Кіріспе
Америкалық ақын Томас Ривера (22 желтоқсан 1935 – 16 мамыр 1984) – мексикалық-америкалық жазушы, ақын және педагог. Ол Техас штатында көшпенді шаруалар отбасында дүниеге келді және бала кезінде егістікте жұмыс істеді. Бірақ, білім арқылы әлеуметтік жағдайын жақсартты – Оңтүстік-Батыс Техас мемлекеттік университетінде (қазір Техас мемлекеттік университеті) білім алып, кейін Оклахома университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін қорғады. Ол мексикалық американдықтар үшін білімнің маңыздылығына терең сенді. Жазушы ретінде Ривера 1971 жылы жазған "y no se lo tragó la tierra" атты "сана ағыны" әдісімен жазылған повесті ең жақсы туындысы саналады, ол ағылшын тіліне "This Migrant Earth" және "And the Earth Did Not Devour Him" деп аударылды. Бұл кітап алғашқы "Премио Квинто Сол" сыйлығының иегері атанды. Ривера АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы мектептерде, содан кейін Сэм Хьюстон мемлекеттік университетінде және Техас университетінің Эль-Пасо қаласындағы филиалында оқытумен айналысты. 1979 жылдан 1984 жылы қайтыс болғанға дейін Калифорния университетінің Риверсайд қаласындағы кампусының басшысы (канцлері) болды, бұл қызметке Калифорния университетінде алғаш рет мексикалық-американдық тағайындалды.
Tomás Rivera (December 22, 1935 – May 16, 1984) was a Mexican American author, poet, and educator. He was born in Texas to migrant farm workers, and worked in the fields as a young boy. However, he achieved social mobility through education—earning a degree at Southwest Texas State University (now known as Texas State University), and later a Doctor of Philosophy degree (PhD) at the University of Oklahoma—and came to believe strongly in the virtues of education for Mexican Americans. As an author, Rivera is best remembered for his 1971 Faulknerian stream of consciousness novella y no se lo tragó la tierra, translated into English variously as This Migrant Earth and as and the Earth Did Not Devour Him. This book won the first Premio Quinto Sol award. Rivera taught in high schools throughout the Southwest US, and later at Sam Houston State University and the University of Texas at El Paso. From 1979 until his death in 1984, he was the chancellor of the University of California, Riverside, the first Mexican American to hold such a position at the University of California.
Алғашқы жылдар
Ривера 1935 жылғы 22 желтоқсанда Техас штатының Кристалл-Сити қаласында испан тілінде сөйлейтін, көшпенді шаруалар Флоренсио мен Жозефа Ривераның отбасында дүниеге келді. Он бір жасында Ривера Мичиган штатының Бей-Сити қаласында автокөлік апатына ұшырады. Апаттан кейін Ривера оқиға туралы алғашқы әңгімесін жазуға шешім қабылдады және оны "Апат" деп атады. Хуан Д. Брюс Новоамен сұхбаттасқанда Ривера былай деді: «Мен қазірге дейін жазғанда сезінетін бір сезімді сезіндім. Мен ешқашан ұмытпайтын нәрсені жазып алғым келді, ол – апатқа ұшырғандай сезіну». Ривера орта мектепте шығармашылық туындылармен қатар эсселер де жазуды жалғастырды. Ол ересек болғанда спорт журналисі болуды армандады, себебі ол ең көп оқыған спорт мақалалары мен оқиғалардан шабыттанды. Ривера 1956 жылға дейін далалық жұмысшы болып жұмыс істеді; содан кейін Оңтүстік-Батыс Техас кіші колледжіне қабылданды, онда мектеп оған сабақтан қалуға рұқсат бермеді. Көптеген чиканолардың бастан өткерген әділетсіз және қиын жағдайы Ривераны жігерлендірді. Ол өмірде алға жылжудың жалғыз жолы – білім екенін түсінді. Ривера 1958 жылы Оңтүстік-Батыс Техас мемлекеттік университетін ағылшын тілі мамандығы бойынша бітірді және 1957-1965 жылдары орта мектептерде ағылшын және испан тілдерін оқытты. Ол жоғары білім ғана чиканолардың көшпенді жұмыстан дамуының жалғыз жолы деп сенді. Ол Оклахома университетінде білімін жалғастыра алғанға дейін мемлекеттік мектептерде жұмыс істеді, 1969 жылы роман тілдері мен әдебиеті саласында докторлық диссертациясын қорғады.
Білім және мансап
Орта батыстағы чиканолардың көпшілігі өмірінің басым бөлігін егістікте жұмыс істеумен өткізген, Ривера осы оқиғаны "y no se lo tragó la tierra" романына енгізді. Оның чикано мәдениеті көшпенді далалық еңбекпен тығыз байланысқан болса да, Ривера орта мектепті бітіріп қана қоймай, жоғары білімін де жылдам игерді. 1954 жылы ол Техас штатының Кристал-Сити орта мектебін бітірді. 1956 жылы Оңтүстік-Батыс Техас колледжінде ағылшын тілі мамандығын тамамдады. Ривера жоғары білімін алған кезеңде орта мектепте мұғалім болып жұмыс істеді. Ол Техас штатының Лиг-Сити, Кристал-Сити және Сан-Антонио қалаларындағы мектептерде испан және ағылшын тілдерін оқытты. Сонымен қатар, Оңтүстік-Батыс Техас колледжінде испан және француз тілдерін оқытты. 1969 жылы Ривера Роман тілдері мен әдебиеті саласында филология ғылымдарының докторы ғылымын қорғады, сондай-ақ испан әдебиеті бойынша магистр дәрежесін алды, екеуі де Оклахома университетінен. Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін, 1971 жылға дейін Сэм Хьюстон мемлекеттік университетінде доцент болып жұмыс істеді. Кейін Сан-Антониодағы Техас университетінде испан тілі профессоры болды. 1973 жылы декан қызметіне тағайындалып, 1975 жылы вице-президент болды. 1978 жылы Эль-Пасодағы Техас университетінің атқарушы вице-президенті қызметін атқарды. 1979 жылы Риверсайдтағы Калифорния университетінің канцлері болып тағайындалуға дейін Times Mirror компаниясында корпоративтік қызметкер болып жұмыс істеді. Ол 1984 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Әр түрлі әкімшілік қызметтерді атқара жүріп, Ривера оқытуды жалғастыруды қатыстырды, тіпті бұл енді міндетті болмаса да, жоғары білімге деген адалдығын көрсетті. Ривера өзінің өмірбаяндық мәліметтеріне көшпенді жұмысшылар туралы ақпаратты қосуды жөн көрді, бұл оның өзінің бастауын, тарихын және нағыз өзін ешқашан ұмытпағанын көрсетеді. Осы еңбегі үшін 1971 жылы алғашқы Premio Quinto Sol әдеби сыйлығына ие болды. Quinto Sol – 1967 жылы UC Беркли студенттері мен оқытушылары Чикано әдебиеті мен мәдениетін тарату мақсатымен құрған баспа үйі. Олар Чикано авторларын қолдау және насихаттау үшін Premio Quinto Sol әдеби сыйлығын құрды. Роман бірнеше рет ағылшын тіліне аударылды: Герминьо Риос С. – "And the Earth Did Not Part", Евангеллина Вигиль Пиньон – "And the Earth Did Not Devour Him", ал соңғы аударма Роландо Хинозосаның "This Migrant Earth" еңбегі болды. Бұл жинаққа романның жаралу тарихы мен Ривера мен Quinto Sol редакторлары арасындағы қарым-қатынасты түсіндіретін қосымшалар да кірді.
... жерді соққыға ұшыратпайды
"Елге қайғы-қасірет келтірме" – он төрт шағын бөлімнен тұратын роман. Кітап "El año perdido" ("Жоғалған жыл") деп аталатын бөліммен басталады, ол екі көшіп жүретін жұмысшының ұлы, анонимді чикано баласының көзқарасынан айтылады. Аты аталмаған бала кейбір бөлімдерді өз ойларымен, естеліктерімен және әсерлерімен баяндайды, ал қалған бөлімдерді оның өмірімен байланысты басқа адамдар айтады. Бұл баяндамалар әртүрлі формада келеді: диалогтан және дұғадан бастап, сипаттамалық мәтіндерге дейін. Ол Карнеги оқытуды дамыту қоры, Американдық жоғары білім беру қауымдастығы, Американдық білім беру кеңесі, Президенттің 80-ші жылдарға арналған ұлттық бағдарлама жөніндегі комиссиясы және латын американдықтары үшін орта білім беру жөніндегі ұлттық комиссия сияқты көптеген беделді кеңесші комитеттерінде қызмет етті.
Мұра
Ривера 1984 жылғы 16 мамырда Фонтанадағы үйінде жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның күрт қайтысы Калифорния университеті үшін "зор қайғыға" айналды. Жеңімпаздардың арасында Рудольфо Аная, Пэт Мора және Гэри Сото сияқты көрнекті авторлар бар. Оның қайтысынан кейін UC Riverside-дегі Бас кітапхана Томас Ривера атымен қайта аталды. Оның әйелі Консепсьон Ривера күйеуінің барлық қолжазбаларын осы кітапханаға сақтауға берді. Қазіргі таңда мұрағатта Ривераның 85 мыңнан астам туындылары бар. Бұл мұрағаттың ішкі мазмұны оның еңбекқор, өзіне құрбандық шалуға дайын және жігерлі болғанын көрсетеді. Ривера бұл дүниеден тек өз атымен аталатын ғимараттар, алаңдар мен оқу орталықтарын ғана емес, сонымен қатар Чикано халқының болашақ ұрпақтарына да есімдік қалдырды. Барлығынан жоғары, Ривера әлемге деген арманға ие болды: оның ізімен келген көшпенді жұмысшылардың ұрпақтары жоғары білімге тең мүмкіндікпен қол жеткізіп, сәттілікке жетулері керек еді.