Кіріспе

Американдық екінші дүниежүзілік соғыстың ұшқыш асабы капитан Рой Марлин "Бутч" Ворис (19 қыркүйек 1919 жыл - 10 тамыз 2005 жыл) – АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ұшқышы, екінші дүниежүзілік соғыстың ұшқыш асабы және Әскери-теңіз күштерінің ұшу демонстрациялық эскадрильясы, "Көк періштелердің" негізін қалаушы. 22 жылдық теңізшілік мансабында Ворис бипландардан бастап реактивтік ұшақтарға дейін түрлі ұшақтарды ұшырды, ал кейіннен Grumman Aerospace Corporation өндірген Ф-14 "Томкат" соғыс ұшағы мен NASA-ның "Аполлон" Ай модулін (LM) әзірлеуде маңызды рөл атқарды. "Ұшқыштардың ұшқышы" деп аталатын және Грегори "Паппи" Бойингтон мен Чак Йегер сияқты Американың танымал әскери авиация шеберлерімен бір қатарда тұрған Ворис ірі денелі, шашы қысқа адам болған, ол өзінің сабырлылығымен және ұшқыштар кабинасындағы тыныштығымен танымал еді. Көрнекті ұшқыштық шеберлігінің арқасында ол көптеген апаттар мен төтенше жағдайлардан аман қалды. Гуадалканалды қорғау кезінде оның ұшағына шабуыл жасаған жапондық "Зеро" ұшағы салдарынан Ворис өлімге жуық болды, бұл оның алғашқы "нағыз" әуе шайқасы болды (соның нәтижесінде ол "Пурпур жүрек" орденін алды).

Алғашқы жылдар

Ворис Лос-Анджелесте дүниеге келді, бірақ Аптоста өсті, кейіннен Санта-Крузда (ол жерде орта мектепті бітірді). Бір кезде ол жаназаны өткізуші мамандығын қарастырды, бірақ оның орнына Салинас кіші колледжіне түсіп, 1939 жылы онда мамандық алды. Кішкентай кезінде Ворис (оның хоббиі балса ағашы мен қағаздан модельді ұшақтар жасау еді) Эдди Риккенбеккер және Бірінші дүниежүзілік соғыстың басқа да аскарларының ерліктеріне риза болды және үлкен ұшақтардың Майнс-Филдке (Лос-Анджелес әуежайы) қонғанын сағаттап қадағалап отырды. Сондықтан 1941 жылы 22 жасар Ворис әскери шақыру плакатына жауап беріп, Теңіз күштеріне қатарына қосылғаны таңқаларлық емес. Ол 2004 жылғы сәуір айындағы сұхбатында осы оқиғаны былай баяндады: «Соғыс бұлттары жиналғанда, мен Сан-Францискода тұрдым. Мен «Теңіз күштеріне ұш» деген үлкен жарнамадан өттім, онда ұшақтың қанатында тұрған ұшқыш көк аспанға қарай қарап тұрды». Ворис бірнеше емтиханды сәтті тапсырып, бір айдан кейін Оклендтегі қызметке шақырылды. Ворис Теңіз күштерінің ұшқыштар дайындау бағдарламасына қабылданды, ал ол әлі де ұшқыштар мектебінде оқып жүргенде Жапон Императорлық Теңіз күштері Перл-Харборға шабуыл жасады. Ол офицерлік шен алып, прапорщикке дейін көтеріліп, 1942 жылғы ақпан айында NAS Corpus Christi-де «алтын қанаттарын» (ол теңіз авиаторы екенін көрсететін белгі) алды. Көп ұзамай Ворис Оңтүстік Тынық мұхитындағы USS Enterprise авианосецінен соғысқа қатысты миссияларды орындады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Ворис әскери-теңіз күштері Тынық мұхиты операциялық аймағында жылжу кезінде жаудың әуежайлары мен басқа да нысандарына қарсы санаусыз эскадрилья шабуылдарына қатысты. Алғашқы орналасуында ол вице-адмирал Джеймс Х. Флэтлидің басшылығымен «Энтерпрайз» әуе кемесінде Grumman F4F Wildcat ұшағымен 10-шы эскадрильяда (VF 10), «Қорқынышты орақтарда» (Grim Reapers) қызмет етті. Келесі сапарында ол Гуадалканал шайқасында 1-ші теңізшілер дивизиясын қолдап, «Энтерпрайзден» және кейін «Хорнеттен» Grumman F6F Hellcat ұшақтарымен 2-ші эскадрильяда (VF 2), «Жыртықтарда» (Rippers) ұшты. «Хорнет» бортында Ворис Санта-Крус аралдары шайқасында, Тарава шайқасында және Филиппин теңізі шайқасында («Ұлы Мариан құс атуы» деп аталды, онда американдық ұшқыштар бір күнде 12:1-ден астам қатынаста 300-ден астам жапондық ұшақты атып түсірді) қатысты. Тынық мұхиты соғысындағы осы қақтығыстар кезінде ол «ұшқыш-эсс» мәртебесін алды, жалпы сегіз расталған ұшақтарды атып түсірді. Гуадалканалда мен алғашқы жапон «Zero» ұшағын атып түсірдім. Бірақ артымнан келе жатқанды көрмедім, мен атып түсірілдім және көктен құладым. Парашютпен секірмедім – парашюттан да атып тастайды, егер суға түсіп қалсаң, акулалар жеп қояды. Мен сынықтардан жараланғанмын, қозғалтқышым істен шықты, бірақ Гуадалканалға қайта оралдым. Мен өте бақытты болдым. Ворис жарақатынан кейін «Энтерпрайз» және VF 2 эскадрильясына қайта қосылды, онда ол лейтенант-командир Эдвард «Бутч» О’Хар және адмирал Артур В. Рэдфорд тарапынан Тарава атолліндегі одақтас десант күштеріне шабуыл жасайтын жаудың бомбалаушыларын ұстап тұру және жою мақсатында тәжірибелік түнгі эскадрилья операцияларын жүргізу үшін таңдалған «Жартылай команданың» (Bat Team) төрт ұшқышының бірі ретінде тағайындалды. Ол жапондық флотты қуып жету үшін қараңғыда іске қосылған «Қараңғылыққа миссияға» (Mission into Darkness) жіберілді. Олар өздерінің қауіпсіздігіне оралғанға дейін отыны таусылатынын білгенімен, бұл сапарға шықты. Ворис жапон «Zero» ұшағын атып түсіргеннен кейін, отынының соңғы тамшыларымен, қараңғыда бағытталмай ұшты. Соғыс аяқталғаннан кейін Ворис (қазір лейтенант-командир шенімен) Флорида штатындағы Дейтона-Бич әскери-теңіз базасындағы Әскери-теңіз күштерінің жоғары оқу командасында (NATC) алдыңғы қатарлы тактика бойынша бас инструктор болып тағайындалды.

"Көк періштелер" бірінші турнесі (19461947)

1946 жылы Әскери-теңіз күштерінің Бас штабының бастығы адмирал Честер Нимиц Әскери-теңіз флотының моральдық жағдайын көтеру, теңіз әуе күшін көрсету және теңіз авиациясына деген халықтың қызығушылығын сақтау мақсатында ұшқыштардың көрме командасын құруға бұйрық берді. Бірақ, жасырын мақсат – қысқарып бара жатқан қорғаныс бюджетінен үлкен үлес алу үшін теңіз флотына халық пен саяси қолдау көрсетуге көмектесу болды. Тағы бір себеп – ұшқыштар толыққанды дайындықтан өткеннен кейін авиацияның қауіпсіз екенін болашақ рекруттарға көрсету еді. Үш өлшемді кеңістікте жақыннан маневр жасау мүмкіндігі де көрермендерге әсерлі болар еді. Сәуір айында контр-адмирал Ральф Дэвисон Вористі ұшқыштардың көрме эскадрильясын құрып, оқыту үшін жеке таңдады, оны басшы және ұшқыш-жетекші етіп тағайындады. Ворис өзімен бірге екі оқытушыны шақырды (лейтенант Морис "Вик" Уикендолл және лейтенант Мел Кэссиди, екеуі де Тынық мұхитындағы соғыстың ардагерлері), және олар үш күн-түн демей шоуды дамытуға көп уақыт жұмсады. Топ Флориданың Эверглейдс аймағында алғашқы маневрлерін құпия түрде жетілдірді, себебі Ворис айтқандай, "егер бір нәрсе болса, бұл туралы тек аллигаторлар ғана білер еді". Ворис үшін тағы бір маңызды фактор (және құпиялық сақтау себебі) – Армия Әуе корпусының авиациялық генийі, батыры және аңызы Джимми Дулиттл, қазіргі уақытта жаңа құрылған АҚШ Әуе күштерінің генералы, осындай әуе көрсетілімдерін құрып, теңіз флотын бәсекеге түсіруі мүмкін еді. Олардың әскери-теңіз шенеуніктері алдындағы алғашқы көрсетілімі 1946 жылдың 10 мамырында өтті және үлкен құлшыныспен қабылданды. 15 маусымда Ворис салмағын азайту үшін арнайы модификацияланған және алтын жалатылған әшекейлермен теңіз көк түсіне боялған Grumman F6F 5 Hellcats ұшақтарының үштігін басқарып, Флорида штатының Джексонвилл қаласындағы Оңтүстік әуе шоуында 15 минуттық алғашқы өнеркөрсетуін өткізді. "Теңіз ұшқыштар тобы" деп аталған бұл команда, тығыз формацияда төмен қалып ұшу маневрлерімен және (Ворис айтуынша) "көрермендердің алдында әрдайым бірдеңе көрсету арқылы" көрермендерді қуантты. Менің мақсатым – Әуе күштерін жеңу еді. Егер біз соны істей алсақ, басқа да мәселелердің бәрі өзі шешілер еді. Егер біз ең жақсы болмасақ, менің теңіз карьерам аяқталған болар еді деп ойладым". "Көк періштелердің" алғашқы қоғамдық көрсетілімі командаға алғашқы кубокты сыйлады, ол қазір команданың Пенсакола теңіз әуе станциясындағы үйінде қойылған. Команда көп ұзамай керемет акробатикалық трюктерімен бүкіл әлемге танылды. "Үлкен алма" сапары кезінде лейтенант Уикендолл "The New Yorker" журналында қаланың танымал "Көк періште" түнгі клубының жарнамасын көрді. Вориске бұл есім ұнады және 19 шілдеде ол оны команданың лақап аты ретінде бекітті. 25 тамызда эскадрилья ұшақтарын F8F 1 Bearcat үлгісіне жаңартты. 1947 жылдың 30 мамырында Ворис командадан кеткенімен, "Көк періштелер" 1950 жылы Корея соғысы басталғанға дейін ел бойынша өнер көрсетуді жалғастырды, содан кейін (ұшқыштардың жетіспеуіне байланысты) команда таратылды және оның мүшелері соғысқа аттанды. "Принстон" авианосецісіне келгеннен кейін топ VF 191 эскадрильясының, "Шайтанның кішкентай балаларының" ядросын құрады.

1947-1951 жылдар

1947 жылдың жазында Ворис Вашингтондағы Әскери-теңіз авиация бюросына бекітілді (алдағы екі жылды осы жерде өткізді); сонымен қатар ол жоғары сыныптағы сүйіктісі Теяға үйленді. 1949 жылдың 9 маусымынан 1950 жылдың 20 қаңтарына дейін Лейтенант-коммандер Ворис VF 113 эскадрильясын, "Стингерлерді" басқарды, олар Сан-Диего әскери-әуе базасында дислокацияланған. "Көк періштелер" 1951 жылдың қазан айында ресми түрде қайта құрылды, және Вориске ұшу тобын жинақтау міндеті тапсырылды (ол екі рет топты басқарған жалғыз екі командирдің біріншісі болды).

1952-1963 жылдар

"Блюз" тобымен екінші рейс аяқтағаннан кейін Ворис мансабын VF 191 эскадрильясының командирі болып аяқтады, содан кейін (командир шеніне көтерілгеннен кейін) "Ренджер" кемесіндегі 5-ші шабуылдық авиациялық топтың (CAG 5) басшысы болды. Ворис 1963 жылы капитан шенімен зейнетке шықты.

Әскери қызметтен кейінгі мансап

Әскери-теңіз күштерінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін капитан Ворис Нью-Йорк штатының Бетпейдж қаласындағы Grumman Corporation компаниясында жұмыс істеді, АҚШ Теңіз күштерінің F-14 Tomcat және NASA-ның Ай модулін әзірлеуге көмектесті. 1973 жылы ол Ұлттық аэронавтика және ғарыш басқармасының (NASA) Өнеркәсіптік істер жөніндегі кеңсесінде қызметке қабылданды. 1985 жылы Ворис зейнеткерлікке шығып, әйелімен бірге Калифорния штатының Монтерей қаласына көшіп барды. Вористің қарапайым мінезі мен жақсы юморі оны әуе шоуларында және басқа да авиациямен байланысты шараларда сұранысқа ие спикер ретінде сақтап тұрды. Ол түрлі ұйымдар арқылы әскери-теңіз авиациясында белсенді болып қала берді, мысалы, "Алтын бүркіттер" – Теңіз және Теңіз жаяу әскері авиаторларының өте беделді және таңдалған тобы.

Медальдар мен марапаттар

Екі он жылдықтан астам әскери қызметінің ішінде капитан Ворис 3 Ерекше Ұшқыш кресін, 11 Әуе медалін, 3 Президенттік бөлімше мақтауын және оннан астам басқа медальдармен бірге «Пурпур жүрек» орденін алды. 1993 жылы Ворис АҚШ Әуе күштерінің жылдық «Құбылар жиыны» салтанатында авиация саласына елеулі үлес қосқан әлемдегі жиырма авиатордың бірі ретінде құрметпен еске алынды. 2000 жылы ол Халықаралық әуе шоуының Даңқ залына, ал 2002 жылдың мамырында Флорида штатының Пенсакола қаласындағы Әскери-теңіз авиациясының Даңқ залына енгізілді. 2004 жылы Калифорния штатының Салинас қаласында өткен Калифорния әуе шоуы оның құрметіне арналды. Ворис есімімен аталған ұшақ Джексонвилл теңіз әуе станциясының сыртында тұр, ал жолаушылар терминалы да оның атымен аталады. 2005 жылдың 10 қазанында Форт-Ордтың бас шіркеуінде (Калифорния штатының Сисайд қаласы) еске алу рәсімі өтті. Сонымен бірге, толық әскери салтанат өтті (21 зеңбірекпен салют беріліп, американдық ту дәстүрлі түрде бүктеліп, табыс етілді). Қызмет алты ұшақтың «жоғалған адам» формациясымен аяқталды. «Бутч Ворис теңіз авиациясына және ұлт тарихына зор үлес қосты», - деді 2005 жылғы «Көк періштелер» ұшқыш тобының жетекшісі және командирі Кдр. Стив Фоули. «Оның еске алу рәсімін 2005 жылғы «Көк періштелер» тобының ұшуымен аяқтау осы маусымның ғана емес, сонымен қатар теңіз авиаторлары ретінде біздің мансабымыздың жарқын сәті болады. Бұл 59 жыл бұрын Босс Ворис бізге сеніп тапсырған мұраны және идеалдарды сақтауға деген жауапкершілігімізді нығайтады». «Көк періштелер» тобының ресми өкілі лейтенант Гарет Каспер: «Капитан Вориске соңғы құрмет көрсету және Ворис отбасына құрметін білдірудің ең лайықты жолы – осы ұшуды жүргізу біздің командамыз үшін үлкен мәртебе». Бүгінгі күнге дейін, өзінің негізін қалаушысына құрмет көрсету үшін «Көк періштелер» әуедегі демонстрациялық командалардың ішінде ең тығыз формацияны ұшырып, қанат ұшы мен кабина арасындағы 18 дюймтік қашықтықта нақты маневрлерді орындайды.

Цитаталар

Бізге басқалардан бұрын төленді, себебі олар сенің өлмейтініне сенімсіздікпен қарады. Біз әрқашан "мұндай нәрселерге күлкімен қарау керек" дейміз. "Командадағы дәлдік, қауіпке толы әрекеттер мен жоғары тәуекелді көресіздер. Біз жерге түсіп, жауынгерлердің ұрыс кезінде жасайтын маневрлерін көрсетуге тырысамыз. Менің ойымша, халық өзінің төлейтін салықтарының не үшін жұмсалатынын көруге құқылы." "Кейде бір-бірімізге екі метрдей жақын ұшамыз, соққыласып қаламыз. Адамдар маған: "Олар қаншалықты жақын ұшады?" деп сұрайды. Мен оларға: "Егер біз соғысып қалсақ, тым жақынбыз, ал соғыспасақ, тым алыспыз" деймін."