Кіріспе

Үндістан мен Пәкістандағы өзен дельтасы Индус өзенінің Араб теңізіне құятын жерінде қалыптасады, көбінесе Пәкістанның оңтүстік Синд провинциясында, ал шағын бөлігі Үндістанның Кач аймағында орналасқан. Дельтаның ауданы шамамен 41,440 км² (16,000 шаршы миль) және теңізбен қосылған жерінде шамамен кеңдігі бар. Дельтаның белсенді бөлігі құрғақ климатқа ие, аймақта қалыпты жылда орташа жауын-шашын мөлшері ғана жауады. Дельтада әлемдегі ең ірі құрғақ мангр ормандары өседі, нәтижесінде 2010 жылғы Пәкістан су тасқыны өзен дельтасының экожүйесі мен халқы үшін «жақсы жаңалық» деп есептелді, себебі ол қажетті тұщы суды әкелді. 2003 жылы дельтаның белсенді бөлігінде 900,000 адам тұрғандығы бағаланды. «Тарих и Хинд» (сонымен қатар Чач Нама деп те аталады) кітабында 6-шы ғасырда қазіргі Индус дельтасының батыс бөлігінде Дебал порты болғандығы айтылады. Дебал сонымен қатар Нагамара тайпасының қарақшыларының базасы болған. Олардың Омейяларға жасаған шабуылдары және биліктегі ханзада мәселені түзетуден бас тартқандығы 710 жылы (Мұхаммед бин Касим) мұсылман шапқыншылығына себеп болды. Дебал порт ретінде сақталды, және оның соңғы тіркелген айғағы 1223 жылы болды. Ибн Батута Индус дельтасына келген кезде Дебал теңізге қатынауын қиындатқан шұңғырлардың көбеюінен тасталып қалған еді. Аббасид халифаты ыдыраған кезде дельта Мансурада орналасқан, өзін-өзі басқаратын провинцияның бақылауына көшті. Дельтаның шығыс бөлігі одан да тәуелсіз болды және 1053 жылға дейін Сумра тайпасының бақылауында болды, сол кезде Алааддин Халджи бұл аймақты Халджи Дели сұлтандығының бақылауына алды. Тайпаның бірнеше астанасы болды, бірақ бүгінде олардың ешқайсысында адам тұрмайды. 1333 жылы Самма әулеті дельтаның барлық бөлігін биледі және алғашқы астанасын Самуиде (Кенджар көлінің оңтүстік жағалауында), кейін Таттада құрды. Джам Низамуддин II билігі кезінде дельта мен Синдте «туған жердің алтын ғасыры» (1461-1509 жж.) осы әулет кезінде болды. 1591-1592 жылдары Моғол империясы төменгі Синдті империялық билікке алу үшін жорық жүргізді, нәтижесінде дельта Мултан провинциясына қосылды және Мирза Ғази Бег басқарды. 1739 жылы бұл аймақ көптеген басқа аймақтармен бірге Надир Шахқа берілді. Калхоралар 1783 жылға дейін аймақты басқарды. Содан кейін билік Талпурларға көшті, бірақ 1839 жылы Британдық Шығыс Үндістан компаниясы оларды жаулап алды. 1947 жылы Индус дельтасы, Синдтің қалған бөлігімен бірге Пәкістанның бір бөлігіне айналды. 1957 жылдан бері Синд орман және жануарлар дүниесі департаменті Индус дельтасының мангр ормандарының ауданын қорғау және басқару міндетін атқарып келеді. 1973 жылы Порт-Касимге ауыстырылды. Синдтің кіріс басқармасы осы аймақты басқаруды жалғастыруда. 2010 жылдың желтоқсан айында мангрларды сақтаудың маңыздылығын түсінген Синд үкіметі Индус дельтасындағы барлық мангр ормандарын 1927 жылғы Орман туралы заңға сәйкес «Қорғалатын ормандар» деп жариялады. Бұл шарадан басқа, Индус дельтасының мангрларын тұрақты сақтауды қамтамасыз ету үшін барлық қатысушы тараптардан тұратын Мангрды сақтау комитеті құрылды.

География

Араб теңізімен Синд дельтасының соңғы жағалауы (жағалау бағытындағы ең үлкен ұзындығы) шамамен 220 км, ал жалпы ауданы шамамен есептелді. Бұл су ағынын азайтуға себеп болды. 1994 жылға қарай дельтаға судың жылдық ағыны құрады, ал жыл сайынғы шөгінді мөлшері деп есептелді. 1994 жылдан бері, Пәнджабқа судың үлесі артық берілгендіктен, су ағыны азайды. Жаз айларында дельтада оңтүстік-батыстан күшті муссондық желдер соғады, олар дельтаның бір бөлігін теңіз суымен жабады. Бұл сулар шегінген кезде, дельта топырағында тұз қалдырады. Қыс мезгілінде дельтадағы желдер солтүстік-шығыстан соғады. Шындығында, дельтада әлемдегі ең жоғары толқын әсері байқалады. (Инд дельтасы бір күнде алатын толқын энергиясының мөлшері Миссисипи өзенінің дельтасы бір жылда алатын энергиядан артық.) Тарих бойы дельта осы толқын әсеріне қарсы тұра алды, себебі толқындардың эрозиялық әсерін теңгерлеу үшін көп мөлшерде тұщы су ағып келді. Инд өзені шамамен 50 миллион жыл бұрын қалыптаса бастады. 25 миллион жыл бұрын Инд жазығы көтерілді.

Қауіптер

Инд өзені бойында бөгеттер салынғаннан кейін, судың табиғи ағысы және құнарлы шөгінділердің Инд дельтасына жеткізілуі қиындыққа тап болды. Бөгеттердің салдарынан тұщы судың азаюы тұздылықты арттырып, дельта суларын тұщы су түрлері үшін жарамсыз етеді. Инд дельфинінің жағдайында, өзенді бөгеу дельтадағы дельфиндер популяциясын өзен ағысы бойындағы дельфиндерден оқшаулады. 1833 жылдан бері Инд дельтасы 92%-ға қысқарды. Осы қауіптерді ескере отырып, 2002 жылдың 5 қарашасында Инд дельтасы Рамсар аймағы деп жарияланды. WWF Инд дельтасындағы тұщы су тапшылығын азайту мақсатындағы қорғау шараларын іске асыруда. Халық денсаулық сақтау мекемелері мен медициналық персоналдың жетіспеушілігінен зардап шегеді. Халықтың үштен бірі ғана таза ауыз суға қол жеткізе алады. Бұл жер аударулар мен Пакистанның басқа аймақтарындағы басқа да қиындықтарға қарамастан, дельтадағы көптеген адамдар су тасқынын "құтты хабар" деп қабылдады. Ауыл тұрғындары ауыз су мен егін шаруашылығы үшін жеткілікті мөлшерде таза су бар екенін хабарлады. Балықшылар уловтың артуын байқады. Пакистан Балықшылар Форумының мәліметінше, дельта жағалауынан 14 400 адам, олардың көп бөлігі балықшылар, кетіп қалған. Харочан қаласы 1970 жылдарға дейін дельтадағы маңызды орталық болды. Оның порты жергілікті өндірілген жібек, күріш және ағаш экспорттау үшін пайдаланылды. Бірақ, тұздылықтың артуы жергілікті ауыл шаруашылығын жойды және 2006 жылға қарай порт Араб теңізінің еніне ілініп қалды.

Тұрақты даму

2009 жылы Дүниежүзілік жануарлар қоры (WWF) Типпин ауылында (Кети Бандар) сыйымдылығы бар үлкен су қоймасын және бірнеше пластикалық сақтау ыдыстарын (сыйымдылығы 4000 литр) салған. Сондай-ақ, мектепке электр қуатын жеткізу үшін 200 ватттық күн панельдерін орнатты. Соңында екі 500 ватттық жел турбинасын орнатты. Бұрын электр қуатының болмауы қиын қол жетімді аймақта электр желілерін жүргізудің жоғары құнымен байланысты болды. 2010 жылы Синд Радиант Ұйымы (WWF-пен серіктестікте) Пәкістанның Ғылыми және өнеркәсіптік зерттеулер кеңесі әзірлеген күн энергиясымен жұмыс істейтін тұзсыздандыру қондырғысын Джат Мохамед ауылына орнатты. Бұл қондырғы күніне 40 галлон ішуге жарамды су өндіруге қабілетті. Қондырғының қуаты бүкіл ауылдың қажеттіліктерін толыққанды қанағаттандыруға жеткіліксіз болғанымен, Пәкістанның Ғылым министрлігі және басқа да ҮЕҰ-лар дельтадағы су тапшылығын азайту үшін оны көбейтуге қызығушылық танытуда. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азия және Тынық мұхиты экономикалық және әлеуметтік комиссиясы дельтаның жағалау бойындағы таяудағы тоқтардың күшін пайдалану арқылы 100 кВт электр энергиясын өндіру әлеуетін бағалады.

Пәкістан-Үндістан қақтығысы

Дельтадағы пакистандық балықшылар балық аулау кезінде кездейсоқ түрде үнділік суларға өтіп кеткені үшін жиі қамауға алынуда. Дельтаның басқа аймақтарындағы экожүйелердің қирауы салдарынан балықшылар шекараға жақын аулауға мәжбүр болды. Үндістан мен Пәкістан арасындағы шекара кейбір аймақтарда (мысалы, Сэр-Крик) нақты белгіленбегендіктен, балықшылар шекараны кесіп өткенін көбінесе білмейді. ҮЕҰ-лардың мәлімдемесіне сәйкес, үнділік заңдар бойынша балықшы ең көп дегенде үш айға түрмеге жабылып, 12 доллар айып төлеуі мүмкін. Бірақ, көбінесе бір жылға түрмеге қамалады және олардың қайықтары аукционда сатылады. Үндістандық балықшылар да Пәкістан суларына өтіп кеткен жағдайда ұқсас жазаға ұшырайды.