Кіріспе

Британдық баспагер (1893–1967)

Виктор Голланц (/ɡ//ə/'/l//æ//n//t//s/; 9 сәуір 1893 – 8 ақпан 1967) – британдық баспагер және гуманитар. Голланц солшыл саясатты қолдаушы ретінде танымал болды. Оның көзқарастары либерализм мен коммунизм арасында ауытқып тұрды; ол өзін христиандық социалист және интернационалист деп есептеді. Ол баспа үйін негізінен пацифистік және социалистік тақырыптағы ғылыми еңбектерді насихаттау үшін пайдаланды, сондай-ақ «Сол жақ кітап клубын» құрды. Соғыстан кейінгі кезеңде ол Германияға көңіл бөлді және интернационализмі мен бауырластық сезіміне негізделген достық пен келісімді ілгерітуімен танылды. 1945 жылы «Еуропаны құтқару» (Save Europe Now - SEN) ұйымын құрды, ол неміс азаматтарына гуманитарлық қарым-қатынас жасауды талап етті, олардың, әсіресе балалардың, күйзелісіне және неміс азаматтарына жасалған қатыгездіктерге назар аударды. 1949 жылы Франкфурт университетінің құрметті докторы, 1953 жылы Германияның «Großes Bundesverdienstkreuz» орденімен және 1960 жылы неміс кітап саудасының бейбітшілік сыйлығымен марапатталды. Германиядағы бірнеше көше, соның ішінде Батыс Берлиндегі Голланцштрассе, және екі мектеп – Виктор Голланц атындағы бастауыш мектеп және Виктор Голланц атындағы Volkshochschule Steglitz Zehlendorf оның құрметіне аталды. Ол Кеңес Ресейімен достық қарым-қатынас орнату үшін де жұмыс істеді. Голланц бірде: «Мен түрлі халықтарға жақтас немесе қарсы болатын барлық нәрсені жек көремін. Мен тек бір нәрсеге ынтықпын: мен адамзаттың жақтаушысымын» деген еді. 2000 жылдан бері Қауіпке ұшыраған халықтар қоғамы Виктор Голланц сыйлығын табыс етуде.

Ерте өмір

Майда Вейл қаласында, неміс және поляк еврейлері отбасында дүниеге келген Голланц, көтерме саудамен айналысатын зергердің ұлы және раввин профессор сэр Герман Голланч пен профессор сэр Израиль Голланчтың сіңілі баласы болды. Оның әкесінің әкесі, раввин Сэмюэл Маркус Голланц, 19-ғасырдың ортасында Гнезно қаласына жақын Витководан (кейін Пруссиядағы Гнесен) Лондондағы Хамбро синагогының канторы болу үшін Ұлыбританияға көшіп келген. Лондондағы Сент-Полс мектебінде білім алғаннан кейін, Оксфордтағы Нью-Колледжде классика мамандығы бойынша диплом алды және мектеп мұғалімі болды. Голланц 1915 жылдың қазан айында Нортумберленд фюзилерлері қатарына қабылданып, бірақ жауынгерлік қимылдарға қатыспады. 1916 жылдың наурыз айында Рептон мектебінің кіші офицерлер корпусына ауыстырылды. Голланц өте жаңашыл және шабыттандыратын мұғалім екенін көрсетті; ол ағылшын жеке мектебінде алғашқы азаматтық білім класын ашты, ал оның көптеген шәкірттері өздері мұғалім болды, олардың ішінде Джеймс Харфорд пен Джеймс Дарлинг болды. 1917 жылы ол соғыстан кейінгі Ұлыбританияны жоспарлаумен айналысқан Қайта құру комитетіне қатысты. Сол жерде ол Эрнест Беннмен танысты, ол оны өзінің баспа компаниясы, Эрнест Бенн Лимитедте жұмыс істеуге шақырды. Журналдардан бастап, Голланц көркем кітаптар сериясын жариялады, содан кейін жазушылармен келісім шарттарын жасауға кірісті.

Баспасөзші ретінде

Голанц 1927 жылы жеке баспа компаниясын құрды, онда Форд Мадокс Форд және Джордж Оруэлл сияқты жазушылардың еңбектері жарияланды. Оруэлл 1937 жылдың шілдесінде Рейнер Хеппенсталлға «Голанц, әрине, коммунизмнің бір бөлігі» деп жазған болатын (Оруэлл «Каталонияға саяхаттан» кейін Секер мен Варбургқа өтті). Gollancz Ltd. фирмасы бейбітшілдік және социалистік тақырыптардағы әдебиеттерді, сондай-ақ 1930 жылдардың ортасына қарай заманауи көркем әдебиеттердің таңдамалы туындыларын жариялады, олардың ішінде Элизабет Боуэн, Дафне дю Мориер және Франц Кафка сияқты авторлардың шығармалары бар. Голанц 1941 жылы Джеффри Кокстың «Қызыл Армия жылжып келеді» деген шығармасын, Қысқы соғыс туралы еңбегін шығарғанмен, КСРО-ға қатысты кейбір сындық пікірлерді жіберді. Голанц Ұлыбританиядағы алғашқы кітап клубы – «Left Book Club» клубының негісқалаушыларының бірі болды. Ол кітаптарын жарнамалауда шеберлік танытты, кейде газеттерде толық беттік жарнамалар жариялап, сол кезде бұл жаңалық болды. Ол көзге түсетін типография мен кітап дизайнын қолданды, сондай-ақ кітаптардың мұқабаларына сары түстің басымдығын берді. 1948 жылдан бастап Голанц жыл сайын АҚШ-қа сапарлар жасап, жаңалықтармен танысты; 1951 жылға қарай американдық кітаптар оның басылымдарының жартысын құрады. Голанцтың саяси көзқарастары Либералдық партия мен Гильдиялық социализмтен бастау алды. 1931 жылы ол Еңбек партиясына қосылды, ал 1930 жылдардың басында оның танымал туындыларына қоса, солшыл саяси еңбектерді де жариялай бастады. Ол ешқашан КПГБ-ға мүше болмаса да, 1930 жылдардың екінші жартысында Коммунистік партиямен тығыз байланыста болды. 1939 жылы Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойылғаннан кейін партиямен байланысын үзді және христиандық социализмге бет бұрды. 1940 жылдардың басында Голанц Ричард Аклендтің социалистік «Ортақ Игілік» партиясына жақтас болды және 1945 жылғы жалпы сайлау алдында топ үшін лекциялар оқыды. Партия сайлауда жеңіске жетеді деп ойламаса да, ол оның пайдалы, социалистік қысым тобы екеніне сенді. Діни сенім Голанцтың өмірінде маңызды орын алды. Оның әкесі ортодоксалды еврей болған, дінін өте тура мағынада түсіндірген. Голанцтың осы көзқарасқа наразылығы ұйымдасқан иудаизмге деген көзқарасына көп жылдар бойы әсер етті, бірақ ол үйде еврейлік дәстүрлерді сақтауды жалғастырды. Голанц өзін христианмын деп жиі айтқанмен, шүкірленбеген және дін туралы түсінігі ерекше болды. Жалпы, оның жеке синкретизмі Пелагиандық христиандыққа, иудаизмге және діни дәстүрлерді кеңінен зерттеуге негізделген. Оның сенімі бақыт сезімімен және өмір бойы саяси және әлеуметтік күреске қатысуымен көрінді. Ол діни жазбалардың бірнеше кітабын жинақтады, олардың ішінде «Жылдың рақымы», «Қараңғылықтан жарыққа», «Жүз есімді Құдай» және «Жаңа жылдың рақымы» кітаптары бар. Голанц музыканы да жақсы көретін, ол өзінің соңғы кітабында – «Музыкаға саяхат» еңбегінде осы құмарлығын түсіндірді. Голанц 1965 жылы Королеваның туған күніне орай танылды.

Үгітші ретінде

Өзінің өте табысты баспа бизнесімен қатар, Голланц түрлі тақырыптар бойынша көп еңбек еткен, идеяларын іс-әрекетке айналдырған жазушы болды және науқандық топтар құрды. Солшыл кітап клубы – тек коммерциялық принциптермен жұмыс істейтін кітап клубы ғана емес, сонымен қатар Ұлыбританияда солшыл идеяларды таратуға бағытталған науқандық ұйым болды. Клубтың құрылуы оның тек баспагер ретіндегі мансабының аяқталуын білдірді, одан кейін ол көп күшін науқандарға жұмсады. Оның алғашқы бірнеше үнжырлары солшыл идеалдарға жасалған коммунистік сатқындық деп қарады, бірақ 1941 жылы нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасағаннан кейін, ол Ұлыбритания мен Кеңес Одағы арасындағы жақсы қарым-қатынастарды нығайту үшін Англо-Советтік қарым-қатынастар қауымдастығын (ASPRA) құрды. Бұған 1941 жылдың соңында жарық көрген «Біздің балаларымыз тірі қалады ма, әлде өледі ме?» атты үнжырда сэр Роберт Ванситтарттың антигермандық (нацистік емес) доктринасын жоққа шығару ілесіп келді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Голланц одақтас елдерде (Чехословакия және Ұлыбритания) ұлтшылдықтың күшеюін сынады, ұлтшылдықты «амбициялы және адал емес саясаткерлердің жартылай өнертабысы, жартылай халыққа [...] жалған және өзгеге тиесілі қанағат сезімін сыйлайтын құрал» деп сипаттады.

1943 жылы Холокосттың сипаттамасын жариялау

Голланц нацистік режимнің антисемитизмін ерте жариялады; 1933 жылы ол «Гитлер террорының кішкентай қоңыр кітабы» деген жинақты және Фриц Зайдлердің 1934 жылы жарық көрген «Нацистердің еврейлерді қуғын-сүргіні» атты кітабын шығарды. 1942 жылдың жазында Голланц өзі де, әлем де нацистердің еврейлерді қуғын-сүргінінің қорқынышты ауқымын дұрыс бағаламағанын түсінді. Ол 1942 жылғы Рождествода жазған 16 000 сөздік «Менің халқымды босатыңыз» атты кітапшасында нацистер бақылауындағы Еуропада бір-екі миллион еврейдің қаза болғанын және «егер тиімді шаралар қабылданбаса, бірнеше айдың ішінде осы алты миллион еврейдің бәрі өледі» деп мәлімдеді. Голланц құтқару жоспарына негізделген бірқатар нақты шараларды ұсынды, лекциялар оқыды және қаржы жинауға қатысты; сондай-ақ ол Элеонора Ратбоунның нацистік террордан құтқару жөніндегі ұлттық комитетінің вице-президенті болып тағайындалды. 1943 жылдың басында жарық көрген бұл кітапша үш айдың ішінде ширек миллион дана сатылып, 1943 жылы Канада Парламентінде және 1943 жылғы 15 мамырдағы «Аделаида жарнамашысы» газетінде сілтеме жасалды. Ратбоунмен бірге Голланц Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропалық еврейлерді нацистердің жоюы мәселесі бойынша британдықтардың ең белсенді жақтасы болды. 1943 жылдың маусым айының соңында Голланц ауыр нервтік күйзеліске ұшырады, бұл шамадан тыс жұмыс істеуден (демалыс күндерін қысқартқандықтан және әлеуметтік-мәдени өмірін шектегендіктен) және нацистердің құрбандарымен өзін байланыстыруынан туындаған деп саналды. Сауыққаннан кейін ол «Сионизмнің қажеттілігі» атты кітап жазуға кірісті; алайда кітап жарық көрмеді, бірақ ол еврей тақырыбында бірнеше кітап жариялады. Осы кезеңде сионизм ісіне атсалысуы оның Иерусалимдегі Еврей университетінің басқарушысы болып тағайындалуына әкелді. 1945 жылдың мамыр айында ол еврей босқындарына соңғы маңызды үлесін қосты, «Басын қоятын жері жоқ: Еуропадағы еврей трагедиясы және оның шешімі» атты кітапшасын жазды. Бұл кітапша Еуропадан еврейлердің көптеп көшіп келуі үшін Палестинаны ашуға шақыру болып табылды, ол тегін таратылып, үлкен сәттілікке ие болды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германияның оккупациясы

1945 жылдың сәуір айында Голланц «Бухенвальд шын мәнінде нені білдіреді» атты памфлетінде неміс халқының жаппай кінәсі мәселесін көтерді, барлық немістердің кінәлі емес екенін түсіндірді. Ол жүздеген мыңдай бейбіт адамдардың нацистер тарапынан қуғынға ұшырағанын, ал одан да көп адамдардың үндемей қалу үшін қорқытылғанын айтты. Сонымен қатар, демократиялық елде тұрып, еврейлерді құтқару үшін ештеңе жасамаған британдық азаматтардың таза емес екенін мәлімдеді. Бұл Голланцтың назарын Германия халқына аударғанын білдірді. 1945 жылдың қыркүйегінде ол немістерді қолдау мақсатында Save Europe Now (SEN) ұйымын құрды, ал келесі төрт жылда осы мәселеге қатысты тағы сегіз памфлет пен кітап жазды және бірнеше рет елге сапар шекті. Голланцтың неміс азаматтарына гуманистік көзқараспен қарау науқаны британ үкіметін Германияға азық-түлік жіберуге қойылған тыйымды алып тастауға және келісім саясатын ұстануға көндіруге, сондай-ақ Германия мен басқа да соғысқа қирылған Еуропа елдерін азық-түлік пен кітаптармен қамтамасыз ету үшін әуе көпірін ұйымдастыруға бағытталды. Ол британдық газеттерге сын мақалалар мен хаттар жазып тұрды. 1946 жылдың қазан және қараша айларында британдық оккупациялық аймалға барғаннан кейін, ол онда түскен, азықтанған неміс балаларының суреттерін «Ең қараңғы Германияда» (In Darkest Germany) атты кітабында 1947 жылдың қаңтарында жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін немістерді күштеп шығару туралы ол былай деді: «Егер адамзаттың санасы қайтадан сезімтал болса, бұл қуғын-сүргін оны еске алған, оған себеп болған немесе оған мойын бұрғандардың бәрі үшін мәңгілік ұятқа айналады. Немістер қуылып шығарылды, бірақ бұл тек ең жоғары деңгейдегі қатілдікпен ғана болды, емес, артық мейірімділікпен емес». 1946 жылы жарық көрген «Біздің қауіпті құндылықтарымыз» (Our Threatened Values) атты кітабында Голланц чех интернирлеу лагеріндегі судет немісі тұтқындарының жағдайын былай сипаттады: «Олар жынысы мен жасына қарамастан, бір-біріне тығылып, шатырларда тұрады. Олардың жасы 4-тен 80-ге дейін болды. Барлығының сыртқы келбеті әлсіз болды, ең қорқынышты көрініс – нәрестелер. Жанында әлсіз денесі бар анасы тұрды. Екі қарт әйел төсектерде өлідей жатқан. Жакын қарағанда ғана олардың әлі де тыныс алып жатқанын байқады. Олар да сол нәрестелер сияқты аштықтан көз жұма жаздады». Фельдмаршал Бернард Монтгомери неміс азаматтарына күніне 1000 калориядан аспайтын кепілдік берілген рацион беруді қалап, Берген-Бельсен концлагерінің тұтқындарына 800 калория ғана берілгенін айтқанда, Голланц Германиядағы азық-түлік тапшылығы туралы жазып, нацистік концлагерьдегі көптеген тұтқындар тіпті 800 калория да алмағанын атап өтті. «Адамдарды қайта тәрбиелеудің жалғыз бір жолы бар», - деді Голланц, «яғни өзіңнің өміріңмен көрсеткен үлгі». Голланц өзінің ұстанымын былай түсіндірді: «Біздің көмектесу шараларымызды басқаруда ештеңе, тіпті ештеңе де қажеттіліктің дәрежесінен маңыздырақ болмауы керек». Оның өмірбаяуын жазған Рут Дадли Эдвардс Голланцтың науқанының негізінде оның моральдық жағынан әлсіздерге деген қамқорлығы және танымал емес себептерді қолдаудан алған ләззаты жатқанын айтты. Бұл науқан Голланцтың досы, пастор Джон Коллинстің 1946 жылдың желтоқсанында Christian Action ұйымын құруына себеп болды, ол ұқсас мақсаттарды көздеді (кейін апартеидке қарсы науқанға қатысты). 1960 жылы Голланц SEN ұйымымен жұмысы үшін неміс кітап саудасының бейбітшілік сыйлығымен марапатталды.

Басқа гуманитарлық мәселелер

Израиль мемлекетінің құрылуына әкелген шайқастар кезінде Голланц арабтардың тағдырына алаңдады және 1948 жылдың қазан айында ол еврейлік гуманитарлық қызмет қоғамын (JSHS) құрды, оның президенті раввин Лео Бек болды. Бұл ұйым "иудаизмнің жалпыадамзаттық этикасына" негізделген және жаңадан құрылған Израиль мемлекетінде "жәйттер мен арабтардың қайғы-қасіретін жеңілдету" мақсатымен жұмыс істеуге бағытталған. 1951 жылдың ақпан айында Виктор Голланц "Манчестер Гардиан" газетіне хат жазып, адамдарды кедейлікке қарсы халықаралық күреске қосылуға шақырды. Голланцтың хатында Корея соғысын келіссөздер арқылы аяқтау және "қылыштарды еңбек құралдарына айналдыратын" халықаралық қор құру туралы ұсыныс айтылды. Оқырмандардан Голланцқа "иә" деген жалғыз сөз жазылған хабарлама жіберу сұралды. Ол 5000 жауап алды. Бұл Дүниежүзілік бейбітшілік қауымдастығын (AWP) құруға әкелді, Голланц төрағалық етті, ал канон Чарльз Рейвен төрағаның орынбасары болды. 1951 жылдың мамыр айында Голланц Гарольд Уилсонды AWP комитетін басқаруға және 1952 жылдың 9 маусымында жарияланған "Кедейлікке қарсы күрес – әлемдік даму жоспары" атты памфлет жазуға шақырды. Бұл құжат халықаралық кедейлікке қарсы қайырымдылық ұйымы "Кедейлікке қарсы күрес" құрылуына себеп болды; оның бас ұйымы, AWP, 1952 жылы Голланц төрағалықтан кеткеннен кейін әлсіреп қалды. 1955 жылы Артур Костлер мен Джон Коллинзбен бірге Голланц Заңдық зұлматтың алдын алу жөніндегі ұлттық науқанды ұйымдастырды. Бұл ұйым Ұлттық өлім жазасын жою науқаны (NCACP) деп қайта аталды және Ұлыбританияда өлім жазасына қарсы күресті жүргізді. Өлім жазасына қарсы осы күрес Голланцты нацистік соғыс қылмыскері Адольф Эйхманға өлім жазасын кесуге қарсы науқанға түрткі берді. Ол бұл мәселені "Адольф Эйхманның ісі" атты даулы памфлетінде қарастырды.

Жеке өмір және өлім

1919 жылы Виктор Генри Тонкспен Слейд өнер мектебінде оқыған суретші Рут Лоуиге үйленді. Олардың бес қызы болды, соның ішінде суретші Вита Голанц, музыкант Ливия Рут Голанц, кейіннен «Виктор Голанц» ЖШС-нің басшысы, және ақын Филип Ларкиннің жақын досы Диана Голанц. Голанц 1967 жылдың 8 ақпанында Лондонда қайтыс болды.