Кіріспе

Мұғұл сәулет дәуірі, 1628–1658

Шахжахан дәуірінің сәулеті – Мұғұл сәулетінің бір кезеңі. Ол 1628 жылдан 1658 жылға дейін Шахжаханның Мұғұл империясындағы отыз жылдық билігімен байланысты. Осы кезеңдегі ең танымал құрылыстар – Аградағы Тадж-Махал және Ескі Делидегі Қызыл форт. Шахжахан дәуірінің сәулеті симметрияны кеңінен қолданумен, Шахжахани бағанасы сияқты элементтер арқылы құрылыстарды безендірумен, сондай-ақ қызыл құмтас пен ақ мәрмәрді құрылыс материалдары ретінде пайдаланумен ерекшеленеді. Шахжахан құрылыстардың жобалау және салу процесіне тікелей қатысқан деп саналады, бұл архитектуралық практикаға әлеуметтік элитаның араласуы арқылы бірден сезілетін мәдени әсерге алып келді. Шахжахан дәуірінің сәулетіне парсы сәулетінен бөлек, бұрынғы Мұғұл императорларының сәулеттік еңбектері де ықпал еткен.

Өмірбаян

Шах-Жахан 1628 жылдан бастап Моғол империясын биледі. Оның билігі 30 жылға созылды, 1658 жылы Шах-Жаханның ұлы Аурангзеб билікке ие болып, өзін жаңа Моғол императоры деп жариялады. Шах-Жаханның әкесі қайтыс болғаннан кейін және Шах-Жаханның таққа отыруынан кейін ғана оның сәулет өнеріндегі шеберлігінің толық көлемі анықталды. 1628 жылы Лахорда Жәһангирдің мазары салынды. Бұл бұрынғы Моғол құрылыстарын және сәулеттік тәжірибелерді дамыта отырып салынған қайта құру жобаларының бір бөлігі болды. Бұл кең ауқымды Моғол сәулеттік тәжірибесіне өзендер мен жасанды көлдерге қарайтын императорлық ғимараттарды жоспарлау және орналастыру кірді. Мұны Шахжанабад деп аталатын жаңа қамалмен қоршалған қаланың құрылысынан көруге болады, ол Моғол империясының жаңа астанасы болуға тиіс болды. Шахжанабад Шах-Жахан билігінде Моғол астанасы болды, ал құрылысы 1639 жылы басталды, себебі Шах-Жахан Агра және Лахор бекіністеріне наразылық білдірген еді. Қаланың көп бөлігі бүгінгі күнге дейін сақталған, және ең танымал ғимараттарына: қоғамдық қабылдау залы, Лахор қақпасы және қала қабырғасы жатады. Қабырғаның жалпы ұзындығы шамамен 125 акр жерді қоршайды және жоғары лауазымды шенеуніктердің ғимараттарын да қамтиды, олар Шах-Жахан салған жоқ, бірақ ресми сарай ғимараттарының ерекше стиліне ұқсайды. Бұл архитектуралық кезеңде бағаналар мен аркалар сияқты сәулеттік элементтерде дизайнның біркелкілігі арта түсті. Осы архитектуралық кезеңде исламдық символизмнің маңызы артты және дизайнға дәстүрлі көзқарас қайта жаңғыртылды. Бұл ғимараттарды екі бөлікке бөлуге болады, бұл бұрын Жәһангир архитектурасында да кездескен болса да, Шах-Жахан кезеңінде одан да кең ауқымда қолданылды, ол оны «жеке ғимараттарда да, ірі кешендерде де» пайдаланды. Хусрав сарай бақтарын Моғол империясының қазіргі өркендеуін білдіретін, жер бетіндегі жұмақ ретінде көріп тұрды. Бағаналар көп қырлы капительдермен және арка тәрізді негіздермен жасалған, сондай-ақ әшекейлі бұрышты тіреулермен үйлесім тапқан. Олар әдетте қабырғалардың төменгі бөліктерінде орналасқан. Гүлдердің суреттері басқа да әшекейлік элементтерде қолданылды, мысалы: суреттер, оюлы мәрмәр жұмыстары немесе «қымбат тастардың инкрустациясы». Тадж Махал – Шах-Жаханның сүйікті әйелі Мүмтаз Махалдың мазары. Кең кешенге тұрғын бақ, мешіт, Михман Хана (қонақ үй), қабырға мұнаралары, бассейн және бақ қабырғасы павильондары кіреді. Құрылысы 1632 жылы Мүмтаз Махалдың қайтысынан кейін басталды және он бір жылға созылды. Мавзолейде ақ мәрмәрдің кеңінен қолданылуы, биік күмбездері және оның сұлулығы оны әлемдік сәулет өнерінің ең танымал туындыларының біріне айналдырды. Ол әлемдік архитектуралық ескерткіп ретінде де, Мүмтаз Махалға деген махаббат пен адалдықтың символы ретінде де әлемдік маңызға ие.

Шах Жахан дәуірінің сәулетінің маңызы мен мұрасы

Мұғал сәулетінің өзінде терең мұрасы бар, және Ашердің айтуынша, "Мұғал сәулетінің символикалық мазмұны Шахжахан тұсында ең жоғары деңгейге жетеді". Бұл сәулеттің осы кезеңінің Үндістан ғана емес, Лахордағы ғибадатханасы орналасқан көршілес Пәкістан үшін де маңызды екенін көрсетеді. Заманауи деректер, тарихшылар, ақындар мен жылнама жазушылар да Шахжаханның сәулеттік жобаларға беспрецеденттік үлесін атап көрсетеді. Шахжахан дәуірінде салынған құрылыстардың маңыздылығы оның мәдени мұрасын сақтап беруде. Тадж Махал – Шахжахан дәуірі сәулетінің ең жарқын бейнесі, ол Үндістанда ғана емес, бүкіл әлемде де маңызға ие. Бұл оның "Жаңа Әлемнің жеті кереметіне" енуімен дәлелденді. Сонымен қатар, Тадж Махал жыл сайын 8 миллионға дейін келушіні қабылдайды және Үндістанның туризм саласы үшін маңызды табыс көзі болып табылады. Әсіресе, Тадж Махал салынғаннан кейін Шахжахан жұмысшыларының қолын кесіп тастады, олар басқа ескерткіш салмауы үшін деген әңгіме Батыс және Батыс емес дереккөздерде кеңінен талқыланды. Бұл Николлды Шахжаханның билігін Мұғал империясының дәстүрлі түрде алтын ғасыры деп атамай, қатыгездікпен дағылған кезең деп сипаттауға алып келді. Батыс емес ғалымдардың басқа да деректері құрылыс процесіндегі зорлық-зомбылықты көрсетеді, бірақ Шахжаханның тарихи мұрасы Мұғал сәулетінің алтын ғасыры ретінде бекітілген.