Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уичита халқының провинциясы АҚШ-тың Ұлы жазығында орналасқан.
Province of the Wichita people on the Great Plains of the U. S.
Кивира – көне Уичита халқының провинциясы. Нақты орны қазіргі Лион қаласының маңында, солтүстік-шығысқа қарай Салинаға дейін созылуы мүмкін. 1450-1700 жылдар аралығында гүлденген Уичита қаласы Эцаноа, Кивираның бір бөлігі болуы ықтимал. 1541 жылы испан конкистадоры Франсиско Васкес де Коронадо осы жерді зерттеген.
Quivira was a province of the ancestral Wichita people, The exact site may be near present day Lyons extending northeast to Salina. The Wichita city of Etzanoa, which flourished between 1450 and 1700, is likely part of Quivira. Spanish conquistador Francisco Vásquez de Coronado visited in 1541.
Сипаттама
Археологиялық деректерге сүйенсек, Кивира Канзас штатының орталығында Арканзас өзенінің Ұлы иіліміне жақын жерде орналасқан. Кивиралықтар, әдетте, Уичита тайпасы болған. Коронадоның сипаттамасына қарағанда, олар дені сау, бейбіт халық еді. Коронадо Кивира шекарасында тапқан Харахеи тайпасы қазіргі Канзас штатының Салина қаласының жанындағы Смоки Хилл өзенінде орналасқан болуы мүмкін. Коронадодан кейін Грейт-Бенд аймағына келесі ресми түрде келген еуропалық саяхатшы – Этьен де Бургмон болды. 1724 жылы Кау және басқа да жергілікті халықтармен бірге де Бургмон Миссури өзенінен батысқа қарай, жазық апачтарының халқы бар деп саналған үлкен жергілікті елді мекенге сапар жасады. Бұл ауыл Лионс қаласына жақын жерде, дәл сол жерде Кивира шамамен 200 жыл бұрын орналасқан еді. Кивираның алғашқы тұрғындары Канзастың шығысына және Оклахомаға көшіп кетті. Олардың көшіп кету себептері жазық апачтарының кеңеюінен туған соғыстар мен қақтығыстардан қашу болуы мүмкін, бұл жазықтардағы халықтар арасында жағдайды ушықтырды. Сондай-ақ, 18 ғасырдағы Уичита тайпасының саны 16 ғасырдағыдан азырақ болған сияқты. Бұл азаюға шамалы шешек және басқа да еуропалық аурулар себеп болуы мүмкін.
Archaeological evidence suggests that Quivira was located near the Great Bend of the Arkansas River in central Kansas. The Quivirans were almost certainly the Wichita. Judging from Coronado's description, they were a healthy, peaceful people. The nation of Harahey Coronado found on the borders of Quivira may have been located on the Smoky Hill River near the present city of Salina, Kansas. The next confirmed European visitor to the Great Bend region after Coronado was Étienne de Bourgmont. In 1724, along with a company of Kaw and other Indigenous explorers, de Bourgmont traveled westward from the Missouri River to a large Indigenous community believed to have an Plains Apache population. The village was near Lyons, precisely where Quivira had been almost 200 years earlier. The original inhabitants of Quivira migrated to eastern Kansas and south to Oklahoma. Their reasons for moving may have been to escape the encroachment of the Plains Apache, whose expansion created war and hostilities among the nations of the Great Plains. It also appears that the 18th century Wichita of the 18th century were fewer in number than in the 16th century. This decrease is likely due to smallpox and other European diseases.
Этимология
"Кивира" сөзінің шығу тегі белгісіз. Коронадоның Кивирасында тұрған халық өзін "Танкоа" және "Табас" деп атаған. Бұл екі атау Вичита тайпалары – Тавакони және Таовая тайпаларына ұқсас.
The origin of the word "Quivira" is uncertain. The inhabitants of Coronado's Quivira called themselves "Tancoa" and "Tabas. These two names are similar to the Wichita tribes, the Tawakonis and Taovayas.
Экспедиция
1540 жылы испан Франсиско Васкес де Коронадо байлықты және Сиболаның жеті қаласын іздеу үшін Мексикадан солтүстікке зор экспедиция ұйымдастырды. Ол байлық таба алмады, орнына қазіргі Аризона және Нью-Мексико аумақтарында өмір сүретін жергілікті шаруаларды кездестірді. Олар – хопи, зуни, Рио-Гранде пуэбло, апачи және навахо тайпалары болды. Коронадо Рио-Гранде өзеніне жеткенде, пуэбло тайпаларының байлықтан мүлдем құр болғанына көңілі тоңды. Бірақ ол «Түрік» деп аталған далалық үнді хабаршысынан шығысқа қарай, Кивира деген бай елдің бар екенін естіді, оның басшысы ағаштарға ілінген алтын кәсіптерден су ішетін көрінеді. Бұл туралы естіген Коронадо 1541 жылы 1000-нан астам испан және жергілікті тұрғындардан құралған экспедицияны Ұлы жазыққа бастап кетті. Түрік экспедицияның кеңесшісі болды. Саяхаты барысында Коронадо Керешо және Тея тайпаларының мекендеген Ллано Эстакадо аймағынан өтті. Оңтүстік-шығысқа бет алғанда, Тея тайпасы Коронадоға Түрік оны дұрыс бағытта алып жүрмейтінін, ал Кивира солтүстікке қарай екенін айтты. Түрік испандарды Кивирадағы байлық туралы әңгімелермен Нью-Мексикодан алшақтатып, олардың Ұлы жазықтың кең даласында жоғалып кетуін күткендей көрінеді. Коронадо өзінің баяу жылдамдықтағы экспедициялық күштерінің көп бөлігін Нью-Мексикоға қайтарды. 30 атты испан, жергілікті тұрғындар, дін қызметкерлері, Түрік және Тея тайпаларынан әскери қызметке мәжбүрленген тұтқындармен бірге Коронадо бағытын солтүстікке бұрып, Кивираны іздеуге кірісті. 30 күндік сапардан кейін ол үлкен өзенді, мүмкін Арканзас өзенін тауып, жақын жерде бизон аулаумен айналысатын бірнеше үнді тайпаларымен кездесті. Олар Коронадоны Кивираға жетеледі.
In 1540, Spaniard Francisco Vásquez de Coronado led a large expedition north from Mexico to search for wealth and the Seven Cities of Cibola. Instead of wealth, he found Indigenous farmers living in an array of communities and villages in what are today Arizona and New Mexico. These were the Hopi, Zuni, Rio Grande Pueblo, Apache, and Navajo peoples. As Coronado arrived at the Rio Grande, he was disappointed by the lack of wealth among the Pueblo people, but he heard from a Plains Indian informant dubbed “The Turk” of a wealthy nation named Quivira far to the east, whose leader supposedly drank from golden cups hanging from the trees. Hearing of this, Coronado led an expedition of more than 1000 Spanish and Indigenous individuals onto the Great Plains in 1541. The Turk served as the expedition’s adviser. On his journey, Coronado traversed the Llano Estacado, home to two Indigenous nations: the Querecho and Teya. He was heading southeast when the Teyas told him that the Turk was taking him in the wrong direction and that Quivira was to the north. It appears the Turk was luring the Spaniards away from New Mexico with tales of wealth in Quivira, hoping perhaps that they would get lost in the vastness of the Great Plains. Coronado sent most of his slow moving expeditionary force back to New Mexico. With 30 mounted Spaniards, Indigenous persons, priests, the Turk and Teya captives forced into service, Coronado changed course northward in search of Quivira. After a march of more than 30 days, he found a large river, probably the Arkansas, and soon met several Indigenous bison hunters, who led him to Quivira.
Испаниялық сапар
Коронадо Кивираны "жақсы қоныстанған" деп тапты. Жердің өзі өте құнарлы және қара болып, өзендер, бұлақтар мен арналармен жақсы суарылған еді. Мен Испаниядағыдай құрма, жаңғақ және өте тәтті жүзім мен түтін тауып алдым. Ол бұл жерді Мексикадан солтүстікке жасаған ұзақ сапарында көрген ең жақсы жер деп атады. Коронадо 25 күн Кивирада болды және елдің бір шетінен екінші шетіне дейін шамамен 25 лига (бір лига – шамамен 6 шақырым) жол жүрді. Ол 200-ге дейін үйі бар, сабанмен жабылған ауылдарды, сондай-ақ жүгері, бұршақ және қабақ егілген егістіктерді көрді. Ол алтын таппады, тек бір ғана кішкентай дананы тапты, ол жергілікті тұрғын өз экспедициясының бір мүшесінен алған болуы мүмкін деп болжады. Испандықтар жергілікті халықты "жақсы денелі, алып адамдар" деп сипаттады, олардың көпшілігі 1,83 метрден биік болды және испандықтарға алыптар сияқты көрінді. Екі жыныстың өкілдері де аз киім киеді. Коронадо Кивира шекарасындағы Табас деген жерге дейін сүйемелдеді, онда көршілес Харахея тайпасының жері басталады. Ол "Харахея билеушісін" шақырды, ол шамамен 200 адамдық сүйемелмен испандықтарды қарсы алуға келді. Харахея елшілігі "барлығы жалаңаш, басында садақ және әртүрлі заттар бар, жамбас бөліктері ғана жартылай жабық" болды. Бұл жер Кивираға ұқсас, шамамен бірдей өлшемде болды. Байлық таба алмағанына көңілі толмаған Коронадо Нью-Мексикоға бет бұрып, жазық арқылы кері жол тартты, сол жерде әскерінің қалған бөлігімен кездесіп, келесі жылы Мексикаға оралды. Кивирадан кетер алдында Коронадо түркінің өлімін жазалады. Коронадо экспедициясы алтын іздеуде сәтсіз аяқталды. Коронадо Нью-Мексикода бірнеше католик дін қызметкерлерін және олардың көмекшілерін, соның ішінде Хуан де Падилья монахын қалдырды. Падилья португалдық көмекшісімен және бірнеше жергілікті жаңа мүмінмен бірге Кивираға қайтып келді. Бірақ көп ұзамай Кивира халқы монахты және оның көптеген серіктерін өлтірді, себебі ол олардың елінен шығып, жаулары – Гуас тайпасына баруды қалаған. Оқиғаны португалдықтар мен жергілікті аман қалғандар баяндады.
Coronado found Quivira "well settled The land itself being very fat and black and being very well watered by the rivulets and springs and rivers. I found prunes like those of Spain, and nuts and very good sweet grapes and mulberries." It was, he said, the best land he had seen during his long trek north from Mexico. Coronado spent 25 days in Quivira and traveled about 25 leagues from one end of the country to the other. He found nothing more than straw thatched villages of up to 200 houses each and fields of corn, beans, and squash. He found no gold, other than a single small piece, which he speculated the Indigenous owner acquired from a member of his own expedition. The Spaniards described the locals as being a "large people of good build" with many of the men being more than 1.83 m and seemed like giants to the Spaniards. Both sexes wore minimal attire. Coronado was escorted to the border of Quivira at an area called Tabas where the neighboring nation of Harahey began. He summoned the "Lord of Harahey" who, with a retinue of nearly 200, came to meet the Spanish. The Harahey delegation were "all naked — with bows and some sort of things on their heads, and their privy parts slightly covered. It was the same sort of place and of about the same size as Quivira." Disappointed at his failure to find wealth, Coronado turned his face toward New Mexico and marched back across the plains, met up with the rest of his army there, and the following year returned to Mexico. Before leaving Quivira, Coronado ordered the Turk executed by strangulation. The Coronado expedition had failed in its quest for gold. Coronado left behind in New Mexico several Catholic priests and their helpers, including Friar Juan de Padilla. Padilla journeyed back to Quivira with a Portuguese assistant and several Indigenous converts. The friar and most of his companions were soon killed by people from Quivira, apparently because he wished to leave their country to visit their enemies, the Guas. Portuguese and Native survivors reported the story.
Кейінгі экспедициялар
1594 жылы Франсиско Лейба (Лейва) Бонилья мен Антонио де Умана Коронадоның Кивирасын табуға тағы бір әрекет жасады, бірақ испан шенеуніктері оны рұқсатсыз деп айыптады. Бұл сапардан тек Жузепе Гутьеррес, науа тайпасынан шыққан адам ғана оралды. Ол Лейбаның Умананы дау кезінде өлтіргенін және өзінің (Жүсіптің) экспедициядан дезертир болғанын айтты. Осыдан кейін, 1601 жылы Нью-Мексико губернаторы Хуан де Онате Кивираны іздеу үшін тағы бір экспедиция ұйымдастырды. Ол Орталық Ұлы жазықта Эсканьяк және Раядо елді мекендерін тапты, бірақ алтын мен күміс таба алмады. Ол Лейба мен Умана және Лейба экспедициясының басқа мүшелері үндістер тарапынан өлтірілгенін білді. 1606 жылы Кивирадан 800 адам сауда жасау үшін Жаңа Мексикадағы Онатеге келді. 1634 жылғы экспедициясында капитан Алонзо Вака Кивираны Нью-Мексикодан шығысқа қарай 300 лига қашықтықта тапты (бұл одан да көп екенін көрсетеді). 1662 жылы Диего Дионисио де Пеналоса тағы бір экспедиция жасады, ол қала деп атаған үлкен елді мекенді тапқанын мәлімдеді, бірақ оның есебіне жасалған қазіргі заманғы зерттеу бұл оқиғаның қиял тудырғандығын көрсетті. Испан деректерінде кивиралықтардың эсканджактармен жауласқандығы айтылады. 1675 және 1678 жылдары "Кивираны жаулап алу туралы екі испан патшалық бұйрығы" келіп түсті.
In 1594, Francisco Leyba (Leyva) Bonilla and Antonio de Humana (Umana) made another attempt to find the Quivira of Coronado, though it was denounced as unauthorized by Spanish officials. Only Jusepe Gutierrez, a Nahua returned from this journey. He related that Leyba had killed Umana in a quarrel and that he (Jusepe) had deserted the expedition. Following this, in 1601, the governor of New Mexico, Juan de Oñate, undertook another expedition in search of Quivira. He found settlements of the Escanjaque and Rayado in the Central Great Plains, but no gold or silver. He learned that Leyba and other members of the Umana and Lebya expedition had been killed by Indians. In 1606, 800 people from Quivira reportedly visited Oñate in New Mexico to trade. In his 1634 expedition, Captain Alonzo Vaca found Quivira 300 leagues east of New Mexico (this suggests more than ). Another reputed expedition was undertaken in 1662 by Diego Dionisio de Penalosa, who allegedly found a large settlement he called a city, but a modern re examination of his account concluded that the story is fanciful. Spanish accounts said Quivirans were enemies of the Escanjaques. In 1675 and 1678 came "two Spanish royal orders for the conquest of Quivira."
Картографияда
Солтүстік Американың 16-шы және 17-ші ғасырлардағы карталарында қазіргі Канзас, Оклахома, Колорадоның оңтүстік-шығысы, Нью-Мексиконың солтүстік-шығысы және Техас Панхендл аймағын қамтитын үлкен өңір "Квивира" деп аталып келген.
On early 16th and 17th century maps of North America, a large region including what is now Kansas, Oklahoma, southeastern Colorado, northeastern New Mexico and the Texas Panhandle was called "Quivira".
Мұра
Бұрынғы кең карталық аймақ болған Кивираның соңғы қалдықтары бүгінде Канзас штатындағы Кивира көлі қаласы және Кивира ұлттық жануарлар қорығы болып табылады. Сонымен қатар, "Кивира кеңесі" скауттар ұйымы Канзастың оңтүстік-батысындағы Уичита маңындағы аймаққа қызмет көрсетеді – дәстүрлі түрде Кивира деп аталған аймақтың орталық бөлігі. Канзас университеті басып шығарған алғашқы бірнеше жылнамалар "Кивира" деп аталды. Канзас қаласының Джонсон округіндегі қалашықтар арқылы өтетін ірі магистральдық жол "Кивира жолы" деп аталады. Нью-Мексико штатының Торранс округіндегі үлкен, тастап кетілген пуэбло "La Gran Quivira" ("Ұлы Кивира") деп аталды. Бұл қауым Томпиро тілінде сөйлейтін Пуэбло аумағында орналасқан. Испан жаулаушылығының алғашқы кезеңінде, қала Pueblo de Las Humanas деп аталған кезде, мұнда миссия салынды. 1670 жылдары Томпиро қауымдастықтары тасталып, басқа Пуэблолардың құрамына енді. Гран Кивира пуэблосының қалдықтары мен миссия бүгінде Салинас Пуэбло Миссиясы ұлттық ескерткішінің құрамына кіреді.
The last remnants of the formerly extensive cartographic region of Quivira today is the city of Lake Quivira and the Quivira National Wildlife Refuge in Kansas. In addition, the "Quivira Council" of the Boy Scouts serves the area of southwestern Kansas around Wichita; the central part of the area that was traditionally called Quivira. The first several yearbooks printed by the University of Kansas were entitled Quivira Also, a major arterial road runs through the Johnson County suburbs of Kansas City named "Quivira Road". A large abandoned pueblo in Torrance County, New Mexico, was named "La Gran Quivira" ("the Great Quivira"). The community was located within Tompiro speaking Pueblo territory. During the early period of the Spanish conquest, when the town was called Pueblo de Las Humanas, a mission was built here. In the 1670s, the Tompiro communities were abandoned and absorbed into other Pueblos. The remains of Gran Quivira Pueblo and the mission are today part of Salinas Pueblo Missions National Monument.