Кіріспе

Америка Құрама Штаттарының теңіз жауынгерлерінің Құрмет медалінің иегері және американдық саясаткер Джозеф Джейкоб Фосс (17 сәуір 1915 – 1 қаңтар 2003) – АҚШ теңіз жауынгерлерінің майоры және Екінші дүниежүзілік соғыстағы теңіз жауынгерлерінің ең үздік ұшқыштарының бірі. Гуадалканал шайқасындағы әуе шайқасындағы рөлі үшін Құрмет медалімен марапатталды. Соғыстан кейін ол Ұлттық гвардияның бригадир-генералы болды, Оңтүстік Дакота штатының 20-шы губернаторы (1955–1959) қызметін атқарды, Американың Ұлттық мылтық қауымдастығының (NRA) президенті және Америка футбол лигасының алғашқы комиссары болды. Сондай-ақ, ол телеарнада жүргізуші болып жұмыс істеді.

Алғашқы жылдар

Фосс Оңтүстік Дакота штатының Сиукс-Фолс қаласына жақын, электр қуаты жоқ шаруашылықта дүниеге келді. Ол Мэри Эстер (Лейси) мен Фрэнк Оле Фосс ұлының үлкен баласы еді. Оның тегі норвегиялық және шотландтық. 12 жасында ол Реннердегі әуежайға Чарльз Линдбергтің "Сент-Луистің рухы" ұшағымен келе жатқанда оны көру үшін барды. Төрт жыл өткен соң, ол әкесімен бірге "Форд Тримотор" ұшағымен "Блэк Хиллз" әуежайында Оңтүстік Дакотаның танымал ұшқышы Клайд Айспен алғашқы ұшуын жасады, олар әрқайсысы 1,50 доллар төледі. Жас Фосс, әлі 18-ге толмаған, анасы мен ағасы Клиффпен бірге отбасылық шаруашылықты жүргізуге көмектесті. USD-де Фосс және оның пікірталастарын бөлісетін студенттер университетте CAA ұшу курсын ашуға үкіметті көндірді; ол бітіргенге дейін 100 сағатқа жуық ұшқыштық тәжірибе жинады. Фосс 1939 жылдан 1940 жылға дейін Оңтүстік Дакота Ұлттық гвардиясының Сиу-Фолс қаласындағы 147-ші далалық артиллерия полкінде қарапайым сарбаз болып қызмет етті. 1940 жылға қарай, пилот куәлігі мен жоғары білімі бар Фосс, Теңіз әскерінің авиациялық курсанттар бағдарламасына қатысу үшін Теңіз әскерінің резервіне тіркелу үшін Миннеаполиске автостоппен барды.

Ұшқыштардың ұшқышы болу үшін күш салу

Фосс әскери-теңіз корпусының ұшқыштар мектебіне қабылданды және офицерлік құрамға енді. Флорида штатының Пенсакола қаласындағы ұшқыштар мектебін бітіргеннен кейін ол әскери-теңіз авиаторы атанды және теңіз жаяу әскерінің екінші лейтенанты болып тағайындалды. Содан кейін ол Пенсаколада "plowback" нұсқаушысы болып жұмыс істеді, онда әскери-теңіз күштерінің, теңіз жаяу әскерінің және жағалау күзетінің студенттерін әскери-теңіз авиаторларына дайындады. 27 жасында ол истребитель ұшқышы болуға тым ескі саналды, сондықтан оны әскери-теңіз фотосуретшілер мектебіне жіберді. Бастапқы міндеттемесін орындағаннан кейін ол Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы Солтүстік арал әскери-әуе базасында орналасқан 1-ші теңіз фотоэскадрильясына (VMO 1) ауыстырылды. Фотографиялық барлаудағы қызметінен қанағаттанбаған Фосс истребительге дайындалу бағдарламасына ауысу үшін бірнеше рет өтініш берді. VMO 1 құрамында болғанда ол Grumman F4F Wildcats ұшағын меңгерді, 1942 жылдың маусым және шілде айларында 150 сағаттан астам ұшу уақытын тіркеді және ақырында 121-ші теңіз ұрыс эскадрильясының (VMF 121) штаб офицері болып тағайындалды. Фосс 13 қазандағы алғашқы жауынгерлік миссиясында жапондық "Zero" ұшағын атып түсірді, бірақ оның F4F Wildcat ұшағы да зардап шекті. Қозғалтқышы істен шығып, үш "Zero" оның құйрығынан қуа келе жатқанда, ол Хендерсон аэродромына толық жылдамдықпен, қанаттарын жаймай және бақылауды минималды деңгейде сақтап қонды, пальма ағаштарының тобынан жартылай қалып қойды. 7 қарашада оның Wildcat ұшағы тағы да зардап шекті, ол Малаита аралының жағалауында теңізге құлап, аман қалды. Сегіз Wildcats ұшағынан құралған тобының жетекшісі ретінде, бұл топ тез арада "Foss's Flying Circus" деп танылды, ал Фосс екі бөлімге "Фермер ұлдары" және "Қалалық сәулетшілер" деп лақап ат қойды. 1942 жылдың желтоқсан айында Фосс безгекпен ауырады. Ол оңалту үшін Австралияның Сидней қаласына жіберілді, онда ол австралиялық эйс Клайв "Киллер" Колдуэллмен кездесті және жаңадан театрға келген RAF ұшқыштарына оперативтік ұшу туралы лекция оқыды. Үш айлық қақтығыстар барысында "Foss's Flying Circus" 72 жапон ұшағын атып түсірді, оның 26-сы оның есебінде болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста 26 ұшақты атып түсірген Американың ең үздік асы Эдди Рикенбеккердің көрсеткішімен теңескеннен кейін, Фоссқа екінші дүниежүзілік соғыста Американың алғашқы "асының асы" атағы берілді. Ол атып түсірген жапон ұшқыштарының бірі - Канаме Харада, ол кейін бейбітшілік жақтасы болды және көп жылдардан кейін Фосспен кездесті. Фосс 1943 жылдың наурыз айында АҚШ-қа оралды. 18 мамыс күні 1943 жылы Фосс президент Франклин Делано Рузвельттен Құрмет медалін алды. Содан кейін ол 1944 жылға дейін соғыс облигацияларын насихаттау сапарына қатысты. Фосс қайтадан безгекпен ауырады және Орегон штатындағы Кламат-Фолс оңалту орталығына жіберілді. Ол Джо Фосс институтын құрды, бұл 501(c)(3) коммерциялық емес ұйым. Институт АҚШ-тың ардагерлері мен педагогтарымен бірлесіп жұмыс істейді, елдің жастарын тарих және азаматтық біліммен таныстырады, сондай-ақ оларды хабардар және белсенді азаматтарға айналуға шақырады. Сыныптардағы презентациялар, оқу бағдарламасы және стипендиялар арқылы Джо Фосс институты 2014 жылдың маусым айына дейін бүкіл ел бойынша 1,35 миллионнан астам балаға қызмет көрсетті. Қазіргі уақытта институт үш негізгі бағдарлама ұсынады: Ардагерлер патриотизмге шабыттандырады (VIP), Сіз Америка азаматтық сериясы және жыл бойы өткізілетін стипендиялық конкурстар. Фосс көптеген мектеп сапарларын өзі жасады, барлық жастағы балаларға қызмет, жауапкершілік, патриотизм, адалдық және міндеттеме туралы айтты.

Басқа марапаттар мен марапаттар

Фосс үш кітаптың авторы немесе қатысушысы болды, оның ішінде соғыс жылдарындағы «Джо Фосс: Flying Marine» (Уолтер Симмонспен бірлесіп); «Top Guns» (Мэтью Бреннанмен бірлесіп); және оның әйелі Донна Уайлд Фосс жазған «Мақтанды американ». Фосс Барет Тиллманның «Above and Beyond: the Aviation Medals of Honor» кітабына алғы сөз жазды, сондай-ақ Том Брокаудың 1998 жылғы «Ұлы буын» атты Екінші дүниежүзілік соғыс және оның батырлары туралы кітабында оның өмірі жайлы айтылған. Брокау Фосс туралы былай деп сипаттады: «Оның батырша осалдығы болды, бірақ қарапайым сөзі мен киножұлдыз сыңайымен үйлесетін жеңіске толы күлкісі де болды. Джо Фосс өмірден асқан тұлға еді, Тынық мұхитының үстіндегі оның ерліктері – Сиу Фолстан солтүстікке қарай электр жарығы жоқ, үміт аз фермадан алысқа сапардың бастауы ғана еді». 1955 жылы соғыстан кейін түсірілген, оның досы Джон Уэйннің басты рөлде ойнаған «Бравей Игл» фильмі, Фосс продюсерлерге ойдан шығарылған махаббат оқиғасын қосуға рұқсат бермегендіктен 1956 жылы жобадан бас тартылды. «American Ace: The Joe Foss Story» – Оңтүстік Дакота мемлекеттік телерадиокомпаниясы түсірген, 2006 жылдың күзінде алғаш рет көрсетілген, бір сағаттық марапатталған деректі фильм. Фосс 1984 жылы Ұлттық авиациялық даңқ залына енгізілді. Ол сондай-ақ Әуе күштері қауымдастығының президенті және басқарма төрағасы, АҚШ Әуе күштері академиясының директоры болды. Фосс қатысқан ұйымдар мен алған наградаларының толық тізімі Джо Фосс институтында келтірілген.

Кейінгі жылдар

2002 жылдың 11 қаңтарында 86 жастағы Фосс Финикс Скай-Харбор халықаралық әуежайында қауіпсіздік қызметкерлерімен тоқтатылғанда жаңалықтарға айналды. Ол Ұлттық мылтық қауымдастығында сөз сөйлеуге және АҚШ Әскери академиясында, Вест-Пойнтта дәріс оқуға жоспарлаған еді. Оның жүрек стимуляторы металл іздегіштен тексеруге мүмкіндік бермегендіктен, жүргізілген тексеру кезінде жұлдыз тәрізді Құрмет медалі, нақты белгіленген оқ түріндегі кілт сақинасы, тағы бір көшірме оқ және кішкентай тырнақ сырғауыш (Құрмет медалінің белгісімен) табылған. Оқиға Фоссқа қатысты бұқаралық ақпарат құралдары мен жұртшылық тарапынан қолдау көрсетіліп, үлкен резонанс тудырды. Журналист Джек Кафферти әуежай қауіпсіздігінің қызметкерлерінің Құрмет медалін танымауы және медаль мен оған байланысты естеліктерді тәркілеп, жоюға талап етуінің дұрыс еместігін атап өтті. Соңында ол сувенирлік көшірме оқты жоғалтты, бірақ Құрмет медалін және естелік тырнақ сырғауышын өзіне жіберу арқылы сақтап қалды. "Мен өзім үшін емес, Құрмет медалі үшін ашуландым, олар оның не екенін тіпті білмеді. Ол – өмірін берген, қайтып оралмағандардың барлығын көрсетеді. Олар өз елдері үшін өмірін қиғандар. Құрмет медалінің не екенін білуіңіз керек", – деді ол. Бұл оқиға елде 11 қыркүйек оқиғасынан кейінгі әуежай қауіпсіздігі шаралары және олардың қарапайым азаматтарға тигізетін әсері туралы ұлттық пікір-таластарға әкелді.

Өлім

2002 жылдың қазан айында Фосс ми аневризмасынан қан кету салдарынан инсульт алды. Ол үш айдан кейін, 2003 жылдың 1 қаңтарында, есін жоймай, Аризона штатының Скотсдейл қаласында қайтыс болды, ол және оның әйелі соңғы жылдары сол жерде тұрып жатқан еді. Вице-президент Дик Чейни, зейнеткер лейтенант полковник Оливер Норт және Солтүстік Дакота штатының тумасы, NBC News жаңалықтарын жүргізушісі Том Брокау қатысушылардың арасында болды, ал Норт ақтық сөз сөйледі. Актер Чарлтон Хестон өзінің ескі досына қысқаша құрмет көрсетті. Фосс 2003 жылдың 21 қаңтарында Арлингтон ұлттық зиратында 7А бөлімінде, 162 нөмірлі учаскеге жерленді. Отбасы, достары, әскери қызметкерлер және жоғары лауазымды тұлғалар оны Арлингтонда өткен қызметте және жақын маңдағы Форт-Майердегі ескі шіркеуде өткен «Америкалық патриотқа арналған естелік қызметте» жылы еске алды.

Ескерткіштер

Фосс құрметіне бірнеше мекеме мен орын аталған, оның ішінде Теңізшілер корпусының әуе станциясы Мирамар – Джо Фосс алаңы, Оңтүстік Дакота штатының Сиукс-Фоллс қаласындағы Джо Фосс алаңы – Ұлттық гвардияның әуе станциясы, және Сиукс-Фоллс аймақтық әуежайындағы Джо Фосс алаңы. Фосстың өмірден үлкен қола мүсіні Сиукс-Фоллс аймақтық әуежайының вестибюлінде орналасқан. Аризона штатының Баккай қаласындағы Джо Фосс оқ ату кешені де оның құрметіне аталған. Scottsdale, Аризона штатындағы General Dynamics компаниясына тиесілі жеке жол 2003 жылғы 20 мамырда "Джо Фосс жолы" деп қайта аталды және салтанатты түрде ашылды. 1984 жылы Фосс Огайо штатының Дейтон қаласындағы Ұлттық авиациялық даңқ залына енгізілді. 1994 жылы Фосс Флорида штатының Пенсакола қаласындағы Ұлттық теңіз авиациясы мұражайындағы Теңіз авиациясының Құрмет залына енгізілді.

Әуедегі жеңістер

Теңіз жауынгерлері Фосстың 26 әуе жеңісін, ал Роберт М. Хансонның 25 жеңісін тіркеді. Дегенмен, Теңіз жауынгерлері корпусы Грегори "Паппи" Боингтонды 28 американдық жеңіспен марапаттады. Бұл Боингтонның (22 Теңіз жауынгерлерінің жеңісі) соғыс кезінде Қытайдағы Flying Tigers (American Volunteer Group AVG) құрамында қызмет еткенде алған 6 жеңісінің есебінен болды, одан кейін ол Теңіз жауынгерлері корпусына қайта қосылды.

AVG деректері Боингтонға 3,5 жау ұшағы үшін төленгенін көрсетеді (2 әуеде, 1,5 жерде). Американдық әуе ас ұшқыштары қауымдастығы Боингтонды 24 жеңіспен (22 Теңіз жауынгерлері корпусымен және 2 AVG-мен) есептейді.

Күні | Жалпы саны | Талап етілген ұшақ түрлері
------- | -------- | --------
13 қазан 1942 | 1 | A6M (Одақтастардың атауы: "Зик") жойылды (Кактус)
14 қазан 1942 | 1 | A6M "Зик" жойылды (Кактус)
18 қазан 1942 | 3 | 2 A6M "Зек" және 1 G4M "Бетти" жойылды (Кактус)
20 қазан 1942 | 2 | A6M "Зек" жойылды (Кактус)
23 қазан 1942 | 4 | A6M "Зек" жойылды (Кактус)
25 қазан 1942 | 2 | A6M "Зек" жойылды (Кактус)
25 қазан 1942 | 3 | A6M "Зек" жойылды (Кактус)
7 қараша 1942 | 3 | 1 A6M2 N "Руф" және 2 F1M2 "Пит" жойылды (Кактус), бірақ ол түсірген "Питтің" артқы пулеметінен атып түсірілді. Соғыстан кейінгі деректер көрсеткендей, жапондықтар сол күні тек бір "Питті" жоғалтқан.
12 қараша 1942 | 3 | 2 G4M "Бетти" және 1 A6M Zero жойылды (Кактус)
15 қараша 1942 | 1 | E13A "Джейк" жойылды (Кактус)
15 қаңтар 1943 | 3 | A6M "Зек" жойылды (Кактус)
26