Кіріспе

Heinrich Theodor Böll (21 желтоқсан 1917 – 16 шілде 1985) – неміс жазушысы. Германияның Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі маңызды жазушыларының бірі саналатын Бёлл Георг Бюхнер сыйлығын (1967) және Әдебиет бойынша Нобель сыйлығын (1972) иеленді.

Өмірбаян

Бёлль Германияның Кёльн қаласында, католик және бейбітшілдікке бағытталған отбасында дүниеге келді, ол кейіннен нацизмнің күшеуіне қарсылық көрсетті. 1930 жылдары Гитлер жастарына қосылудан бас тартты. Кельн университетінде неміс тілі мен классикасын оқығанға дейін кітап сатушының шәкірті болды. Вермахтқа әскери қызметке шақырылып, Польша, Франция, Румыния, Венгрия және Кеңес Одағында қызмет етті. 1942 жылы Аннемари Чехқа үйленді, олардың үш ұлы болды; кейін ол ағылшын тіліндегі әдебиеттің неміс тіліне аударылған бірнеше аудармаларында онымен бірлесіп жұмыс істеді. Соғыс кезінде төрт рет жараланып, тифпен ауырады. 1945 жылдың сәуір айында АҚШ әскері оны тұтқынға алып, әскери тұтқын лагеріне жіберді. Соғыстан кейін Кельнге оралып, отбасының жиһаз шеберханасында жұмыс істеді және бір жыл бойы қалалық статистика бюросында жұмыс істеді, бірақ бұл жұмыс оған ұнаған жоқ және ол жазушы болу тәуекелін көтеріп, одан кетіп қалды. 30 жасында толық уақытты жазушы болды. Оның алғашқы романы "Поезд уақытында келді" ("Der Zug war pünktlich") 1949 жылы жарық көрді. 1949 жылы неміс авторларының 47-ші тобының жиналысына шақырылып, 1951 жылы оның жұмысы ең жақсы деп танылды. Содан кейін көптеген романдар, әңгімелер, радиоспектакльдер мен эсселер жинақтары жарық көрді.

Сыйлықтар, марапаттар және тағайындаулар

Ол өте табысты болды және бірнеше рет мақталды. 1953 жылы ол Германия өнеркәсібінің мәдениет сыйлығын, Оңтүстік Германия радиосының сыйлығын және неміс сыншыларының сыйлығын алды. 1954 жылы ол Париж трибунасының сыйлығын алды. 1955 жылы оған ең үздік шетелдік роман үшін француз сыйлығы табысталды. 1958 жылы Вуппертал қаласының Эдуард фон дер Хейдт сыйлығын және Бавария көркемсурет академиясының сыйлығын алды. 1959 жылы оған Солтүстік Рейн-Вестфалия штатының Үлкен өнер сыйлығы, Кельн қаласының әдебиет сыйлығы берілді және ол Майнцтегі Ғылым және өнер академиясына сайланды. 1960 жылы Бавария көркемсурет академиясының мүшесі болды және Шарль Вейлон сыйлығын жеңіп алды. 1967 жылы Георг Бюхнер сыйлығымен марапатталды. 1972 жылы ол әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын «өзінің заманына кең көзқарас танытып, кейіпкерлерді сомдаудағы шеберлігі арқасында неміс әдебиетін жаңартқан еңбектері үшін» алды. Өмірінің соңына дейін ол көптеген құрметті сыйлықтарға ие болды, мысалы, 1974 жылы Америка өнер және әдебиет академиясының мүшесі болды, сондай-ақ 1974 жылы Осиетский медалін алды (соңғысы – оның жаһандық адам құқықтарын қорғауға және осы іске қосқан үлесі үшін). Бёлль 1971 жылдан 1973 жылға дейін PEN International, халықаралық жазушылар қауымдастығының президенті болды. 1983 жылы Америка философиялық қоғамына, ал 1984 жылы Америка өнер және ғылым академиясына сайланды.

Шығармалары

Оның шығармалары 30-нан астам тілге аударылған, ол Германияның ең көп оқылатын авторларының бірі болып табылады. Оның ең танымал туындылары: «Тоғыз жарымдағы бильярд» (1959), «Ешнәрсе айтпаған» (1953), «Осы жылдардың наны» (1955), «Клоун» (1963), «Ледимен бірге түсірілген топтық сурет» (1971), «Катарина Блумның жоғалған абыройы» (1974) және «Қорғаныс желісі» (1979). Оның шығармаларындағы тақырыптар мен мазмұндардың алуан түрлілігіне қарамастан, белгілі бір қайталанатын мотивтер бар: оның көптеген романдары мен әңгімелері соғыс, терроризм, саяси жіктер және терең экономикалық және әлеуметтік өзгерістердің кең аясында өзін сақтап қалуға тырысатын жеке және дербес өмірді бейнелейді. Оның көптеген кітаптарында мемлекеттік аппараттың немесе қоғамдық институттардың механизмдеріне қарсы тұратын, жанкешті және ерекше тұлғалардың кейіпкерлері кездеседі. Бёлль екінші дүниежүзілік соғыстағы тәжірибесінің нәтижесінде бейбітшілдікке берілген адам болды. Соғыстан кейінгі жылдары жазған барлық шығармалары мен романдары соғысқа және оның қайталанбауына қатысты болды. Ол оны «Ешқашан соғыс болмасын» деген сөзбен жинақтады. Генрих Бёлль өзінің өмірбаяндық шығармасында нацистік үкімділік кезінде оқыған мектепте, бір антинацистік мұғалімнің римдік сатирик Ювеналға ерекше назар бөлгенін айтады: «Мырза Бауэр Ювеналдың қаншалықты өзекті екенін, оның қасақана үкімет, тирандық, жемқорлық, қоғамдық моральдың төмендеуі, республикалық идеалдың құлдырауы және преториандық гвардияның зорлық-зомбылық әрекеттері сияқты құбылыстарды қаншалықты терең зерттегенін түсінді. ( ) Мен бір екінші қол кітап дүкенінде 1838 жылғы Ювеналдың аудармасын таптым, оның түсіндірмелері аударма мәтінінен екі есе ұзын, романтизм дәуірінің шарықталу кезеңінде жазылған. Бағасы мен қалтама сыймаса да, оны сатып алдым. Мен оны детективтік романды оқығандай, өте жақсылап оқыдым. Бұл соғыс (Екінші дүниежүзілік соғыс) кезінде және одан кейін де, тіпті басқа кітаптарымның көпшілігі жоғалып кеткенде немесе қара нарықта сатылғанда да мен сақтап қалған сирек кітаптардың бірі болды».

БАҚ-тағы жанжалдар

1963 жылы жарық көрген «Клоун» романы католик шіркеуі мен ХДС партиясын теріс бейнелегені үшін баспасөзde қызу пікірталас тудырды. Бёлл католицизмге адал болғанмен, сонымен қатар оның кейбір аспектілерін қатаң сынға алды (әсіресе консервативтік көзқарастарында). Ол 1933 жылдың шілдесінде Ватикан мен нацистер арасында қол қойылған, болашақ Папа Пий XII қатысқан конкордатты ешқашан ұмыта алмады. Бұл келісім режимнің дамуының бастапқы кезеңінде халықаралық деңгейде мойындылыққа ие болуына көмектесті. Бёллдің дін мен қоғамдық мәселелерге қатысты либералдық көзқарастары Германиядағы консерваторлардың наразылығын тудырды. 1968 жылы бостандыққа шектеу қойған конституциялық реформалар қабылданғанда, Бёлл оған қарсы сөйледі. 1972 жылы жариялаған «Совель Любе на раз» (Бір мезгілде көп махаббат) атты мақаласында ол «Билд» таблоидын жалған ақпарат таратуда айыптады. Алайда, мақала жарық көрген кезде «Шпигель» журналы Бёллдің келісімінсіз оны қайта атады. Бұл жаңа тақырып Бёллдің терроризмге құдайылық танытуына айыптау үшін сылтау ретінде пайдаланылды. Мұндай сынның басты себебі – Бадер-Майнхоф тобының ісі бойынша заңды процедураның маңыздылығын және заңның дұрыс және әділ қолданылуын қайта-қайта басалауы болды. «Шпигель» журналында жарияланған «Алпыс миллион алтыға қарсы» мақаласында ол Ульрике Майнхофқа кепілдік беруді сұрады, осылайша диалог құруға және үлкен баспасөз және полициялық науқанды болдырмауға тырысты. Бұл әрекетіне қатты сынға ұшырап, «Шпрингер» баспасөзіндегі бір журналист оны «күш қолданудың рухани әкесі» деп атады. 1977 жылы Ханс Мартин Шлейерді ұрлағаннан кейін 40 полицей Бёллдің үйін тінтіп қарады. Олар Бёллдің ұлының ұрлаушылармен байланысы бар екенін көрсеткен анонимді хабарлама алған. Алайда, бұл мәлімдемелер негізсіз болып шықты. Осы оқиғадан кейін Христиан-демократтар Бёллді қара тізімге енгізді. Бёлл нацистердің Кельнге басып кіруінен қатты зардап шекті, өйткені ол өзінің туған қаласында шеттетілгендей сезінді. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың бомбалауы салдарынан Кельннің қирауы оны өмір бойына жаралады. Ол бомбалаудың салдарынан болған қиын жағдайды «Сыбыр періште» романында суреттеді. Жаңадан салынған, қайта гүлденген Кельн архитектуралық тұрғыдан оны қызықтырмады. (Бёлл Уильям Морристің жанкүйері болған сияқты – ол Кельн соборының 14 ғасылдың ағаш кранымен аяқталмай қалғанын қалағанын айтқан, осы кран 1848 жылы собордың үстінде тұрған). Өмір бойында ол Кельннің бай да, кедей де азаматтарымен тығыз байланыста болды. Ауруханада жатқанда медбикелер достары Генрих Бёллді көруге келген «төменгі топтың» адамдарынан жиі шағымданатын. Бёлл Ирландияны өте жақсы көретін, әйелімен бірге батыс жағалаудағы екінші үйінде демалыс өткізетін. Осы байланысты ескере отырып, Бёллдің шығармаларында, әсіресе оның сюрреалистік пьесасы «Ауыз толған жер» мен оның эзотерикалық замандасы Сэмюэл Беккеттің шығармалары арасындағы ұқсастықтарды табуға болады. Оның пьесасында қоршаған ортаға келтірілген зиян туралы алаңдауы Генрих Бёлл қорының құрылуына түрткі болды. Бёллдің жаулары – үкіметтегі, бизнестегі, бұқаралық ақпарат құралдарындағы және шіркеудегі билік иелері, оларды ол конформизм, батылдықтың жетіспеуі, өзіне сенімділік және билікті теріс пайдалану үшін әжуалай сынайды. Оның кітаптарындағы газеттер кейіпкерлер туралы өтірік айтудан немесе олардың өмірін қиратудан тартынбайды, дәл осылай Бёлл анархистерді қорғады және қорғады деп айыпталғанда өзі де бастан өткен.

Талдау

Оның шығармалары Trümmerliteratur (құраған үйінділердің әдебиеті) деп аталды. Ол екінші дүниежүзілік соғыс, нацистер, Холокост және олармен байланысты кінә сезімін жеңуге тырысқан неміс жазушыларының алдың қатарында болды. Өткеннің күрделілігі мен проблемалары туралы жазудан жалтарғаны үшін оны кейбіреулер «Gewissen der Nation» (ұлттың ар-ожданы) деп атады, яғни үнсіздік пен тыйым салуға қарсы естелік сақтау мен талқылаудың ынталандырушысы және арнасы. Бұл оның өзінен құтылуға тырысқан белгі болды, себебі ол бұл атау оқиғаға нақты жауапты институттарды объективті бағалауға кедерілтіреді деп ойлады. Ол әйелімен бірге Кельн қаласында және Эйфель аймағында тұрды. Бірақ ол Ирландияның батыс жағалауындағы Ахилл аралында да уақыт өткізді. Ондағы коттеджі қазір халықаралық және ирланд суретшілері үшін қонақ үй ретінде пайдаланылады. Ол Ирландиядағы тәжірибелерін «Ирландиялық күнделік» кітабында жазды. Кейіннен Ахилл тұрғындары оның құрметіне фестиваль ұйымдастырды. Ирландиямен байланысы оның әйелі Аннемаридің неміс тіліне аударған шығармаларына да әсер етті, олар Брендан Бехан, Дж. М. Синге, Г. Б. Шоу, Фланн О'Брайен және Томас О Криомхтайнның еңбектерін қамтыды. Ол сол кездегі Батыс Германияның П.Э.Н. клубының, содан кейін Халықаралық П.Э.Н. клубының президенті болды. Ол жаңа демократиялық Германияның өкілі ретінде жиі саяхат жасады. Оның сыртқы келбеті мен мінезі Адольф Гитлердің билігі кезінде бүкіл әлемге танымал болған мақтанғаныш, агрессивті неміс үлгісінен мүлдем өзгеше болды. Бёлль Шығыс Еуропада ерекше табысқа ие болды, себебі ол кітаптарында капитализмнің қараңғы жағын көрсеткендей болды; оның кітаптары тек Кеңес Одағында ғана миллиондаған данада сатылды. Александр Солженицын Кеңес Одағынан қуылғанда, ол алдымен Бёлльдің Эйфельдегі коттеджінде паналады. Бұл Бёлльдің 1962 жылы мәдени делегациямен Кеңес Одағына жасаған сапарының нәтижесі болды, ол оның елге жасаған бірнеше сапарының біріншісі болды. Осы сапарлар барысында ол бірнеше жазушымен достық қарым-қатынас орнатты және көптеген диссиденттік әдебиеттің авторларымен байланыс жасады. Солженицынмен кездескеннен кейін Бёлль оны екі жақтан да антисоциалистік пропаганданың құралы деп айыптаған сынға былай деп жауап берді: «Бәлкім, көптеген немістер «ГУЛАГ архипелагін» осы ескерткішке арналған адамдардың азаптарын сезіну үшін емес, өз тарихының қорқынышын ұмыту үшін оқиды». 1976 жылы Бёлль «сенімінен айырылмастан» католик шіркеуінен ресми түрде шығып кетті. Ол 1985 жылы 67 жасында қайтыс болды.

Мұрасы мен ықпалы

Бёллдің есі есте қалады, мысалы, Генрих Бёлл қорында. Оның жеке құжаттарын сақтау үшін Кёльн кітапханасында арнайы Генрих Бёлл мұрағаты құрылды, бұл құжаттар оның отбасынан сатып алынған еді, бірақ ғимарат 2009 жылдың наурыз айында құлағанда материалдың көп бөлігі, мүмкін, қалпына келмейтіндей зардап шекті. Оның Ирландиядағы шағын үйі 1992 жылдан бері жазушылар үшін тұрақты орын ретінде қолданылып келеді. Эрик Андерсон Бёллдің кітаптары негізінде музыкалық композициялар жинағын жазды: Silent Angel: Fire and Ashes of Heinrich Böll (2017) Meyer Records.

Аудармалар

Анемари мен Генрих Бёллдің жетпістен астам аудармасы 1995 жылы Вернер Беллман жариялаған библиографияда тізілген: Брендан Бехан, Эйлис Диллон, О. Генри, Пол Хорган, Бернард Маламуд, Дж. Д. Сэлинджер, Джордж Бернард Шоу және т.б. Генрих Бёлл аударған «Das harte Leben» («Қиын өмір», Брайан О’Нолан), Гамбург, Наннен, 1966, 79 бет. Патрик Свифт салған суреттер.

Пікірлер

Мердок, Брайан, (1982), «Сизиф еңбектері», онда «Қауіпсіздік желісі» туралы шолу бар, Cencrastus № 9, 1982 жылғы жаз, 46-бет.