Кіріспе

Аюда сарайы (Palácio da Ajuda, ɐˈʒuðɐ) – Португалияның орталық бөлігіндегі Лиссабон қаласындағы Аюда азаматтық округінде орналасқан неоклассикалық ескерткіш. 1755 жылғы жер сілкінісі мен цунамиден кейін патша отбасын уақытша орналастыру үшін салынған ағаш құрылысының орнында салынған. Алғашқы жобаны архитектор Мануэль Каэтано де Соуза жасаған, ол кешкі барокко рококо стилінде сарайды жоспарлаған. Кейіннен жоба Жозе да Коста-э-Сильва мен Франсиско Ксавье Фабриге тапсырылды, олар заманауи неоклассикалық стильдегі ұлы сарайды жобалады. Уақыт өте келе жоба қаржылық қиындықтар мен саяси келіспеушіліктерге байланысты бірнеше рет тоқтап, баяулады. 1807 жылы француз әскерлері Португалияға басып кірген кезде патша отбасы Бразилияға қашуға мәжбүр болды, содан кейін құрылыс Фабри басшылығымен өте баяу жүрді, одан кейін Антонио Франсиско Роза жұмысты жалғастырды. Қаржылық ресурстардың жетіспеуі жобаның көлемін азайтуға әкеп соқты. 1796 жылы басталып, 19 ғасырдың соңына дейін жалғасқан Аюда сарайының құрылысы саяси, экономикалық және сәулеттік мәселелерге толы болды. 1807 жылы сарайды Наполеон әскерлері басып алды, ал либералды күштер құрылысты тоқтатты, олар патша отбасының билігін шектеген конституциялық монархияны орнатты. 1755 жылғы Лиссабон жер сілкінісі болған күні, 1 қарашада патша отбасы Белемде болды және жер сілкінісі мен цунамиден аман қалды. Осы оқиғалардан алаңдаған король Жозеф тас үйлерде тұрудан бас тартты, ал архитекторлар Петронио Маццони мен Вериссимо Хорхе Vale de Figueira қарағай орманынан жиналған ағаштан әсем құрылыс салуға кірісті. «Реал Баррака» (патша шатыры) немесе «Пасо де Мадейра» (ағаш сарай) 1761 жылдың 20 қыркүйегінде аяқталды (және алғашқы шомылдыру рәсімі оның шіркеуінде өтті), бірақ құлау қаупіне байланысты театр (архитектор Жоао Карлос Бибиена қауіпті деп есептеген) 1767 жылдан 1786 жылға дейін Джакомо Аццолинимен қайта жаңартылды. Патшаның 1777 жылы қайтыс болғанға дейін, сарай шамамен тридцать жыл бойы ағартылған деспотизмнің алтын ғасырының сәні мен атмосферасында болды. Король Жозефтің өлімінен кейін оның мұрагері, Португалия королевасы Мария I Петр III-пен бірге Кэлуз сарайында тұрғандықтан, Корольдік шатыр бос қалды. 1794 жылдың қараша айында, королева Мария I және тәж мұрагерінің билігі кезінде корольдік шатыр өртеніп кетті, бірақ өрт сөндірушілер кітапхана мен шіркеуді құтқара алды. Архитектор Жозе да Коста-э-Силва тұрақты тұрғын үйді жобалады. 1795 жылдың 17 шілдесінде, Антонио Висенте басшылығымен үйінділер мен жер телімі тазартыла бастады, жұмыс 27 шілдеде жалғасты. Бірінші іргетас 9 қарашада Мануэль Каэтано де Соуза басшылығымен салынды (неміс Ксавье де Магалхаестің бақылауымен қосалқы жобамен). Бұл барокко стиліндегі кешкі рококолық ғимарат ретінде жоспарланған, бірақ құрылыс көп ұзамай тоқтатылды. 19 мамыр 1796 жылы жобаға Монсантодан (Иданья-а-Нова) тас, Альфейттен құм, Алкантарада пісірілген кальций оксиді, Альхандрадан плитка, Pêro Pinheiro, Belas, Vila Chã және Монсантодан әкелінген әк тас жеткізілді, бұл жұмысты Франсиско Антонио және Хоаким Баптиста тас шеберлері жасады. Көптеген архитекторлардың қатысуы 9 желтоқсан 1801 жылғы патша жарлығына әкелді, онда жобаға өзгерістер тек Мануэль Каэтано де Соуза, Хоаким де Оливейра, Жозе да Коста-э-Силва және/немесе Франсиско Ксавье Фабринің келісімімен енгізілуі мүмкін екендігі айтылды (егер бұл жобаның шығындарын үнемдесе). Бірақ Мануэль Каэтано де Соуза тым күрделі және әсем барокколық ғимаратты жобалады (кейіннен 1801 жылы Коста-э-Силва мен Фабри сынға алды). Бірақ архитекторлар мен мердігерлер арасындағы шатасу мен қиындықтардың күшеюіне байланысты 21 қаңтар 1802 жылы Жозе да Коста-э-Силва мен Фабриге Антонио Франсиско Розамен және Мануэль Хоаким де Соузамен бірлесіп жаңа жобаны ұсынуға шақыру тасталды, Мануэль Каэтано де Соуза жобадан шеттетілді. 1802 жылы Мануэль Каэтано де Соуза қайтыс болды, ал 26 маусымда Коста-э-Силва мен Фабри ресми архитекторлар болып тағайындалды. Коста-э-Силва мен Фабри бұрыннан салынған құрылымды сақтап, патша сарайын лайықты, мәртебелі және салтанатты ғимаратқа айналдыру үшін қажетті өзгерістер енгізді. Нәтижесінде жоспар жеңілдетілді және екі ауланың айналасында құрылған негізгі бөлікке дейін қысқартылды, әшекейлеу деңгейі сақталды, бірақ қазір әлдеқайда жетілдірілді. 1802 жылдың 2 шілдесінде монарх Алорна графына болашақ суреттерді зерттеуді сұрады. Домингос Секейра мен Виейра Портуэнсемен бірге Хоаким Грегорио да Сильва Рато, Мануэль Прието, Таборда, Фускини және Калисто, ал итальяндық декораторлар Мануэль да Коста мен Джузеппе Виале сарайды безендіруге шақырылды. Сонымен қатар, мүсіншілер Машаду де Кастро (үш мүсінді жасаған), Карло Аматуччи (кейбіреулері), Жоао Жозе де Агуар және оның көмекшісі Грегорио Виегас (он мүсінді орындаған), Хоаким Жозе де Баррос Лаборао және Мануэль Хоаким Лаборао (алты мүсінді аяқтаған), ал Фаустино Жозе Родригес және оның ұлы Франсиско Ассис Родригес үш мүсінді аяқтауға шақырылды. 1803 жылы Карлос Аматуччи «Бостандық» мүсінін аяқтады.

Жарым арал соғысы

1807 жылы суретшілер, мүсіншілер және декораторлар келісімшартқа қол қойды, бірақ Жюно әскерлерінің келуі патша отбасының Бразилияға (Рио-де-Жанейро) қашуымен бірге құрылысты дереу тоқтатты. Дегенмен, Жюно құрылыс жұмыстарының жалғасуын талап етті. Бірақ 1809 жылы португалдық аумаққа француз басқыншылығы жобаның тоқтатылуына әкелді. 1812 жылы Франсиско Фабри Жозе да Коста-и-Силва да Бразилиядағы патша отбасына қосылғандықтан, жобаны басқару үшін оралды. Фабридің моделі Луиджи Ванвителлидің дизайны бойынша Неапольдегі Казерта сарайының үлгісінде жасалған. Ол Тагус өзеніне қарай бағытталған, төрт бұрышында мұнаралары бар кең сарайды жоспарлады: жұмыстар 1813 жылы қайта басталды. 1814 және 1815 жылдары Таборда, Фускини, Калисто, Сирилло Волкмар Мачадо (және оның көмекшісі Оливейра Гойс) және Максимо Паулино дос Рейс суретшілер ретінде бөлмелер мен баспалдақтарда жұмыс істеді, ал декоратор Мануэль Пьолти интерьерді безендіруді қолға алды. 1814 жылы Кирилло Сала до Доссельді суреттеді. 1815 жылдың сәуірінде Ламейрас карьеріне басты қабаттың бағаналары үшін тас алуға тапсырыс берілді. Мануэль Каэтано да Сильва Гайао 1815 жылы командаға көмектесу үшін жобаға қосылды. 1817 жылы Франсиско Фабри қайтыс болды, оның орнына оның көмекшісі Антонио Франсиско Роза келді, ол Корольдік қазынашылықтан жобаның көлемін шектеуге мәжбүр болды. 1818 жылы бірнеше жеке жоба аяқталды: Домингос Секейра сарайдың суреттерін салуға жетекшілік етуге оралды; Жозе Хоаким де Соузаның оңтүстік мұнарасының моделі аяқталды; 26 қыркүйекте вестибюльде күмбезді төбе орнатылды; 12 қарашада Сала дос Эмбаиксодордағы (Елшілер залы) сәндік жұмыстар мердігерлер Севериано Хенрике Перейра мен Франсиско де Пауламен тазартылды. Бразилияда болған король Жоао VI жобаға қызығушылық таныта бастады және жобаны жергілікті сәулетшілер Гранжан де Монтиньи мен Жоао да Сильва Монизге ұсынды. 1818 жылы Антонио Франсиско Роза жұмысты басқарған кезде, жоба патша отбасының оралуына үмітпен сәл жылдамдатылды. Бірақ Кортестер Ажуданы аяқтауға жұмсалатын шығындарға қатысты алаңдады. 1819 жылдың 11 қаңтарында Антонио Хоаким де Фария және мердігерлер Франсиско де Паула, Севериано Хенрике Перейра және Леандро Гомес Елшілер залында он жаңа ою-өрнек жасады. 15 ақпанда Сала дос Аркейрос (Мергендер залы) -нда суретшілер Висенте Паулу Роша және Жоао де Деус Морейра Мануэль Пьолтидің жобалары бойынша (Хосе Франсиско Феррейра жобадан шыққаннан кейін) едендерді бояды. Мамыр айында Сирилло үшбұрышты шыңы және аллегориялық мүсіндері бар жаңа шығыс фасадын ұсынды, бұл Пиреней соғысы кезінде француздарды қуып шығуды бейнеледі, бірақ жоба тоқтатылды. 1819-1920 жылдар аралығында Жоао Жозе де Агиар Әділет және Ақыл мүсіндерін жасады; Жозе да Кунья Таборда (1766–1836) Мергендер залы мен Каноэ консьержінің залының төбелерін аяқтады, оның есіктерін алғаш рет Мануэль Пьолти (1770–1823) бастады; есіктердегі металл қалқандар Армия арсеналымен қамтамасыз етілді; Испан гобелендер залының төбесі Сирилло Волкмар Мачадо, Мануэль Пьолтидің перспективаларымен, Жоаким Грегорио да Сильва Ратоның фигуралары және Андре Монтеро да Круздың безендірулерімен жасалды; бронза және алтын жалатылған Пьер Филипп Томьердің (1751–1843) жұмыстары; Сала до Деспачо (Бюрода) антекамерасының төбесі Андре Монтеро да Круз және Жозе да Кунья Табордамен аяқталды. 1820 жылы оңтүстік және шығыс фасады үшін жаңа жобаға рұқсат берілді, оған Антонио Франсиско Роза жасаған пандустар мен баспалдақтар жүйесі кірді. Металл ұсталар Жоао Перейра мен Мануэль Антонио, ағаш ұста Жозе Хоаким де Соуза жобаны аяқтады. 1820 жылдың 27 шілдесінде патша сарайының инспекторы Жоаким да Коста-э-Сильва, Сирилло Вольмар Мачадо, Герман Антонио Ксавье де Магалхаес, Антонио Франсиско Роза және Мануэль Каэтано да Сильва Гайао шығыс фасадының алғашқы дизайнын немесе Волкмар Мачадоның жаңа композициясын шешу үшін кездесу өткізді. Осы кездесулер барысында вестибюльдің жобасы мақұлданды; Сала да Точа (Шапалақ бөлмесі), оның кіру пандустары мен баспалдағы; және бөлмелердің сурет дизайндары Мануэль Пьолти жасады, оларды Анаклето Хосе Нарсисо, Евгений Хоаким Альварес, Еузебио де Оливейра, Жоао де Деус, Хосе Антонио Нарсисо, Хосе Томас және Висенте Пауло орындады. 1821 жылы Португалияның Жоао VI Бразилиядан оралғанда, сарай әлі аяқталмаған еді және тек мемлекеттік және салтанатты шараларға (мысалы, 1823 жылы Жоаоның Орденнің белгісімен марапатталуы) рұқсат берілді. Осы себепті Жоао VI Бемпоста сарайында тұруды жөн көрді. Жоспарларды тағы да қарапайыздандырғаннан кейін, сәулетші Антонио Франсиско Роза құрылыс жұмыстарын жалғастырды. Осы кезеңде суретшілер Жозе да Кунья Таборда, Себастиан Жозе Алвес, Жозе Хоаким де Соуза, Бернардино де Сена Лемос да Роша, Арканджело Фускини, Максимо Паулино дос Рейс, Жоаким Грегорио да Сильва Рато, Маноэль Пьолти, Жоао Перейра, Жозе Педро де Карвальо және шебер António Хоаким де Фария сарайда жұмыс істеді. 1823 жылы баспалдақтарды суретші Норберто Жозе Рибейро безендірді, ал 1825 жылы Хоаким Рафаэль бас суретші болды. Сарай 1826 жылы, кіші патшайым Мария II атынан регенттік қызмет атқаратын Инфанта Изабел Мария көшіп келген кезде Корольдік резиденция ретінде қолданыла бастады. Сәулетшілерге жобаның көлемін үштен бірге қысқарту ұсынылды, шығыс фасадын басты кіреберіс етіп, оңтүстік жағында мұнара тұрғызу ұсынылды. Жоспары жартысына дейін қысқартылған, ол бір блоктан тұрды, оның құрылысы 1833 жылы либералдық жеңіспен бірден тоқтатылды. 1827 жылы Пьолти қайтыс болды, интерьер дизайнына жауапты António Инасио Виейраны қалдырды. Жұмыс басталды, бірақ 1828 жылы ағылшын шебер Джон Джонстонмен тез аяқталды. Ол ағылшын баспалдағына жауапты болды, бірақ себепсіз жобадан алынып, Николау Пиреспен ауыстырылды. 1830 жылы сарайдағы көптеген тас жұмыстарына жауапты болған Антонио Хоаким де Фария да қайтыс болды. Сонымен қатар, үш жыл өткен соң, Себастиан Жозе Алвес қайтыс болды, оның орнына Хоаким Жозе Вентура Алвес келді. 19 ғасырдың екінші жартысында сарайдағы жаңа жұмыстар негізгі тұрақты патша отбасының резиденциясына сәйкес ғарышқа бейімдеуге арналды: Сала до Деспачо (Бюрода) антекамерасының терезелері Пол Сормани аяқтады; Швейцариядан жаңа кружевті маталар терезелерге ілінді; D. Luís бөлмесі бөлінді, төбесі төмендетілді және жуынатын бөлмесі бар кеңсе ретінде пайдаланылды; Король кабинеті (Сала де Trabalho do Rei) ағылшын фирмасы Thomas Bontor & Company өндірген жаңа кілемшемен безендірілді, ол Сала Чинеза (Қытай залы) үшін де жаңа кілемшелер жасады; сондай-ақ, ескі Бильярд залы екі бөлмеге бөлінді: Сала Чинеза (Қытай залы) және Сала Империо (Императорлық зал).

Либералды соғыс

Бұл өзгерістер ең алдымен сарайдың жиі пайдалануының артуына байланысты болды. 1828 жылы Португалияның Мигелі Португалияның Генералдық Эстаттарында Кортес залында (қазіргі асхана) жарияланды. Мигель патшалық резиденциясы – Несесидадес сарайы қайта жаңғыртылып жатқандықтан, алты ай бойы сарайда тұрды. 1829 жылы Корольдік сарайдың Келузға көшірілуі және сәулетші Розаның қайтысы жобаның баяулауына әкелді, соның салдарынан солтүстік қанат құлдырап, қирауға ұшырады. Либералдық және абсолютистік топтардың арасындағы тартыс басталысымен ел әлсіз тұрақтылық кезеңіне енді, ал бұрыннан баяу жылдамдықпен жүріп жатқан жоба 1833 жылы Лиссабонға либералдық күштердің кіргенімен тоқтатылды. Либералдық режим қайта орнатылып, Петр IV қызы ересек болғанға дейін регенттікке ие болды және 1834 жылдың 30 тамызында тақ бөлмесінде Конституциялық хартаға адалдық серт берді. Петр Жоаким Поссидонио Нарсисо да Силваның жаңартылған жоспары бойынша сарайды аяқтауға тырысты, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Дегенмен, ғимарат ішіндегі кейбір жұмыстар жалғасты: 1836 жылы Андре Монтейро да Круздың Диана суреттерімен безендірілген Sala do Despacho алдындағы бөлмесі аяқталды; 1837 жылы Хоаким Рафаэль бірнеше картинаны жөндеді; 1844 жылы Хоаким Рафаэльтен патшалардың балауыз мүсіндеріне тапсырыс берілді; ал Бенедетто Делизидің Инносенсия мүсіні 1860 жылы жасалды.

Патшалық резиденциясы

1861 жылы корольдік отбасы мүшелерінің тифтен қайғылы қазасына байланысты король Луиске Несеситадес сарайынан кетуге кеңес берілді. Патшалыққа тағайындалғаннан кейін (1861 жылдың 22 желтоқсанында) Луис уақытша Пачо-де-Аркос сарайына көшті, ал Ажудада ғимаратты жаңа патшалық резиденция ретінде бейімдеу үшін қайта жаңарту жұмыстары жүргізілді. Сонымен қатар, Луис пен Мария Пия Савойя, Италия королі Виктор Эммануэль II-нің қызы, 1861 жылы үйленді; 1862 жылдың 16 сәуірінде жаңа король және оның әйелі сарайға көшіп, оны ресми патшалық резиденцияға айналдырды. Сарайды тұруға қолайлы ету үшін король Поссидонио да Силва мен Коста Секейраға ғимаратты қайта жаңартуды және қайта құруды тапсырды, бұл негізінен королеваның талғамына негізделген. Ескі Sala do Dossel аудитория залы Sala das Tapeçarias Espanholas деп аталды, себебі Луис пен Мария Пияның үйлену тойына орай залға үш испандық кристалл шам орнатылды. Ішкі вестибюль Қысқы баққа (Jardim de Inverno) айналдырылды. Поссидонио да Силва сондай-ақ төбедегі қабырғалық суреттерді жын-перілермен, сфинкстермен және химералармен суреттелген төбемен жапты, оларға кейіннен португал мәрмәрінен басқа, ахат пен халцедон тастары (Мысыр вице-падышасының сыйлығы) қосылды. Сала до Фумо (Тылым шегу бөлмесі) оюлы ағаштан салынды. Sala Azul (Көк бөлме) кеңістікте табылған (Франсиско де Гояның дизайнымен Мадридтегі Санта-Барбарадағы Real Fábrica) гобелендермен безендірілді. Бұл гобелендер 1785 жылы Испаниядан ханзада Жоау VI мен Карлота Хоакинаның патшалық үйлену тойына арналған сыйлық болды. Сол сияқты, қабылдау бөлмесі ретінде, жұмысшылар ескі алтын қағазды жыртып, боялған карнизді нағыз карнизбен ауыстырды. Қысқы бақпен іргелес кеңседе қабырғалар Саксониядан әкелінген коллекцияны орналастыру үшін қызғылт түсті барқытпен қапталды, ал төбедегі штукатуркаға құстардың бейнелері мен Италия мен Лиссабон көріністері салынды, осы жұмысты Джузеппе мен Чинатти Ахилл Рэмбуа орындады, ал жиһаздарды Кригер таңдады, Suc. Racault (Париж). Sala Verde (Жасыл бөлме) төбесіне жаңа штукатуркалар орнатылды. Леандро Брага сондай-ақ сарайдың шіркеуінде, королеваның жуу бөлмесінде және асханасында жөндеу жұмыстарын жүргізді, оған Корольдің сурет салу студиясы мен жеке кітапханасына жауапты шеберхана да көмектесті. Осы қайта құру кезінде Chegada de D. João VI картинасы, би залында суретші Фушкинидің суреті жоғалып кетті. Осы арада 1863 жылдың 28 қыркүйегінде Инфанте Карлос (кейін Португалия королі Карлос) Sala Verde (Жасыл бөлмеде) дүниеге келді. Кейінгі жылдары сарайға басқа да толықтырулар енгізілді: 1863 жылы Санто Варни Мария Пияның бюстін жасады; Фокентино Эудженио Ацгнани инкрустацияланған үстелді (Мария Пияға Фаенца қаласынан үйлену тойына арналған сыйлық) аяқтады; 1865 жылы Мусидора Одоардо Фантачиотти (1809–1877) мүсінін жасады; Мария Пия Поссидонио да Силвадан Sala de Música (Музыка бөлмесі) төбесіндегі суретті ауыстыруды өтінді, Хосе да Кунья Таборда мен Архангело Фушкини салған аллегориялық сурет Фелиберто Антонио Ботеллоға тапсырыс берілген суретпен ауыстырылды; Азур бөлмесі (Көк бөлме) жібекпен қапталды; 1866 жылы Джованни Дюпре (1817–1882) мармардан мүсін жасады; 1867 жылы Мусидора Одоардо Фантачиоттидің мүсінін орындау; Мария Пия Поссидонио да Силвадан Музыка бөлмесі төбесіндегі суретті ауыстыруды өтінді; 1873 жылы Жозеф Годфруадан (Joseph Godefroy) жасалған Азур бөлмесіндегі (Көк бөлмедегі) паркет еденге жұмыс істеді; 1874 жылы Жозеф Лайродан (Joseph Layraud) Роза бөлмесінде (Қызғылт бөлмеде) ханзада Карлос пен Афонсоның суреттерін аяқтады. XIX ғасырдың соңында Домингос Паренте да Силваның басшылығымен сыртқы жағына жөндеу жұмыстары басталды, ал ішкі жағынан жаңа толықтырулар жалғасты: 1875 жылы Сесаре Сигинольфимен Мария Пияның мүсіні аяқталды; 1876 жылы Микеле Гордиджанидан (Michele Gordigiani) Луис пен Мария Пияның миниатюралық суреті; 1879 жылы Мардел Магальяеспен (Mardel Magalhães) Sala do Archeiros (Мергендер залы) және Sala do Porteiro da Cana еденінде жаңа паркет еденге жұмыс басталды; сол жылы А. Жангиованнидің (A. Jangiovanni) суреті салынған канвас орнатылды; 1881 жылы Симоэс де Алмейданың (Simões de Almeida) «O Saltimbanco» мүсіні жасалды; 1886 жылы Жоаким Сантоспен (Joaquim Santos) Виктор Эммануэль II мүсіні; 1887 жылы Эрнесто Кондейшамен (Ernesto Condeixa) королеваның жатын бөлмесіндегі есіктердің үстіне суреттер салынды; 1890 жылы Жозе Малхоамен (José Malhoa) жасалған Инфанте Карлос портреті, Sala do Despacho алдындағы бөлме үшін аяқталды; 1891 жылы Антонио Морейра Рато & Фильосқа (António Moreira Rato & Filhos) тапсырыс берілген Sala dos Embaixadores (Елшілер залы) үшін жаңа мәрмәр еден орнатылды.

Патшайым Мария Пия күйеуінің қайтысынан кейін ұлы, Инфанте Афонсомен бірге сарайда тұруын жалғастырды. Португалия королі Карлос Несеситадес сарайында тұруын басталғанмен, сарай (патшайым ананың резиденциясы болғанымен) ресми шараларға, банкеттер мен қабылдауларға, Ұлыбритания мен Ирландияның біріккен корольдігінің Эдуард VII, Испанияның Альфонсо XIII, Германия императоры Вильгельм II және Франция президенті Эмиль Лубе сияқтылардың құрметіне өткізілді. Карлос сарайға көп өзгеріс енгізбеді, бірақ ол Берлиндегі Дюк д'Ангулемнің париждік фабрикасынан Sala do Trono (Тәж бөлмесі) үшін екі үлкен тостаған жасауға жауапты болды. Сол сияқты, король Эдуард VII-нің сапарына орай, ол Sala da Ceia (Асхана) үшін жаңа орындықтарға тапсырыс берді. Король мен тәж мұрагерінің Лиссабон Рецидивідегі қайтысынан кейін Мануэл II сарайда тұруын жалғастырды, төңкеріске дейінгі аласапыран жылдары.

Республика

1910 жылғы 5 қазандағы революциямен сарайдағы барлық жұмыстар тоқтатылып, жабылды, содан кейін сарайға ешқандай күтім болмады, нәтижесінде 1925 жылы кітапхананы жаңбыр суы басты. 1934 жылы Дуарте Пачеко Рауль Линоға ғимаратты аяқтау жоспарын жасауды тапсырды, бірақ жобаның құны жоғары болғандықтан ол кейінге шегерілді. Алайда, Республика үкіметі көптеген жиһаз бен өнер туындыларын тізімдеп, оларды басқа сарайлардан әкелінген көптеген артефакттармен бірге Ажуда сарайына сақтады. 1938 жылы сарай мұражай ретінде ашылды, ал 1954 жылы Каса Форте (Қамал) Португалия тажының әшекейлері мен патшалық үйдің күміс заттарын көрсету үшін ашылды. 1944 жылы Рауль Лино жасаған жаңа жобамен сарайды қайта жаңартуға тағы бір әрекет жасалды, бірақ ол іске аспады. 1956 жылы Арантес е Оливейра Рауль Линоға тағы бір жаңа жоба жасауды тапсырды. 1956 жылы Ұлттық ескерткіштер қызметінің бөлімшесі ғимараттың жағдайын тексерді және сарайды толыққанды қалпына келтіруге үлкен инвестиция қажет екенін болжады. 1940-1968 жылдар аралығында, сарайға тек Қаржы бас басқармасынан (Direcção Geral da Fazenda Pública) рұқсаты бар адамдар ғана кіре алатын болды, ал 1968 жылғы 20 тамызда сарай көпшілікке ашылды. 1961 жылы ғимараттың алдыңғы (шығыс) жағын әдемілеу үшін жаңа жасыл аймақ құрылды, бірақ 1974 жылы өрт салдарынан солтүстік қанаттың маңызды бөлігі қирады. 23-24 қыркүйекте болған өрт король Луистің картиналар галереясын және солтүстік қанаттың бір бөлігін, соның ішінде 500 картинаны, оның ішінде Рембрандттың автопортретін жойды. 1968 жылы сарай ішінара мұражайға айналдырылды және Мәдениет министрлігінің (Ministério da Cultura), IPPAR және IPM бас кеңсесі ретінде пайдаланылды. 1989 жылы IPPC президенті азаматтық инженер Гарсия Ламас пен сәулетші Гонсало Бёрнді сарайды аяқтау жобасын жасауға шақырды. Дизайнерлер екі макет және әртүрлі жоспарлар жасады, олар аяқталмаған қанаттарды аяқтауды және бақтарды Ладилер бағына (Jardim das Damas) кеңейтуді көздеді. Жоспарға сондай-ақ жұмыстың 75% құрайтын екі тұрғын аймақты салу да кірді. 1992 жылғы 26 мамырда сарай 120/92 заңына сәйкес Португалия сәулет мұрасы институтына (IGESPAR) берілді. Сарай кітапханасы – Cancioneiro da Ajuda атауының бастауы.

Сәулет

Ажуда ұлттық сарайы Лиссабонның тарихи орталығы мен Тежу өзеніне көрініс ашатын, Монсанто орман паркіне оңтүстікке қарай орналасқан Ажуда приходының орталық бөлігіндегі төбеде орналасқан. Оның басты кіреберісі мүліктің шығыс жағындағы Largo da Ajuda алаңында, бірақ ол Calçada do Mirante à Ajuda (солтүстік) және Rua dos Marcos (батыс) арқылы да қол жетімді. Сарай Ажуда төбелеріндегі бір шаршыны алып тұрса да, оның аумағы бірнеше бақтар мен негізгі ғимаратты қоршаған жерлерге дейін созылады. Олардың ішінде: сарайдың солтүстік жағына қараған Jardim das Damas (Әйелдер бағы); сарайдың солтүстік-шығыс бұрышында орналасқан Sala da Física (Физика залы); сағат мұнарасы, сондай-ақ Torre do Galo (Аталық құс мұнарасы) деп аталатын, сарайдың алдында жеке тұрған; және үлкен Jardim Botânico (Ботналық бақ), оңтүстік-батыста және сарайдың көшесінен қарсы жағында орналасқан.

Сыртқы

Лиссабондағы ең алғашқы неоклассикалық ғимараттардың бірі – сарай, геометриялық өрнектермен төселген португалдық кальсадасымен жабылған үлкен төртбұрышты алаңның төңірегінде орналасқан, дұрыс емес тіктөртбұрышты құрылыс (батыс қанаты толыққан жоқ). Әр қанатта ерекше мекемелер орналасқан: шығыс және оңтүстік қанаттар Ажуда сарайының мұражайлық көрмелерін ұсынады; солтүстік қанаты Музейлер және консервация институты, Сәулет және археологиялық мұраны басқару институты, Мәдениет министрлігінің Бас хатшылығы, Ажуда кітапханасы және уақытша көрмелер галереясына тиесілі. Ғимарат екі-үш қабатты құрылымға айналды, еңісті жерде орналасқан, ал қасбеті ақ тастан жасалған. Басты симметриялық қасбеті шығысқа қарап тұр, орталық бөлігі мен тимпаны екі бүйірлік мұнараға дейін созылады. Бұл қасбеттің биіктігі екі қабат, ал төменгі бөлігі үш аркамен белгіленген, одан жоғарырақ, екінші қабатты/веранданы тосқан тосқандық-иондық бағаналар орналасқан. Басты корпустың екінші қабатындағы кеңістік үш римдік аркалы терезелерді қорғайтын балюстрадамен қоршалған, одан жоғары гүл шоғыры бейнеленген фриз және алты тосқандық-иондық бағаналармен бөлінген. Орталық бөлік пен мұнаралар арасында екі қабаттан және аралық қабаттан тұратын сегіз панель орналасқан, әр панель екі қатар бағаналармен бөлінген: бірінші қабатта тосқандық, ал екінші қабатта тосқандық-иондық бағаналар. Бірінші қабаттағы терезелер өрнектелген жиектерімен және карниздермен безендірілген, ал жоғарғы қабаттағы терезелердің саны да осындай, бірақ веранда тәрізді қоршаулары бар, үстіне кішкентай шаршы терезелер орналасқан. Үш қабатты мұнаралар да тосқандық және тосқандық-иондық бағаналармен бөлінген: бірінші қабатта үш терезе және сыртқы жағынан бұрышты карниздер, ал ішкі жағынан дөңгелек карниздер бар; аралық қабатта да осындай терезелер саны, ал үшінші қабаттағы терезелер кішкентай терезелермен жабылған (панельдердегідей). Оңтүстік жақтағы қасбет үш қабатты, 19 терезеден тұрады, ол басты кіреберіске ұқсас, бірақ негізінде бірнеше нишалар бар. Аяқталмаған батыс қасбеті әртүрлі қосымша ғимараттардың іздерін көрсетіп тұр, тосқандық бағаналары бар ашық терезелер мен аркалар қабырғасында және үш дөңгелек арка арқылы орталық алаңға кіруге мүмкіндік береді. Тосқандық бағаналарымен демеліп тұрған күмбезді жиегі бар кең фойеде жиырма екі мәрмәр мүсін орналасқан, олардың кейбіреулері қол қойылған және даталанған. Вестибюль – сарайға, кітапханаға және көрмелер галереясына басты кіреберіс, ол монументалды баспалдақ пен дөңгелек аркалар арқылы вестибюль арқылы жасалады. Кең алаң португалдық кальсадасымен төселген және солтүстік және оңтүстік жақтарындағы төрт қабатты екі биік қанатпен (солтүстік және оңтүстік) қоршалған: орталық аркасы мен есігі бар негізгі қабат кішкентай шаршы терезелермен қоршалған тіктөртбұрышты терезелермен шектеледі; ал жоғарғы қабаттар қарапайым рамалар мен карниздері бар веранда терезелерінен және балюстрадалардан/қоршаулардан тұрады.

Интерьер

Ішкі кеңістік бір-бірімен байланысқан залдардан, баспалдақтар мен лифтерден тұратын орталық дәлізбен жабдықталған. Бас қабаттағы кіреберіс залында музейдің екі жаққа қарай кеңейтілген бөлімдері орналасқан. Justiça және Prudência мүсіндері орналасқан екі нишаның қасында Жоаким Машадо де Кастро мен оның шәкірттері аяқтаған Архерлер залына (Sala dos Archeiros) апаратын баспалдақ бар. Осы қабатта келушілер сызықтық бағытта келесі бөлмелер мен залдарды аралап өтеді:

Бірінші қабат

Сала дос Археирос (Архерлер залы), құрмет сақшыларының (сағат 8:00-ден 23:00-ге дейін) орналасқандығы себебімен аталған. Екі терезесі мен үш тікбұрышты есігі бар зал, барлығы алтын металл қалқандарымен және әскери жеңістерді бейнелейтін әсем суреттермен жабылған. Залдың күмбезді төбесін Жозе да Кунья Таборда Португалия корольдік гербімен суреттеген, еден паркетпен жабылған, жартылай кілеммен жабылған. Қазіргі уақытта ол сарайға бару үшін негізгі кіреберіс және консьерж ретінде пайдаланылады. Sala do Porteiro da Cana (Кана Консьерж залы) келушілерді жариялау үшін пайдаланылды және жай бағаналар мен үшбұрышты фронтондарды қолдаумен жасалған Коринфтік бас қалаларынан тұратын алаңдарға жалған куполдан тұрады. Ортасында Justiça аллегориясы бар, екі жағынан Иоан IV және Карлота Хоакинаның бейнеленген екі медальонмен шектеледі, еден паркетпен жабылған. Sala das Tapeçarias Espanholas (Испан гобелендері залы), аталымынан көрінетіндей, әр түрлі өлшемдегі сегіз испан гобелендері орналасқан: Dança (Бейне), Passeio na Andaluzia (Андалузияда серуендеу), Jogo de Cartas (Карта ойыны), Fonte (Фонтан), Merenda (Түскі ас), Partida para a caça (Аң аулауға аттану), Regresso da Caça (Аң аулаудан оралу) және Caçadores (Аңшылар). Бұл зал сондай-ақ Sala do Dossel (Кенепе залы) немесе Sala de Audiência (Аудиенция залы) деп те аталды, өйткені король Луис және королева Мария Пиа ресми қонақтарды күту үшін пайдаланған. Жартылай күмбезді төбесінде король Иоан IV-тің Бразилияға аттануын бейнелейтін аллегориялық сурет бар. Әр түрлі суреттер мен сәулеттік элементтерге қоса, ағаш карниздер мен паркет еден бар, ал төрт есіктің үстінде сегіз үлкен гобелендермен араластырылған аллегориялық суреттер орналасқан. Залда үлкен үстел, алтын жапырақталған, қызыл барқытпен қапталған, жылтыратылған қыртыстармен және кесілген қола элементтері бар көптеген ағаш орындықтар орналасқан. Antecâmara da Sala do Despacho (Жұмыс залының алды), сондай-ақ Sala do Retrato de D. Carlos (Д. Карлос суреті залы) немесе Sala de D. Sebastião (Д. Себастьян залы) деп те аталады, Диананың бейнесі мен аңшылық көріністерімен суреттелген төбесі бар кішкентай бөлме, ал есіктерде Меркурий, Вулкан, Ғылым және Бейбітшілік бейнеленген. Sala do Despacho (Жұмыс залы), жалпақ күмбезді төбесі бар тағы бір бөлме, мемлекеттік іс-шаралар үшін пайдаланылды және король ресми міндеттерін орындады, әдетте бейсенбі күндері. Төбесінде Aurora trazendo a Felicidade Pública, Abundância, Mentira және Justiça (Сирилио және Таборда) суреттері бейнеленген, ал қалыптарда әскери мотивтер бар. Бөлменің бір жағында итальяндық қара мәрмәрден жасалған от-тозау, екі иондық бағанадан тұрады, гүлдермен және карнизбен әшекейленген фризді қолдайды, металлдан жасалған оттық қорғағышы бар. Паркет еден геометриялық үлгіге айналып, кеңістік бірнеше алтын барқыт орындықтармен, үлкен вазалармен, төменгі жиһаздармен және қызыл барқытпен қапталған үстелмен безендірілген. Sala dos Contadores (Есепшілер залы), сондай-ақ Sala das Cómodas (Жақсырақ жиһаз залы) деп те аталады, инкрустацияланған паркетпен кішкентай өткел. Sala de Música (Музыка залы), төбесінде сепия, ақ және алтын түстеріндегі тікбұрышты қабырғалық сурет бар, Португалияның, Браганса герцогтарының қаруларын бейнелейтін сегіз медальон және әскери ордендердің белгілері бар, қабырғалары қызғылт жібекпен жабылған, едені паркетпен жабылған. Бір шетінде үлкен еменнен жасалған отшаң бар, екі жағында әшекейленген фриздер мен карниздер бар бірнеше шыны шкафтар орналасқан. Шатыр мен пеш алтын фитоморфты элементтермен және Португалияның гербімен әшекейленген, бірнеше қабырғаларында суреттермен қоршалған. Ортасында музыкалық аспаптар (король Луис баритон болса да, ол виолончельмен бірге ойнайтын, ал королева пианист болды), олардың айналасында барқытпен қапталған төсек-орындықтар мен бірнеше суреттер орналасқан. Quarto do Rei D. Luís (Король Луис бөлмесі), ағаштан жасалған панельді тақташамен жабылған, ақ және алтын түске боялған, сарайдағы бірнеше бөлмелердің бірі ретінде сарайдың бастапқы түсінде сақталған. Төбесінде Кирилло Волкмар Мачадоның Пастың аллегориялық бейнесі, әр бұрышында фигуралар, мифтік фигуралар және гүлдер бейнеленген, ал негізгі төбе ашық аспандағы күмбез ретінде жасалған. Қабырғалар қарапайым ақ түске боялып, алтынмен әшекейленген, төртбұрышты панельдерге бөлінген, ал еден паркетпен жабылған. Бөлмені әшекейлі төсек, үстел және ақ барқыт орындықтар безендіреді, бір қабырғаның бойында жазушының үстелі бар, ал төсектің қарама-қарсы қабырғасындағы терезелерде мүсіндер тұр. Бір қабырғаға португал монархтарының суреттері салынған, ал үстелдің үстінде португал королі Карлостың толық өлшемдегі суреті ілінеді. Antecâmara do Quarto Real (Сарайлық жатын бөлмесінің алды), басты жатын бөлмені әшекейлейтін және қабырғаларда жиі кездесетін ою-өрнектермен әшекейленген, төменде жиі кездесетін фитоморфты элементтермен толықтырылған. Sala Azul (Көк бөлме), шын мәнінде көк емес, ақ және алтын жібек қабырғалармен және маталармен, сәйкес келетін орындықтармен және паркет едендегі жұмсақ диванмен жабылған. 1863 және 1865 жылдар арасында королева Мария Пианың талғамына сәйкес сарайлық отыру бөлмесін жасау үшін Поссидонио да Силва бұл бөлмені қайта жаңартып шықты. Өз заманы үшін авангардтық болғандықтан, ол кеңістікті пропорциялайтын визуалды эффекттерді қамтыды, соның ішінде қарама-қарсы қабырғалардағы екі үлкен айна (біреусі отшаңның үстінде, екіншісі екі терезенің арасында) және көршілес Gabinete de Carvalho қосымшасына ашылатын римдік арка. Gabinete de Carvalho (Емен кабинет), ерлер мен әйелдер жеке-жеке әлеуметтенген кезде темекі шегу бөлмесі ретінде қызмет еткен қосымша. Еменмен әшекейленген, қызыл барқыт маталармен және орындықтармен безендірілген кеңістікте король Луиске ұнайтын кемелердің суреттері, сондай-ақ еменнен жасалған жақсырақ жиһаз орналасқан. Jardim de Inverno (Қысқы бақ) немесе Sala de Mármore (Мәрмәр залы), Португалияның Египетке вице-королі сыйлаған мәрмәр мен агатпен жабылған, резервуар және шыңдық құрылымы бар Каррара мәрмәрлі фонтаны бар. Фонтанның айналасында үш қола тұтқындар, бюсттер, екі үлкен әшекейлі құс клеткалары, вазалар және сыртқы ортаға тән жұмсақ орындықтар орналасқан. Бөлмені айналдыра төселген және ілулі өсімдіктер де бар, бұл жабық сыртқы ортаның әсерін береді. Sala Cor de Rosa (Қызғылт бөлме), қызғылт жібекпен жасалған кішкентай бөлме, королеваның фарфор коллекциясын көрсету үшін арнайы жасалған, қабырғалардағы терезелерде көптеген суреттер орналасқан, жиһаздар қызғылт түске боялған немесе қызғылт барқытпен жабылған. Sala Verde (Жасыл бөлме), жасыл жібекпен қапталған, алтын элементтері бар ақ боялған төбесі, әсем суреттері (1876 жылғы корольдық отбасының үлкен суреті, авторы Жозеф Фортун Серафин Лайрауд), жасыл маталар және геометриялық элементтері бар паркет едені бар. Бір қабырғада дөңгелек Рококо стиліндегі әшекейленген ақ мәрмәрден жасалған үлкен отшаң бар, алтын металдан жасалған оттық қорғағышымен қоршалған. Бұл королеваның ресми міндеттерін орындауға немесе келушілерді қабылдауға пайдаланған жеке бөлмесі болды, сонымен қатар ханзада Карлосқа мұрагер берген бөлме де осы. Сол жақтағы кішкентай алды (Sala Encarnada - Қызыл бөлме деп белгіленген) тарихы бойында әртүрлі мақсаттарға пайдаланылды (жуынатын бөлме, дұғахана, жұмыс бөлмесі немесе жазу бөлмесі), қазір әртүрлі портреттерді, бюсттерді, жақсырақ жиһаздарды және жазу үстелін көрсетеді. Sala de Saxe (Саксе залы), жібекпен қапталған, пластер төбесі гүлдермен, құстармен және көбелектермен әшекейленген; бүгінде оның қарапайым кеңістігі ханзадалар Карлос пен Афонсомен байланысты кейбір ойыншықтар мен заттарды көрсету үшін пайдаланылады. Жасыл бөлменің оң жағында португалдық медальондар мен итальяндық пейзаждардың суреттері болған. Quarto da Rainha (Королеваның жатын бөлмесі), 1861 жылғы Наполеон стилінде безендірілген, ол танымал болды...

Екінші қабат

Мемлекеттік шаралар немесе тойларда шақырылған қонақтар вестибюль арқылы кіріп, Escadaria Nobre арқылы сарайдың екінші қабатына баспалдақпен көтерілетін. Жабық баспалдақ төменгі қабаттан басталып, жоғары қабатқа дейін зигзаг тәрізді өрнекпен көтеріледі, ал төбесінде дөңгелектелген боялған шынымен әшекейленген. Сарайдың екінші қабатында король Карлостың көптеген туындылары бар галереясымен "Ателье де Пинтура до Рей" (Патшаның сурет салу шеберханасы) орналасқан. Бөлме ақ түсті ою-өрнектермен қапталған, панельдік төбесі бар, тең арақашықтықтағы карниздер мен консольдермен бекітілген, жалған парапеттерден жасалған аркалар мен шатырлармен қоршалған терезелер, сондай-ақ төрт фольгамен қорғалған ағаш баспалдақ, еденге геометриялық паркет орнатылған. Biblioteca (Кітапхана) – дубаға ағашымен жабылған, кітапхана ретінде қызмет ететін, панельдер, есіктер, жиһаздар және от жағатын орын (екі атлант жауынгерімен шектеледі). Sala de Trabalho do Rei (Патшаның кабинеті), қабырғалары беже түске боялған, геометриялық элементтермен және жапырақтармен әшекейленген, Сатурн бейнеленген панельге бағытталған. Төбесінде қоладан жасалған кристалл шамшырақ ілінген. Sala das Incias L. M. (L және M әріптері бөлмесі) – салыстырмалы түрде кішкентай төртбұрышты кеңістік, жазық төбесі бар, монархтар король Луис пен королева Мария Пианың L және M әріптерін бейнелейтін аллегориялық суретпен әшекейленген, кең тәж қалыптарымен, жұлдыздар мен әскери мотивтермен безендірілген және бұрмалы әшекейлі фризбен әшекейленген. Қабырғалары ұқсас матадан жасалған перделермен жабылған, ал еден паркетпен жабылған. Sala Chinesa (Қытай бөлмесі) толығымен табиғи жібекпен безендірілген, шатыр пішіндес төбе, шамдар мен кішкентай металл шамдар, қытай фарфоры және алтынмен әшекейленген қызыл есіктер, шығыс мотивтері, 1865 жылы Хосе Прокопио Рибейра аяқтаған. Осы жерден монархтардың резиденциясына келген қонақтар, гала-концерттер немесе салтанатты шаралар үшін, әлеуметтік статусына қарай, тақ бөлмесіне дейін әртүрлі бөлмелерге бөлінетін. Sala Império (Империялық зал) – қызғылт түске боялған, қабырғалары жібекпен жабылған, төбесінде әшекейлі мотивтер мен бұралып өтетін фриз бар, ал едені инкрустацияланған паркетпен жабылған. Sala do Retrato da Rainha (Королеваның портреті бөлмесі) – шамалы кең бөлме, төбесінде фитоморфты элементтермен шеңберленген Кек алу және Құдайдың Әділеттілігі бейнеленген, қабырғалары қызыл жібекпен қапталған және паркет едені бар. Бөлмеде 33 жастағы Мария Пианың көк және ақ көйлек киген толық бой суреті, Порто герцогы Инфанте Афонсоның портреті орналасқан. Sala dos Gobelins (Гобелендер бөлмесі) – бұл кеңістіктегі төбе көк түске боялған, фитоморфты элементтер мен мерекелік элементтер ақ түсті. Sala do Corpo Diplomático (Дипломатиялық корпус бөлмесі) – келген елшілер мен дипломатиялық корпус мүшелері тақ бөлмесіне қабылданғанға дейін күткен бөлме. Бұл бөлме классикалық мотивтерге толы, грек фризіне негізделген жануарлар, фигуралар мен күймелердің төбесі бар, боялған қабырғалары және инкрустацияланған паркет едені бар. Қабырғаларының үш бөлігінде патшалық елтаңбалар бейнеленген, ал соңғысында айнамен шатылған шатыр, жиналған қонақтар үшін жиналған креслолар, барлығы қызыл бархат пен алтынмен әшекейленген, және екі үлкен әшекейлі вазалар бар. Оның жанында келушілер таққа кірмес бұрын, олардың есімдері монархтарға ұсынылатын кезде күте алатын кішкентай бөлме бар. Бұл бөлменің қабырғаларында Португалияның Иоанн VI және Карлота Хоакинаның портреттері қарама-қарсы қабырғаларда орналасқан. Sala do Trono (Трон бөлмесі) – сарайдың оңтүстік мұнарасын алып жатқан үлкен кеңістік, төбесінде Португалияның Мигель корольдігін дәріптеген Геральды қасиет бейнеленген, қоладан жасалған кристалл шамшырақ, қабырғалары қызыл жібекпен жабылған және едені паркет пен Аубуссон кілемімен жабылған. Кішкентай екі сатылы тұғырда қызыл түстес шатыр астында Луис пен Мария Пианың екі тағы орналасқан. Құрылғылар, жабық пардалар, жарық кеңістікке түсуге мүмкіндік беретін қосымша терезелермен жабылады. Қызыл бархаттан жасалған орындықтар мен төсек-орындар ашық кеңістікте орналасқан. Sala de Baile (Бал залы) немесе Sala de D. João VI (Патша Иоанн VI залы) – ресми баль залы ретінде пайдаланылды және кіреберіспен қарама-қарсы жоғарғы галерея (музыканттар үшін), ал кіреберіспен екі толық сурет Луис пен Мария Пиа. Қабырғалар қызыл жібекпен қапталған, төбе жеті панельге бөлінген, орталықта аллегориялық Құдайлар кеңесі бейнеленген, олардан үш кристалл шамшырақ ілінген. Бір қабырғаның бойында Бразилиядан Иоанн VI қайтып келгенін бейнелейтін үлкен пейзаж, екінші жағында терезелер мен екі айна бар. Sala da Ceia (Кештеме залы) – мемлекеттік кештер мен салтанатты шаралар үшін (мысалы, Мигельдің король ретінде жариялануы және Карлос пен Орлеандық Амелияның үйленуі) арналған үлкен ас зал, бөлмеде қонақтар үшін екі ұзын үстел және корольдік отбасы үшін орталық үстел (басқа екі үстелмен қиылысатын) бар. Төбесінде Иоанн VI-ға құрмет көрсетілген аллегориялық сурет, күнмен көлік құралы және Аполлон, сағаттармен, айлармен, маусымдармен және басқа аллегориялық фигуралармен айналдырылған, үш үлкен қоладан жасалған кристалл шамшырақтармен жарықтандырылған, сондай-ақ келген қонақтар мен дипломаттар үшін ойнайтын музыканттарға арналған жоғарғы галерея бар. Қарсы жаққа бөлмедегі нақты іс-шараларға бейімделу арқылы өзгертілді, және жоғарғы кеңістіктер мен бөлмелерді байланыстыру үшін вестибюльде баспалдақ бар.