Кіріспе

Кристофер Ишервудтың 1939 жылғы романы — 1939 жылы ағылшын-американдық жазушы Кристофер Ишервудтың Веймар республикасының күндерінің азаюы кезінде жазылған романы. Роман Ишервудтың 1929–1932 жылдардағы саяхатын, Адольф Гитлер Германия канцлері болып тағайындалғанға дейін британдық эмигрант ретінде ләззат іздеуін баяндайды және «Берлиннің құлдырауы, оның кемқеңдік аудандары мен түнгі клубтары, жайлы виллалары, ерекше бейімделмеген типтері мен өзін-өзі қанағаттандырған тұрғындары» сериясынан тұрады. Сюжеттің негізі Ишервудтың өміріндегі нақты оқиғаларға негізделген, ал романдағы кейіпкерлер нақты адамдардың прототиптері болған. Сали Боулздың бейсауал флэппері – Ишервудтың саяхаты кезінде досы болған, жас кабаре әншісі Жан Росс. Германияда болған кезінде жас автор «кедейлік, жұмыссыздық, саяси демонстрациялар мен солшыл және оңшыл күштер арасындағы көшедегі шайқастарға» куә болды. 1933 жылғы наурызда Гитлердің билігін бекіткен Қабылдау заңынан кейін Ишервуд Германиядан қашып, Англияға оралды. Кейін нацистер Берлин кабарелерін жапты, ал Ишервудтың көптеген достары шетелге қашып кетті немесе концлагерлерде қаза тапты. Осы оқиғалар Ишервудтың әңгімелерінің бастауы болды. Роман сыншылар мен қазіргі заманғы жазушылардан жоғары баға алды. Анна Маргарет Ангус Ишервудтың Берлин тұрғындарының үмітсіздігін және «сәттің ләззатына үмітсіз жабысуын» жеткізу шеберлігін мақтады. Ол Ишервудтың «ұлттық социализм» деген керемет ағаштың өсуіне себеп болған психологиялық және эмоционалдық ошақты» шеберлікпен бейнелегеніне сенді. Джордж Оруэлл романды «жойылып бара жатқан қоғамның керемет эскиздері» үшін мақтады. «Осындай әңгімелерді оқығанда, адамды таңғалдыратын нәрсе – Гитлердің билікке келгені емес, оның бірнеше жыл бұрын оны істемегені», – деп жазды Оруэлл. 1939 жылғы роман Ишервудтың 1935 жылғы «Мырза Норрис пойызды ауыстырады» романымен бірге 1945 жылы «Берлин оқиғалары» жинағында қайта басылды. Сыншылар бұл жинақты Веймар кезеңіндегі қараңғы нигилизмді бейнелегені үшін мақтады. 2010 жылы Time журналы бұл жинақты XX ғасырдың ең үздік 100 ағылшын тіліндегі романдарының бірі деп атады. «Goodbye to Berlin» 1951 жылғы Бродвейдің «Мен – камерамын» пьесасына, 1966 жылғы «Кабаре» мюзиклына және 1972 жылғы сол аттас фильмге бейімделді. Сыншылардың пікірінше, романдағы Салли Боулз кейіпкері Трумэн Капотенің 1958 жылғы «Тиффаниде таңғы ас» повесіндегі Холли Голайтли кейіпкеріне әсер етті. Қалада тұрып жатқан кезде Ишервуд В. Х. Ауден, Стивен Спендер, Эдвард Апвард және Пол Боулз сияқты эмигранттар тобымен араласты. Гей ретінде ол нацистік қуғын-сүргіннің ең үлкен қаупіне ұшыраған Берлин тұрғындары мен шетелдіктердің маргиналды топтарымен де қарым-қатынаста болды. Романның ең есте қаларлық кейіпкері – «құдайлық түрде құлдыраған» Салли Боулз – 19 жасар флэппер Жан Росске негізделген, онымен Ишервуд Шенебергтегі Ноллендорфштрассе 17 мекенжайында бірге тұрды. Романның кейіпкеріне ұқсас, Росс лесбиянкалар баралары мен екінші деңгейдегі кабарелерде богемалық әнші болған. Ишервуд Росс ән айтуын тыңдау үшін осы қараңғы түнгі клубтарға барған, ал оның ән айту қабілеті орташа деп сипаттады: Оның таңқаларлықтай терең, қалың дауысы бар еді. Ол ешбір көрініссіз, екі қолы екі жағына қарай созылып, жаман ән шырқады, бірақ оның орындауы өзіндік әсері болды, өйткені оның таңғаларлық көрінісі мен оның адамдар туралы не ойлағанын ойламайтынына көңіл бөлмейтіндігі. Стивен Спендер Росс әнін де көңілге қонымды емес әрі ұмытылмас ән деп сипаттады: «Мен оны қазір қандай да бір лас барада сахнада тұрып, естімейтін ән айтып жатқанын елестете аламын, сондықтан мен оны бөлменің артында отырып, естімедім». Ишервуд кейде әйелдермен жыныстық қатынасқа түсетін болса да, Росс, ойдан шығарылған Салли кейіпкерінен айырмашылығы, Ишервудты азғыруға тырыспады, бірақ олар кішкентай пәтерлері қонақтарға толған кезде төсекпен бөлісуге мәжбүр болды. Оның орнына 27 жастағы Ишервуд 16 жастағы неміс жігіті Хайнц Неддермейермен бір жынысты қатынасқа түсті, ал Росс әртүрлі гетеросексуалдық қатынастарға түсті, оның ішінде сары түсті музыкант Питер ван Эйкпен, болашақ жұлдыз Анри Жорж Клузоның «Қорық жалақысы» фильмінің болашақ жұлдызымен. Ван Эйкпен ажырасқаннан кейін Росс жүкті екенін түсінді. Росске қызмет көрсету үшін Ишервуд аборт жасатуға көмектесті. Росс аборт салдарынан өліп қалды. Аборттан кейін Ишервуд Росспен ауруханада кездесті. Сол кезде аурухана қызметкерлері оның жүкті болғанын және аборт жасағанын білген соң, оны кінәлады. Бұл трагикомедиялық оқиғалар Ишервудты 1937 жылғы «Салли Боулз» повесін жазуға шабыттандырды және оның сюжеттік шешімі болды. Росс аборттан жазылып жатқанда, Германиядағы саяси жағдай күрт нашарлады. Берлиндегі күнделікті оқиғалар «кедейлік, жұмыссыздық, саяси демонстрациялар мен солшыл және оңшыл күштер арасындағы көшедегі шайқастар» сипатталды, сондықтан Ишервуд, Росс, Спендер және басқа британдық азаматтар Германияда тағы біраз уақыт қалудың қауіпті екенін түсінді. «Берлин көшелерінде қорқыныш сезімі болды», – деп еске алды Спендер. Ишервуд достарына: «Адольф, тіктөртбұрышты қара мұртымен, келді де, барлық достарын әкелді. Нацистер «қосымша полиция» ретінде тіркеледі, яғни енді тек өлтіру ғана емес, қарсылық көрсету де заңсыз», – деді. Қабылдау заңы Адольф Гитлердің билігін бекіткеннен екі апта өткен соң, Ишервуд Германиядан қашып, 1933 жылдың 5 сәуір күні Англияға оралды. Кейін нацистер Берлиннің көптеген нашар кабарелерін жапты, ал Ишервудтың көптеген достары шетелге қашып кетті немесе концлагерлерде қаза тапты. Осы нақты оқиғалар Ишервудтың Берлин әңгімелерінің бастауы болды. Германиядан кеткеннен кейін Росс мұқтаж Сталинист және Гарри Политттың Ұлыбритания Коммунистік партиясының өмір бойы мүшесі болды. Ол келесі Испан азамат соғысы (1936–39) кезінде Daily Express газетінің соғыс тілшісі болды, ал ол Иосиф Сталиннің Коминтерні үшін үгітші болды деп айтылады. Шебер жазушы Росс Daily Worker газеті үшін кино сыншысы ретінде де жұмыс істеді, ал оның ерте совет киносына жасаған сындық пікірлері кейін сыншылар «диалектикалық софистика» туындылары деп сипатталды. Ол көбінесе саяси сын, фашизмге қарсы polemika және манифесттер жазды. Өмірінің соңына дейін Росс өзінің Салли Боулздың бейжай және саяси бейтарап кейіпкерімен байланыстырылуы өзінің кәсіби жазушы және саяси белсенді ретіндегі өмір бойы жұмысын жасырғанына наразы болды. Росс Ишервудтың Салли Боулздың антисемиттік көзқарасын бейнелегеніне ерекше наразылық білдірді. 1937 жылғы «Салли Боулз» романында кейіпкер ақша алу үшін «қорқынышты ескі евреймен» қатынасқа түскенін айтады. Росстың қызы Сара Каудвелл мұндай нәсілдік дискриминация «анасының сөздігіне жат еді, өйткені оның нәсілшілдікке және осылайша фашизмге деген терең қарсылығы болды». Фашизмге деген өзінің табанды қарсылығына байланысты Росс Ишервудтың оны «Дахау мен Освенцке» әкелген көзқарыстармен ойсыз байланыстырғанын білгеніне ашуланды. XXI ғасырдың басында кейбір жазушылар «Салли Боулз» романындағы антисемиттік пікірлер Ишервудтың өзінің жақсы құжатталған нәсілдік преюдицияларының көрінісі екенін айтты. Биограф Питер Паркердің сөзіне сәйкес, Ишервуд «соғыстан кейін қайта басылған Берлин романдарынан кейбір түзетулерді қажет ететін антисемит болды». Ишервудтың Веймар эпохасы Берлинінің джаз дәуірінің түнгі өмірі туралы әңгімелері коммерциялық сәттілікке жеткенімен, Ишервуд кейіннен өзінің жазбаларын сынады. Ол адамдардың азабын түсінбегеніне өкінді…

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Веймар дәуірі Берлинде роман жазу үшін көшіп келген ағылшын жазушысы қаланың ыдыраған түнгі өмірін зерттейді және Берлиндегі әртүрлі тұрғындардың түрлі-түсті өмірлеріне араласады. Ол қарапайым пәтер иесіне ие болып, үйде тұрып қалады. Пансионатта ол басқа жалға алушылармен, соның ішінде жапон меценаты бар намысты жезөкше Фраулин Костпен және "Леди Виндермир" деп аталатын әуесқой кабареде әуенсіз ән шырқаған жас ағылшын флэппері Салли Боулзмен қарым-қатынаста болады. Бір-біріне ақшалай көмек болмағандықтан, Кристофер мен Салли көп ұзамай бір бөлмеде тұрады, ал ол оның жыныстық өмірі мен "көрікті" сүйіктілері туралы көп нәрсе біледі. Салли кездесуден кейін жүкті болып қалғанда, Кристофер түсік жасатуға көмектеседі, ал ауыр оқиға оларды бір-біріне жақындатады. Ол Салиге ауруханаға келгенде, аурухана қызметкерлері оны Салидің жүктілігін жасатқан деп санайды және оны аборт жасатуға мәжбүрлегені үшін жек көреді. Кейін жаз бойы Кристофер Балтық теңізіне жақын жағалаудағы үйде Питер Уилкинсон және Отто Новакпен бірге тұрады, олар жыныстық сәйкестіктерімен күресіп жүрген гей-ерлі-зайыптылар. Оттоның басқа еркектермен үздіксіз флирт жасауына қызғанышпен Питер Англияға кетеді, ал Кристофер Берлинге оралып, Оттоның отбасы, Ноактармен бірге тұрады. Осы уақыт аралығында Кристофер Натали Ландауерді кездестіреді, оның еврей отбасының дүкені бар. Нацистер бірнеше еврей дүкендерінің терезелерін сындырып тастағаннан кейін, Кристофер Наталидің туысы Бернхардтың өлгенін біледі, оны нацистер өлтірген болуы мүмкін. Ақырында, Кристофер нацистер билікке көтерілуін жалғастыра берген кезде Германияны тастап кетуге мәжбүр болады және ол өзінің сүйікті Берлин таныстарының көбі қазір өліп қалды деп қорқады.

Негізгі кейіпкерлер

Кристофер Ишервуд - Берлинге келіп, жергілікті тұрғындардың өміріне араласатын ағылшын жазушысы. Кейіпкер авторға негізделген. Ишервуд кедейлікпен күресіп жатқан Берлинге жасы кіші еркек жезөкшелерді пайдалану үшін көшіп келді және фашизмнің көтерілуіне саяси тұрғыдан бей-жай болды. Жан Росс кейіннен Сали Боулстың саяси бей-жайлығы Ишервудтың өзіне және оның генотипі бар ер достарына көбірек ұқсайды деп мәлімдеді, олардың көбі "шаһарда штурм әскерлері киім-кешектерінде қаншалықты сексуалдық көрінеді" деп айқайлады. Росстің Ишервудтың саяси бей-жайлығына деген пікірін Ишервудтың танысы В. Х. Оден растады. Ол жас Ишервудтың "бір нәрсе туралы [саяси] пікірлер ұстамағанын" атап өтті. Салли Боулза - Кристофер қысқа уақыт бойы Ноллендорфштрасседегі шағын пәтерде тұрған британдық кабаре әншісі. Ол бірнеше рет жыныстық қатынасқа түсіп, жүкті болады да, түсік жасатады. Кейіпкер 19 жасар Жан Росске негізделген. Сол кезде ол Англияның Суррей қаласында орналасқан Лезерхед мектебінде оқыған. Ишервудтың айтуынша, Саллиді "арсыз" деп қарастыруға болмайды. Оның орнына Салли "ересектердің пісіру туралы айтқандарын тыңдап, соларды қайталауға тырысқан кішкентай қыз". Фраулин Шредера - Кристофер мен Салли тұратын пансионаттың иесі. Персонаж Фрейлин Мета Турауға негізделген. Ишервудтың айтуынша, Турау "Жан Ростың келбеті мен мінез-құлқына, оның макияжына, киім кию стиліне, ең бастысы, оның махаббат туралы әңгімелеріне қатты қызықты. Бірақ ол түгелдей Жан ұнамайды. Жан үшін әдепсіз және қарапайым болды; ол көп қосымша жұмыс жасады оның landlords. Ол бөлмеде қызмет көрсетуді күтеді және кейде адамдарға өзінің ағылшындық жоғары кластық өрескеллігімен билеушілік тонмен бұйрық береді ". Отто Новака - әдемі, қызғалдақ жасөспірім бала, оның отбасы Кристоферді Балтық теңізіндегі демалысынан оралғаннан кейін үйіне шақырады. Otto Версаль келісімінен кейін Польшаға ауысу алдында Шығыс Германияда туған бисексуал жасөспірім Уолтер Вольфқа негізделген. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польша азаматы болғысы келмеген Уолтер отбасымен Берлиннің ығы-зығылы аудандарына көшіп барды. Ишервуд Вулфты өте қуанышты, бірақ өзін қудалаған ерлер мен әйелдердің сезімдеріне көп көңіл бөлмейтін, түзелмейтін нарциссист ретінде сипаттады. Питер Уилкинсон - Отто Новакты жыныстық қатынаста қуып жүрген ағылшын экспатрианты, содан кейін Оттоның басқа ер адамдармен флирт жасауына байланысты Германиядан кетеді. Кейіпкердің кейіпкері Вильям Робсон Скотт, Берлин университетінің ағылшын тілі оқытушысы. Робсон Скотт "осы кезде гомосексуалист болды және Ишервудтың айтуынша, кейде оны ұрып-соғу үшін жігіттерге ақы төледі". Ол 15 жасқа толмаған кезде отбасының үш мүшесі қайтыс болғандықтан, Робсон Скотт "өмірден қатты қорқатын, егер адам біреуді сүйсе, оның табиғи салдары олардың өлімі болады деп сенетін". Натали Ландауер - жас еврей әйел, оның бай отбасы Кристоферге ағылшын тілі сабағын төлейді. Наталидің туысы Бернхардты кейіннен нацистік көше қарақшылары өлтірген. Кейіпкердің кейіпкері Гиза Солевейчикке негізделген. Солевейчиктің айтуынша, оның анасы Ишервудтың "қыздарға қызығушылығы жоқ" екенін тез түсінген және осыған сәйкес, оған қызының жеке серігі ретінде сенген. Алайда, Гизаның өзі Ишервудтың гей екенін түсінбеді және ол оның жыныстық қатынассыздығын "жақсы ағылшын әдептеріне" байланысты деп түсіндірді. Клаус Линкэ - Салиді жүкті етіп, Питер ван Эйкке негізделген көшпелі музыкант. Кейбір биографтар ван Эйкті еврей деп атаса да, басқалары ван Эйк Помераниядағы пруссиялық жер иелерінің бай ұрпағы болған деп болжайды. Аристократ ретінде, оның отбасы әскери мансапка кірісуді күтті, бірақ ол жас жігіт ретінде джазға қызығушылық танытты және Берлинде музыкалық білім алды. Клайв бай плейбой 1972 жылы түсірілген фильмде барон Максимилиан фон Хьюнның құпия кейіпкерін ойдан шығарған американдық Джон Бломшильдтің кейіпкері. Бір-біріне қарама-қайшы деректерге сәйкес, Бломшилд Ишервуд пен Росс екеуін де қысқа уақыт ішінде Берлинде жыныстық қатынасқа түсті және оларды АҚШ-қа саяхатқа шақырды. Олар келіскеннен кейін, ол сәлем айтпай, кенеттен жоғалып кетті. Бломшилд өзінің қарым-қатынастарын Клайвтің Саллимен қарым-қатынасын тоқтатқан сияқты тоқтатты.

Сыни қабылдау

Goodbye to Berlin газет сыншылары мен замандас жазушылардан жағымды пікірлер алды. Сыншылар Ишервудтың "керемет әңгіме айту шеберлігін" және "сюжетпен мазаламастан, қызықты оқиғаны жеткізу қабілетін" жоғары бағалады. The Observer журналындағы шолуында романист Л. П. Хартли Ишервудты "өнерге толы суретші" деп атады. Ол егер Ишервудтың шеберлігі болмағанда, Гитлерге дейінгі Берлиннің (кітап аяқталғанда нацистік режим билікке келе бастайды) очерктері одан да ауыр тиер еді, себебі айналасында кедейлік, күдік және зорлық-зомбылықтың қаупі зор болған. Хартли "оның көзқарастары толық емес болғанымен, ашып көрсететін екен: Goodbye to Berlin – тарихи және жекелеген жазба" деп қорытындылады. Сыншы Энн Маргарет Ангус Ишервудтың Берлин тұрғындарының "қызба эмоционализмімен" және "сәттің ләззатына бейбола тікелуімен" байланысты терең үмітсіздікті жеткізудегі шеберлігін мақтады. Ол Ишервудтың "ұлттық социализм" деген керемет ағашты өркендеткен психологиялық және эмоционалдық ортаны шеберлікпен бейнелегеніне сенді. Ол "кейде тым тартымды болғанымен, оның зерттеулері сәттілікке жеткенде, адам табиғатын тануымызды кеңейтеді, тіпті кейде ауыр тиеді" деп түйіндеді. Замандас жазушы және әдеби сыншы Джордж Оруэлл де осы романды жоғары бағалады. Оруэлл бұл туындыны Ишервудтың бұрынғы романы "Мистер Норрис поездарды ауыстырады" романынан нашар деп есептесе де, Goodbye to Berlin-де "тозығы жеткен қоғамның керемет очерктері" бар екеніне сенеді. Оруэлл ерекше атап көрсеткені – жұмысшы табының кедейлік пен апаттың алдында тұрған отбасы туралы "Новактар" атты тарау. Оруэлл былай деп жазды: "Осындай оқиғаларды оқығанда, адамды Гитлердің билікке келгені емес, бірнеше жыл бұрын келмегені таңқастырады. Кітап нацистердің жеңісімен және Ишервуд мырзаның Берлиннен кетуімен аяқталады". Өзінің "Антинацистік модернизм: 1930-шы жылдардағы көркем әдебиетте қарсылықтың қиындықтары" атты кітабында автор Миа Спиро былай деп мәлімдейді: "Барнс, Ишервуд және Вулфтың жазған романдары, олар білмейтін нәрселерге қарамастан, 1930-шы жылдардағы Еуропадағы тарихи, мәдени, саяси және әлеуметтік жағдайларды ашады, бұл континентті апатқа ұшыратуға жағдай жасады".

Бейімделулер

Романды Джон Ван Друтен 1951 жылы Бродвейде "Мен – камерамын" атты пьесаға бейімдеді. Бұл пьеса Джули Харрис үшін жеке сәттілікке айналды, ол алаңсыз Салли Боулз рөлімен ең үздік әйел актер үшін бес Тони сыйлығының біріншісін жеңіп алды, бірақ Уолтер Керрдің "Мен – Лейка емес" деген атақты сын-пікіріне де тап болды. Пьесаның атауы романның бірінші бетінен алынған цитата ("Мен – ашық көзі бар камерамын, толығымен бейтарап, жазғышымын, ойланбаймын."). Содан кейін пьеса коммерциялық сәтті фильмге бейімделді, ол да "Мен – камерамын" (1955) деп аталды, онда Лоренс Харви, Шелли Винтерс және Джули Харрис түсті, сценарийі Джон Коллиерге, ал музыкасы Малкольм Арнольдқа тиесілі. Кітап кейіннен "Тони" сыйлығын жеңіп алған "Кабаре" (1966) мюзикліне және "Кабаре" (1972) фильміне бейімделді, онда Лиза Миннелли Салли рөлін сомдағаны үшін "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Ишервуд 1972 жылғы фильмді гомосексуализмді теріс бейнелегендігі үшін қатты сынады. Ол: "Кабаре" фильмінде ер адам Брайан Робертс деп аталады. Ол – бисексуал ағылшын; ол Саллимен, содан кейін Саллидің махаббаттарының бірі – неміс баронымен қарым-қатынас жасайды. Брайанның гомосексуалдық бейімділігі төсекке сию сияқты әжуалауға болатын, әдепсіз, бірақ күлкілі кемшілік ретінде қарастырылады", – деді. Ишервудтың достары, әсіресе ақын Стивен Спендер, "Берлинге қош сау бол" фильмінің және сахналық бейімделулерінің Веймар дәуірі Берлинінің қасіретті кедейлігін қалай жасырып тастағанын жиі қайғырып айтты: "1931 жылы Кристофер мен менің ешқандай тамаққа немесе клубқа қаржымыз жетпес еді, ал "Кабаре" фильмінде мұндай орындар бар." Спендер, Ишервуд, В. Х. Ауден және басқалар 1972 жылғы фильм мен 1966 жылғы Бродвей мюзиклінің 1930 жылдардағы Веймар дәуірінің қатал шындығын зиянды түрде әдемілегенін мәлімдеді.

Ықпал

Әдеби сыншылардың пікірінше, «Берлинге қош сау бол» романындағы Сали Боулз кейіпкері Трумэн Капоттің «Тиффанидегі таңғы ас» повесіндегі Холли Голайтлиге әсер еткен. Сыншылар Капоттің 1958 жылғы повесіндегі кейбір сахналар мен диалогтар Ишервудтың 1937 жылғы алдыңғы туындысымен тікелей сәйкес келеді деп айтады. Капоте 1940-жылдардың соңында Нью-Йоркте Ишервудпен танысып, оның романдарына қызығушылық танытқан.