Кіріспе

Ulmus crassifolia Nutt., техас кедрі немесе қарапайым кедр – Солтүстік Американың оңтүстік-орталық аймағына тән, негізінен Оңтүстік және Шығыс Техас, Оңтүстік Оклахома, Арканзас және Луизианада, сондай-ақ Батыс Миссисипи, Оңтүстік-Батыс Теннесси және Солтүстік-Орталық Флоридада шағын популяциялары бар, Солтүстік-Шығыс Мексикада да кездеседі. Бұл Техастағы ең көп таралған қарағай. Ағаш көбінесе "кедр қарағай алаптары" деп аталатын жазық аңғарларда жақсы өседі. Латынша атауы салыстырмалы түрде жуан (крассифолиатты) жапырақтарымен байланысты.

Сипаттама

Кедр терегі – 24-27 м биіктікке жететін, дөңгелек тәжді орташадан үлкен жапырақты ағаш. Жапырақтары 2,5–5 см ұзындықта, 1,3–2 см енінде, көлбеу табанды және оны Ulmus serotina-дан ажыратады, ол табиғатта оңай гибридтеледі. Жапырақ түсуі кеш, көбінесе қыстың басында болады. Желмен тозаңданатын, жапырақсыз толық гүлдер жаздың соңында немесе күздің басында пайда болады; олар кішкентай, көзге түспейтін, қызғылт-күлгін түсті және үштен бірден жарты дюймге дейін ұзындығы бар жіңішке сабақтарда сағады. Жемісі – 8–10 мм ұзындығындағы кішкентай қанатты тұқымша, бастапқыда екі бетінде де жұмсақ түкпен жабылған, күздің соңында гүлденгеннен кейін тез піседі.

Зиянкестер мен аурулар

Седерестiк шұңқыры голландтық шұңқыр ауруына (DED) шалдығуға бейім, бірақ американдық шұңқырға қарағанда одан аз бейім, ал шұңқыр жапырағы қоңызы Xanthogaleruca luteola орташа деңгейде зақымдайды. Ағаш сондай-ақ қан тамырларының қурауынан зардап шегеді, оның белгілері көбінесе DED белгілерімен шатастырылады. Седерестiк шұңқырлары еменге өте сезімтал. Емен – ағаш тамыр жүйесіне еніп, құнды қоректік заттар мен суды ұрлайтын паразит. Паразит алынбаса, кейде ағаштардың үлкен бөліктеріне зиян келтіріп, тіпті оларды құртып жіберуі мүмкін. Олардың бұтақтары ұштарында құрғап, клуб тәрізді болып өседі. Осы "клубтық" бұтақтар шұңқыр қоңыздары және ағаш ұстасы құмырсқалары сияқты зиянкестерге жол ашады. Ағашты өлтірмей еменді өлтіретін қауіпсіз емдер белгілі емес. Паразитті қолмен жою кепілдік бермейді, бірақ оны бақылаудың ең тиімді әдісі болып саналады. Седерестiк шұңқырлары Техас тамыр шіруіне, Phymatotrichopsis omnivora саңырауқұлағынан туындаған ауруға жоғары төзімді. Осы себепті, ол көбінесе P. omnivora кең таралған аймақтарда отырғызылады, себебі оның жақын туысы – ласкорк шұңқыры бұл саңырауқұлаққа өте сезімтал және оңай қурап қалады.

Өсіру

U. crassifolia Еуропада өте сирек өсіріледі. 19-шы ғасырдың соңында Берлиндегі Späth питомнигі одан үлгілер жіберген. Генри (1913) және Бин (1988) оның Солтүстік Еуропада жақсы өспейтінін, онда бұтақтары көбінесе құрғап қалатынын атап көрсетеді. 1902 жылы Späth питомнигінен Эдинбургтағы Корольдік ботаникалық бағына жеткізілген үш ағаш, бақтың қала бойынша ағаштарды тарату әдеті болғандықтан, Эдинбургте сақталған болуы мүмкін (мысалы, Wentworth шаған ағашы).

Белгілі ағаштар

2001 жылы 37 метр биіктіктегі АҚШ ұлттық чемпионы Теннесси штатындағы Миман Шелби орманы мемлекеттік саябағында өседі.

Өсімдіктер

Бразос Рим

Гибридтер

Ulmus × arkansana [: U. crassifolia × U. serotina ]. Арканзас және Оклахома штаттарында кездеседі.

Солтүстік Америка

Арнольд Арборетумы, АҚШ. Кіріс нөмірі 511–2002, 758–86, екеуі де табиғаттан алынған. Чикаго ботаникалық бағы, АҚШ. Ешқандай мәлімет жоқ. Бартлетт ағаш сарапшылары, АҚШ. Кіріс нөмірі 90–1243, тегі белгісіз. Мортон Арборетумы, АҚШ. Кіріс нөмірі 385–68, 14 86. Нью-Йорк ботаникалық бағы, АҚШ. Кіріс нөмірі 79617, тегі белгісіз. АҚШ Ұлттық Арборетумы, Вашингтон, АҚШ. Кіріс нөмірі 37834.

Еуропа

Грандж Ферма Арборетумы, Линкольншир, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі 509
Корольдік ботаникалық бақ Эдинбург, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі 20080090, АҚШ-та табиғатта жиналған тұқымнан. Сэр Харольд Хиллиер бақтары, Ұлыбритания. Тіркеу нөмірі 1980–0443, (Брентри Филд). Копенгаген университетінің ботаникалық бағы, Дания. Қосымша мәлімет жоқ.

Австралия

Манукау қорымы және крематорийі, Окленд, Жаңа Зеландия. Қосымша мәлімет жоқ.

Еуропа

Арборетум Ваасланд, Ниукеркен-Ваас, Бельгия.

Австралия

Белгілі ешнәрсе жоқ.