Кіріспе

Джон Барттың 1960 жылғы тарихи романы

"Сот-бидай факторы" – американдық жазушы Джон Барттың 1960 жылы жазған романы. Бұл роман Барттың әдеби постмодернизмінің басталуын көрсетеді. "Сот-бидай факторы" атауы Эбенезер Кук (шамамен 1665 – шамамен 1732) ағылшын ақынының "Сот-бидай факторы: немесе Мэрилендке саяхат. Сатир" (1708) атты өлеңінен алынған, оның өмірбаяны туралы көп мәлімет белгілі емес. 1680-1690 жылдардағы Лондон мен колониялық Мэрилендте өтетін сатирикалық эпос, роман Чарльз Калверт, 3-ші Барон Балтимордың тапсыруымен Мэрилендтің лауреат ақыны атағын алған, колонияны мақтау үшін Мэриленд туралы өлең жазуға шақырылған Эбенезер Кук туралы әңгімелейді. Ол Мэрилендке және оның ішінде саяхат жасағанда, өз тазалығын сақтауға тырысып, түрлі оқиғаларға қатысады. "Том Джонс" романына ұқсас күрделі сюжет көптеген ойысқан оқиғалармен және әңгіме ішіндегі әңгімелермен байланысты, ал стильі Генри Филдинг, Лоренс Стерн және Тобиас Смоллетт сияқты 18 ғасыр романдарының үлгісімен жазылған.

Сюжет

Роман Мэриленд колонизациясының сатирикалық эпосы, ол дәл осындай атаумен өлең жазған шынайы ақын Эбенезер Куктың өміріне негізделген. Sot Weed Factor - бұл Нортроп Фрай "анатомия" деп атаған "Меніпп сатирасына ұқсас жұмыс, немесе онда көптеген ақпарат сатиралық тақырыпқа, әдетте белгілі бір көзқарас немесе мінез-құлық түріне қатысты қолданылады". Шығармадағы Эбенезер Кук ("ақын және пәк қыз" деп бірнеше рет сипатталған) - Candide сияқты кінәсіз адам, ол батырлық эпосты жазуға кіріседі, алданып, ақырында тістейтін сатира жазады. Роман 1680 және 90-шы жылдары Лондонда және Мэриленд колониясының шығыс жағалауында өтеді. Ол Чарльз Кальверттің "Мэрилендтің лауреат ақыны" атағын алған Эбенезер Кук есімді ағылшын ақынының оқиғасын баяндайды. Ол Мэрилендке саяхатта көптеген оқиғаларға ұшырайды және Мэрилендте болған кезде өзінің кінәсіздігін (яғни пәктігін) сақтауға тырысады. Кітаптың атауы Куктің оқиға бойына жазған ұлы поэмасынан алынған, ол бастапқыда Мэрилендті мадақтау үшін жазылған, бірақ оның көңілсіз тәжірибелеріне негізделген қаскүнемді сатира болып аяқталады. Эбенезер Кук - Мэриленд колониясындағы Малден қонысында темекі (немесе "сота") плантациясы бар ағылшын саудагерінің ұлы. Екеуін жеке ұстаз етіп Генри III Берлингэм ұстаздық етеді. Кейіннен, Эбенезер Кембридж университетінде оқып жүргенде, ол Генримен қайта танысады, ол өзінің өткен өмірін жетім, саяхатшы музыкант және теңізші ретінде ашады. Генри ана мен қызын қарақшылардан құтқарып, Эбенезерді Лондонға саяхаттауға көндіреді, онда Эбенезер өзінің шынайы арнауы - ақын болу деп шешеді. Ендрю Кук ауру кезінде Эбенезерге өкілеттік береді және анасы қайтыс болғаннан кейін Эбенезер мен Аннаны Роксан Эдуарде есімді әйел күтіп отырғанын айтады. Лондонда Эбенезер жезөкше Джоан Тостқа деген махаббатын білдіреді, бірақ оның ақысын төлеуден бас тартады және пәктігін мойындайды. Джоанның сукметанты және сүйіктісі Джон МакЭвой кейіннен Эндрюге Эбенезердің азғын өмір сүріп жатқанын айтады, сондықтан Эндрю Эбенезерді және Бертран Бертонды Мэрилендке жібереді. Жаннаға деген адалдықтан Ебенизер бойжеткен болып қалуға ант береді. Кетер алдында Эбенезер Мэриленд губернаторы Чарльз Калвертке барады және колонияның лауреат ақыны ретінде өз қызметін ұсынады. Кальверт таңғалады, бірақ комиссияны береді. Эбенезер "Мэриландиад" атты эпикалық өлең жазуға шешім қабылдайды. Плимут қаласына бара жатқан автобуста Эбенезер Питера Сейермен кездеседі, ол шын мәнінде Генри болып көрінеді. Генри өзінің шынайы жеке басын анықтауға тырысқан кезде Мэриленд саясатына араласқанын, бірақ оны Чесапик шығанағында сал үстінде жүзіп жүрген кезде тапқаннан кейін, оны сәби кезінде капитан Салмон асырап алғанын анықтады. Сонымен қатар ол өзінің ата-бабасы Генри Берлингэм І-нің, капитан Джон Смит бастаған экспедицияға қатысып, оған үндістер шабуыл жасағанын көрсететін журналдың бір бөлігін алды. Өз өмірін және Бурлингэмді құтқару үшін Смит Покахонтаспен, индей басшысының қызы Поухатанмен жыныстық сынақтан өтеді. Осы кезде күннама үзіліп, Генри құжаттың қалған бөліктерін іздеп жүргенін түсіндіреді. Плимутта Генри Эбенезерді тастап кетеді, ол Слай және Скарри деп аталатын екі қарақшы теңізшіден қорқады, олар Эбенезер Кук есімді адамды қуып жүргендерін айтады. Эбенезер өзінің кемесі "Посейдонға" отырғанда, оның жеке басын үйленген әйелмен қарым-қатынасы үшін Лондоннан қашып бара жатқан Бертран қабылдағанын біледі. Байқаудан қашу үшін Эбенезер сапарда Бертранмен орын алмасуға келіседі. "Посейдонды" капитан Паунд бастаған қарақшылар тұтқынға алады, ал Эбенезер мен Бертранды олардың кемесіне алып кетеді, содан кейін олар басқа кемеге, сонда жезөкшелер жүретін "Сиприанға" шабуыл жасайды. Қарақшылар әйел жолаушыларды зорлайды, ал Эбенезер оны Жоанды еске түсіретін әйелді зорлауға азғырады. Капитан Паунд Эбенезер мен Бертранды кемеден лақтырып жіберіп, Эбенезер Кук есімді біреудің Мэрилендке келгенін естігенін айтады. Суға батуды күтіп, Бертран Эбенезерге Табманға Малденнің бүкіл мүлкін салғандығын айтады. Олар жағаға жетіп, Дрепакка есімді қара адамды босатып, Квассапелаг есімді қарт үнділік басқыншының жараларын емдейді. Олар Сьюзан Уорренді кездестіреді, ол да Эбенезерді Джоанды еске түсіреді. Сюзан өзінің капитан Уильям Митчеллден қорланғанын және Джоанмен таныс екенін айтады. Эбенезер капитан Митчелл мен оның ұлы Тим екеуін де кездестіреді, ол Генри Берлингэм III �...

Жарияланым

Барт кітаптың түпнұсқа нұсқасын жазуға төрт жыл жұмсады; ол 1960 жылы Doubleday баспасынан 800 бетке жуық көлемде жарық көрді. Барт 1967 жылы сол баспагер шығарған жаңа қалың қаптамалы басылымы үшін мәтінді қайта қарап, 60 бетке қысқартты. 1987 жылы түзетілген басылым Doubleday Anchor Edition сериясымен бірге қосымша алғы сөзбен қайта басылды. Роман итальян және жапон тілдері сияқты бірнеше тілге аударылған.

Өмірбаян

"Сот-бидай факторынан" бұрын Барт екі роман жариялады: "Жүзбелі опера" (1956) және "Жол аяғы" (1958). Екеуі де дәстүрлі реалистік стильде жазылған, сондықтан "Сот-бидай факторының" шектен тыс еселеуі оқырманды таң қалдырды. Барт 20 ғасырдың жазу өнерінің дамуы аяқталғанын, оның үлгісін Джойс пен Кафка, кейін Бекетт пен Борхес көрсеткенін айтты. "Сот-бидай факторы" романымен Барт бұрынғы романдық формаларға оралды, олардың құрылымы мен ерекшеліктері, сондай-ақ Мигель де Сервантестің "Дон Кихотында" және Филдингтің "Шамеласында" кездесетін ирония мен еліктеуді пайдаланды.

Қабылдау және мұра

Сыншылар әдетте «Сот-Вед Факторы» романы Барттың американдық әдеби постмодернизмнің алдыңғы қатарында өзін бекіткен кезеңнің басталуын білдіреді деп санайды. Осы кезеңдегі туындылар прогрессивті түрде метафикциялық және аңызға толы болып кетеді. Бұл сыншылардың пікірінше, бұл кезең 1979 жылғы LETTERS романына дейін созылады және постмодернизм тақырыбындағы «The Literature of Exhaustion» (1967) және «The Literature of Replenishment» (1980) эсселерін қамтиды. Time журналы оны 1923 жылдан 2005 жылға дейінгі ағылшын тіліндегі 100 ең үздік романның тізіміне енгізді, онда Ричард Лакайо оны «Тығыз, күлкілі, шексіз тапқыр» деп сипаттады. Харольд Блум оны Батыс канонына, ал Джеймс Вуд 1945 жылдан бергі ағылшын тіліндегі ең жақсы романдар тізіміне қосты. Kirkus Reviews журналындағы мақалада «Сот-Вед Факторы» Рабле, Боккаччо, Сервантес және Вольтердің туындыларымен салыстырылды, бірақ кітаптың кейбір элементтері «порнография мен скатология» деп сынға алынды. Эдмунд Фуллер The New York Times газетінде жариялаған рецензиясында кітапқа оң баға беріп, оны «керемет мамандықпен жазылған, сондықтан оқуы жазудан кем емес еңбекке толы, тым ұзақ туынды» деп атады және «барлыққа арналмаса да, Барттың кітабы шынайы оқырмандары үшін ұзақ уақыт бойы бағалы болуы мүмкін» деген қорытынды жасады. Постмодерн автор Томас Пинчон «Мейсон және Диксон» романына ойдан шығарылған «Пенсильваниада» поэмасынан бірнеше үзінділерді енгізді, бұл «Сот-Вед Факторының» Мэриленд поэмасына анық сілтеме. 2013 жылдың наурыз айында режиссер Стивен Содерберг «The Sot Weed Factor» романының 12 сағаттық бейімдемесін Джеймс Грирмен бірге жасауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді.