында АҚШ-тың Солтүстік Каролина штатындағы Чапел-Хилл қаласында қайтыс болған) – швейцариялық-американдық ғалым және классикалық және орта ғасырлық латын тілінің оқытушысы.

Мансап

Марти Брин-Мор колледжінде классикалық және ортағасырлық латын тілінен сабақ берді, 1930–1934 жылдары латын және француз тілдерінен оқытушы, 1935–1943 жылдары латын тілінің доценті, 1943–1951 жылдары доцент, 1951–1963 жылдары профессор қызметтерін атқарды. 1963 жылы Солтүстік Каролина штатының Чапел-Хилл қаласына көшіп, 1963 жылдан 1976 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін Чапел-Хиллдегі Солтүстік Каролина университетінде классикалық және ортағасырлық латын тілінен профессор болып оқытты. Осы кезеңнің көп бөлігінде ол әр күзде Римде болып, Римдегі Америка академиясы мен Ватикан кітапханаларында түрлі зерттеу жобаларымен айналысты, ал жылдың көктемінде Чапел-Хиллде сабақ берді.

Марапаттар

Оның көптеген сыйлықтары мен құрметті аталымдарының арасында: Римдегі Америка академиясының Рим сыйлығы, 1944–1945 жж.; Италиядағы Фулбрайт зерттеу гранты, 1946 ж.; Гуггенхайм стипендиясы, 1954–1955 жж.; Мартин лекциялары («Күміс дәуір латын эпосында еліктеу және түпнұсқалық»), Оберлин колледжі, 1972–1973 жж.; Американың Орта ғасырлар академиясының мүшесі болып сайланды, 1977 ж.

Шәкіртақы

Марти екі кітап жариялады: Арнульф Орлеанның шығармаларына шолу (Рим, 1958) және Он төртінші ғасырдағы Болоньядағы испан колледжі (Филадельфия, 1966), сондай-ақ көптеген мақалалар мен рецензиялар. Оның маңызды мақалаларының ішінде: «Арнульф және «Роман туралы әңгімелер»», *Modern Language Quarterly* 2 (1941) 3 23; «Фарсалияның мәні», *American Journal of Philology* 66 (1945) 352–376; «Сенеканың трагедиялары: жаңа түсіндіру», *Transactions of the American Philological Association* 76 (1945) 216–45; «Луканның шығармаларында Вакка», *Speculum* 25 (1950) 198–214; «Ортағасырлық түсіндірмелерде Луканның Неронға арналған шақыруы», *Quadrivium* 1 (1956) 1–11; «1372 жыл: Испан колледжі мен кардинал Альборноздың өсиетін орындаушылары арасындағы дау», *Studia Albornotiana* 12 (1972) (= *El Cardinal Albornoz y el Colegio de España*) 93–129. Марти студенттерінің арасында, бакалавриат және магистратура студенттерінде, жанды, қызықты және талапкер мұғалім ретінде танымал болды. Ол студенттерінен мұқият және кең оқуды күтті (бірде Ливий бойынша аспиранттарды бос уақытында римдік жылнамаларының барлық фрагменттерін оқуға шақырып, қорқытқан) және оқыған әр мәтіндегі сөздердің мағынасына, синтаксисіне, әдеби ерекшеліктеріне және тарихи мәселелерге назар аударуды талап етті. Ол шәкірттеріне көмектесуге және қолдау көрсетуге көп уақыт арнады, жастарды Рим қаласымен және Римдегі Америка академиясынан өткен итальяндық және американдық ғалымдармен таныстырудан ерекше ләззат алды. «Мисс Марти» деп баршаға белгілі, ал кейбіреулері жасырын түрде «Берт Ноир», «Аждаһа ханым», «Мартинет» және басқа да лақаптармен атады. Марти студенттермен араласуды ұнататын және өзінің беделін бағалайтын. Ол кеңсесіндегі кітап тұғырына 1920 жылғы Фаулердің «Заманауи ағылшын тілінің қолданысы» кітабын ашық қойып, тіл туралы кез келген сұрақтарды шешуге дайын болды, бірақ өзін пурист деп санамай, «адам көршілерінен «жақсырақ» ағылшын тілінде сөйлеймін деп мақтанбауы керек, тек олардай ағылшын тілінде жақсы сөйлеуі керек» деп қарсылық білдірді. (Ол сөзді жай ғана айтып, интонациямен сөздерді басқаша атап көрсете алатын.) Оңтүстіктен келген бір жігіттің «он цент» деген сөзді «тин синтс» деп айтқанын естіген соң, ол оған әрқашан сөздікпен жүруге және сөзді естігендей жазудан аулақ болуға кеңес берді. 80 жасында Парижде қарақшылардың шабуылына ұшырады. Қарақшы оның құнды заттары жоқ әмиянын ұрлап алуға тырысты. Ол оның бас бармағын шағып тастағаны хабарланды. Ол «Балалық латын» деп атаған бастауыш латын сабақтарын оқытуға қуанды және студенттерді бөлмеде айнала отырып, ауызша аударуға, талдауға, біріктіруге және сөздерді жіктеуге мәжбүр етті. Егер студент сөздің дaтив немесе ablaтив екенін немесе дауыссыз дыбыстың ұзақтығын анықтай алмаса, ол шыдамсыздықпен: «Өмір шешімдерге толы!» дейтін. Ол «Жаннамаз!» сияқты түрлі анттарды білетін. Чапел-Хиллдегі симпозиумда таныстырылғанда, ол Марк Твеннің сөзін қайталап: «Менің зейнеткерлікке шығуым туралы хабарлар қатты асыра сілтенген», - деді. Постконструктивтік лекцияда болғанда, ол: «Мен әр сөзді түсіндім, бірақ бірде-бір сөйлемді түсінбедім», - деп мәлімдеді. Ол Ювенал, Марциал немесе Овидийдің ашық мазмұндағы бөлімдерін түсіндіруден тартынбады. «Шағымданудың қажеті жоқ», - деді ол бірде сыныптағы жігіттерге көз жымырып, «қыздың жанында басқа да сүйіктісі болуы мүмкін; ол сізге бір-екі хитролық үйретуі мүмкін». Ол қайтыс болғанда, оның өлім төсегінде «керемет дастарқан» дайындалып, оның алдына қойылуын қалады (Сенекадан алынған сюжет). Ол оқытушылық жұмысқа, саяхатқа және гранттарға ұсыным хаттарын жазуға қуанды. Олар қолмен жазылған және әрқашан «Мен мырзаны немесе ханымды ешқандай шектеусіз ұсына аламын» деген сөздермен аяқталды. Ол «не болса да» деген сөзді тілдік қате деп санады. Марти өсиеті арқылы Римдегі Америка академиясында Берт М. Марти стипендиясын құрды. Бұл стипендия Брин-Мор колледжінің және Солтүстік Каролина университетінің студенттеріне Римде ерте, классикалық және ортағасырлық латын, латын палеографиясы, латын мәтіндік сын немесе олардың комбинациясы саласында зерттеулер жүргізуге мүмкіндік берді. Қазір Римдегі Америка академиясының серіктес стипендиясы ретінде құрылған стипендияны 2005–2006 жылдары Брин-Мор колледжінің Эрик Хатчинсон алды, содан кейін Чапел-Хиллдегі Солтүстік Каролина университетінің Джон Хенкелі (2007–2008) және Брин-Мор колледжінің Джессика М. Сиск (2010–2011) алды.

Некрология

Американың Орта ғасырлық академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелерінің естеліктері. Speculum, 71-том, 3-сан, 1996, 798–808 беттер. JSTOR, JSTOR, www.jstor.org/stable/2865858.