Кіріспе

Ильменау – Германияның Тюрингия аймағындағы қала. Ол 38 600 тұрғыны бар Ильм округінің ең ірі қаласы, ал округ орталығы – Арнштадт. Илменау шамамен Эрфурттан оңтүстікке қарай және Нюрнбергтен солтүстікке қарай, Тюрингия орманының солтүстік жиегіндегі Ильм аңғарында, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. Илменаудағы ең маңызды мекеме – Техникалық университеті, 4900-ге жуық студенті бар мемлекеттік зерттеу университеті. Ол инженерия, компьютерлік ғылымдар, математика, табиғат ғылымдары, экономика және медиа салаларына баса назар аударады. Университеттің алғашқы нысаны 1894 жылы құрылып, 1992 жылы университетке айналды. 1990 жылдан бері Ильменау маңында көптеген ғылыми-зерттеу институттары ашылды, бұл қаланы технологиялық зерттеулердің маңызды орталығына айналдырды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Илменау күміс, мыс және марганец кендерінің қоры таусылғанға дейін шағын кен өндіруші қала болды. 1800 жылдан кейін, әдемі табиғатының арқасында Иоганн Вольфганг фон Гетенің сүйікті демалыс орнына айналды. 1838 жылы қаланың курорт ретінде танылуы туризмнің дамуына ықпал етті, ол бүгінгі күнге дейін маңызды сала болып табылады. Индустрияландыру 1879 жылы теміржол келгеннен кейін басталды, бірақ келесі ғасырда, әсіресе шыны және фарфор өндірісінде қарқынды дамыды. 1990 жылдары фарфор фабрикалары (Батыс Еуропаның көптеген аймақтарында болғандай) жабылды. Бірақ шыны өнеркәсібі сақталып, зертханалық жабдықтар мен өлшеу құралдарын шығарады және механикалық, электрлік және бағдарламалық инженериямен бірге экономикалық белсенділіктің басты көзі болып табылады. Илменау және айналасындағы аймақтан мұз үскіріп сырғанау, бобслей және биатлон сияқты спорт түрлерінде көптеген қысқы Олимпиада чемпиондары шықты.

Орта ғасырлар

Атауы неміс тіліндегі Ulmen (яғни, Елма) және Aue (яғни, тасқын жайлы) сөздерінен шыққан. Бұл сөздер қала негірленгенге дейін Ілм өзенінің тасқын жайлы аймағына сілтеме жасайды, ол бұрын елма ағаштарымен жабылған болатын. Ілменаудың талисмандық жануарлары – тауық және ешкі. Ілменаудың пайда болуы белгісіз. Ауылға Саальфельдтегі Санкт-Петер монастыры негіз салған болуы мүмкін, ол Жоғарғы Орта ғасырларда Тюрингияның осы бөлігін қоныстандыруға ынталандырды. Алайда, мұны растайтын немесе жоққа шығаратын жазба деректер жоқ. Алғашқы шіркеу 12 ғасырда салынған; оның қабырғалары бүгінгі Сент-Джеймс шіркеуінің астында табылған. Ілменау туралы алғашқы жазбаша айғақ 1273 жылы пайда болды, өйткені ауыл ондаған жылдар бұрыннан бар болған. Сол кезде Ілменау Кафернбург графтарының иелігінде болды. Олар 1302 жылы жойылып, Ілменау Шварцбург округінің құрамына кірді. 1320 жылдан кейін, Оңтүстіктегі Нюрнбергтен Солтүстіктегі Эрфуртқа дейінгі маңызды сауда жолы Ілменаудың жанынан өтті, сондықтан трафик бақылауы үшін қамал салынды. Одан кейін Шварцбургтер жоспарланған қала құрды (Кенигзе сияқты) және 1341 жылы Ілменау қалалық құқықтар алды. 1343 жылы Шварцбургтер жаңа қалаларын Хеннеберг графтарына сатты, олар 1583 жылы әулетінің тоқырауына дейін оны иеленді. Дегенмен, Хеннебергтер Ілменауды басқа әулеттерге, мысалы, Шварцбургтерге (1351–1420 және 1445–1464), Вицлебендерге (1420–1434) және Шамбергтерге (1476–1498) кепілге берді.

Ерте заманауи кезең

1471 және 1626 жылдар аралығында мыс өндіру Ільменау экономикасына маңызды үлес қосты. 1611 жылы кендерден шамамен 38 тонна мыс және 188 кг күміс өндірілді. Өндіріс 1730 жылдары қайтадан осы деңгейге жетті, бірақ 1739 жылы кендерге су кіргендіктен жұмыс тоқтатылды. 19 ғасырдың басында Иоганн Вольфганг фон Гёте басшылығымен мыс өндіруді қайта жандандыру әрекеті сәтсіз аяқталды. 1690 және 1705 жылдар аралығында Ільменау монетаханасы күміс талерлер мен кішкентай мыс монеталар шығарды. 1739 жылы кен өндіру тоқтағаннан кейін экономикаға келген келесі соққы 1752 жылы болды, қала жартылай өрттен қирады. Халық кедейленіп, тұрмыс жағдайы нашарлады. Қайта құру жұмыстары Готфрид Генрих Кронның басшылығымен ондаған жылдарға созылды. Ол Германиядағы белгілі кеш барокко сәулетшісі, жаңа шіркеу, қалалық әкімшілік және көше жоспарын жобалады. 1583 жылы Хеннебергтер әулетінің жоғалуынан кейін қала Веттиндерге, ал 1661 жылдан бастап Веттин Эрнестин әулетінің Саксония-Веймар герцогтығына (Германиядағы монархия 1918 жылы жойылғанға дейін) қарасты. Герцогтар фарфор және шыны өндірісін құру арқылы қала экономикасын дамытуға тырысты. 1777 жылы фарфор өндірісінің негізі табысты болды, бірақ шыны өнеркәсібі индустриялану 1850 жылдары басталғанға дейін екі рет сәтсіздікке ұшырады. Иоганн Вольфганг фон Гёте 1776 және 1831 жылдар аралығында Ільменауға жиі келді, кейде Саксония-Веймар-Эйзенах министрі ретінде, ал кейде жеке демалыс үшін. Оның жазған шығармаларында Ільменаумен байланысты бөлімдерге "Ільменау" поэмасы (1783, Гёте поэма арнаған жалғыз қала), "Саяхатшының түнгі әні II" (1780, Кикельхан тауында жазылған) және "Ифигенияның" төртінші актісі (1779, Швальбенштейн тасында жазылған) жатады.

Қалалық көрініс

1752 жылы болған өрт Ільменаудағы ғимараттардың басым бөлігін қиратты, сол себепті қала 1750-ші және 1760-шы жылдары Готфрид Генрих Кройне жобалаған біркелкі кешіккен барокко стилінде қайта салынды. Қала орталығы солтүстікте Оберторштрассе, шығыста Постштрассе, оңтүстікте Мюльграбен және батыста Бурггассе аралығында орналасқан. Екі ескі қала маңы – солтүстік-батыста Расен төңірегіндегі аудандар және оңтүстік-батыста Линденштрассе. 1871 және 1914 жылдар аралығында қаланың ірі виллалары бар қызықты аймақтары қалыптасты: оңтүстік-батыста Уолдштрассе және Гетеалле төңірегіндегі үлкенірек және батыста Штурмхайде төңірегіндегі кішірек аймақтар, онда Gründerzeit және модерн стиліндегі салтанатты үйлер орналасқан. Бір жағынан, осында өркендеген зауыт иелері тұрды, екінші жағынан, көптеген ғимараттар 19 ғасырда Ільменау шипажай қаласы болғандықтан қонақ үйлер ретінде пайдаланылды. ГДР кезеңінде оңтүстік-шығыста ("Stollen") және солтүстікте ("Pörlitzer Höhe") екі ірі Plattenbau шаруашылықтары салынды. Университеттің негізгі кампусы шығыстағы Эренбергте 1950 жылдары құрылып, келесі онжылдықтарда қазіргі уақытқа дейін кеңейтілді. Мұнда сталиндық неоклассицизмнен бастап заманауи шыны және болат сәулетіне дейінгі әртүрлі қызықты сәулеттік шешімдер кездеседі.

Көне ғимараттар (1870 жылға дейін)

Марктштрасседегі Сент-Джеймс шіркеуі – 1752 жылғы қала өртінен кейін кеш барокко стилінде салынған Ильменаудың евангелистік бас шіркеуі. Қала орталығының солтүстігіндегі зиратта орналасқан Киелі Крест шіркеуі – 1852 жылы салынған шағын шіркеу. Бұған қоса, тарихи зиратта 18 ғасырға жататын бірнеше қабірлер және 1836 жылы классицизм стилінде салынған аза тұту залы (қазір Колумбарий ретінде қолданылады) бар. Марктплацтағы қала әкімшілігі де 1752 жылғы соңғы қала өртінен кейін салынған. Zechenhaus – 1730 жылы салынған Ильменаудағы ең көне ғимараттардың бірі. Ол жергілікті кен басқармасының кеңсесі ретінде пайдаланылған. Бергманскапель (17 ғасыр) – бұрын шахтерлердің сәттілік тілеп дұға оқитын шағын ағаш шіркеуі. 1691 жылы салынған Альте Мюнце Вальграбендегі монета соғу орны болды, онда 1700 жылдар шамасында Ильменау талерлері соғылды. Кирхплацтағы пастор үйі 1760 жылдары барокко стилінде салынған. Wetzlarer Platz-дегі Alte Försterei (1733) – шағын барокко стиліндегі орманшы үйі. Амтштрасседегі Вассербург – тек бірнеше төмен қабырғалардан тұратын қамалдың қираған қалдықтары. Кикельхан мұнарасы (1855) және Гетехаусшен (1783) қаланың оңтүстігіндегі Кикельхан тауының үстіне салынған.

Қазіргі заманғы сәулет (1870 жылдан кейін)

Веймарер-страсседегі Neues Technikum 1926 жылы университет алдындағы мекемені кеңейту үшін заманауи стильде салынды. 1928 жылы Фридрих Хофманн көшесінде салынған дүкеннің шыны фасады Баухаус стилінде. Науманштрасседегі үй 1929-1932 жылдары Артур Шрёдердің халықаралық заманауи Баухаус стилінде салынған. Антерпёрлицер көшесіндегі Әзіз Иосиф шіркеуі 1979-1983 жылдары католик приход шіркеуі ретінде заманауи стильде салынды. Гёте ескерткіші Марктплац алаңында 1996 жылы орнатылды. Университеттің жаңа Audimax 2000-ші жылдары заманауи стильде салынды, сондай-ақ Веймарер-страсседегі шыны куб пішіндес жаңа аудитория ғимараты да осы стильде салынды. Илменауда орналасқан Bundesanstalt für Wasserbau федералды мекемесі 2000 жылы бумеранг стилінде салынды.

Экономика

Ауыл шаруашылығы Ильменау экономикасындағы үлесі шамалы, себебі муниципалдық аумақтың тек 18% ғана өңделеді. Топырағының құнарлылығы төмен және климаты қатал. Басты егістері – жүгері және рапс. Сонымен қатар, кейбір аймақтарда мал шаруашылығы дамыған. Аумақтың 64% орманды болғандықтан, ағаш өндірісі Ильменау үшін маңызды. 19-шы және 20-шы ғасырларда өнеркәсіп көбінесе шыны және фарфор өндірісіне негізделген, онда көптеген ірі және танымал компаниялар жұмыс істеді (фарфор брендтері: Henneberg (1777 жылы құрылған), Metzler & Ortloff (1873 жылы құрылған)). Фарфор өндірісі 1990 жылы Германияның бірігуінен кейін болған құрылымдық өзгерістерге шыдамады, сондықтан 1970-ші және 1980-ші жылдары Батыс Германиядағы көптеген зауыттар сияқты, зауыттар жабылды. Шыны өнеркәсібі әрқашан термометрлер, пробиркалар және басқа да химиялық және медициналық құралдар сияқты зертханалық шыны ыдыстарға бағытталды. ГДР кезеңінде Ильменау және айналасындағы ауылдардың барлық шыны зауыттары 1976 жылы ашылған жаңа «Комбинатта» біріктірілді, ол 5000 жұмыскермен жабдықталған және КЭЖҚ елдерінің ішіндегі ең ірі шыны өндірушілердің бірі болды. Бірігуден кейін зауыт сақталып қалды және қазір де Германиядағы зертханалық шыны ыдыстардың жетекші өндірушісі болып табылады. Дегенмен, 1990-шы жылдардағы тиімділікке бағытталған шаралар нәтижесінде жұмыскерлердің саны 225-ке дейін азайды. 1990 жылдан кейін Ильменауда жаңа филиалдар ашылды. Қазір Ильменауда машина жасау, полимер өңдеу және бағдарламалық жасақтама әзірлеу салалары ерекше маңызға ие. Бұл жаңа секторлар университет пен ғылыми-зерттеу институттарының жақын орналасқандығынан пайда көреді. 2012 жылы өнеркәсіптік өндірісте 26 компания жұмыс істеді, онда 20-дан астам жұмыскер жұмыс істейді, 1500 адам жұмыспен қамтылған және 170 миллион еуро көлемінде айналым жасалды. Жергілікті жұмыспен қамту (сауда, аурухана, кинотеатр және т.б.) университеттерге қызмет көрсетуді қамтиды (онда 2000 адам жұмыс істейді), сондай-ақ ғылыми-зерттеу және өнеркәсіптік қызметтер де бар. 1830-шы жылдары қала шипажайға айналғаннан бері туризм де маңызды рөл атқарады. 2012 жылы Ильменауда 49 000 қонақ үй қонағы болды, олар 114 000 түндік қонаққа тоқтады.

Темір жол

Ильменау станциясы 1879 жылы Ильменауға ашылған Плау-Темар темір жолының қала орталығында орналасқан. Ильменау станциясы және Pörlitzer Höhe және Roda аудандарындағы станциялар Арнштадт арқылы Эрфуртқа сағат сайын қатынайтын пойызбен байланысты. Гросбрейтенбахқа тағы бір желі 1881 жылы ашылып, 1998 жылы жабылды, ал 1904 жылы Шлюзинген арқылы Темарға үшінші желі салынды. 1998 жылдан бері тұрақты қызмет тоқтатылған, бірақ мерейтойлық шараларда осы жолмен Германиядағы ең тік жолдардың бірі – 6% еңіспен Тюрингия орманын кесіп өтетін тарихи бу локомотивтері іске қосылады. Жүк тасымалы теміржол арқылы маңызды емес, тек қана қаланың қоқыстарын Леунадағы қақпаққа тасымалдайтын пойызды қоспағанда. Нюрнберг-Эрфурт жоғары жылдамдықты темір жолы қала шекарасынан өтеді, бірақ 2021 жылға дейін Ильменауда пойыздар тоқтамайды. Ilmenau Wolfsberg сервистік станциясын жолаушылар пойыздарымен қамтамасыз ету мәселесі талқыланып жатыр.

Жол

Ilmenau солтүстікте Эрфуртқа дейінгі Bundesautobahn 71 тас жолына және оңтүстікте Вюрцбург/Нюрнберг (A 73) тас жолына жақын орналасқан. Қаланың жанынан өтетін Аутобан Германияның ең ұзын туннельдері мен көпірлері бар Тюрингия орманын кесіп өтеді. Сонымен қатар, Ilmenau-ды үш Bundesstraßen байланыстырып тұрды: Bundesstraße 4 солтүстікте Эрфуртқа және оңтүстікте Кобургқа дейін (2000 жылдары A 71 ашылғаннан кейін жойылды), Bundesstraße 87 солтүстік-шығыста Веймарға дейін (қазір қаладан солтүстік-шығысқа қарай бірнеше шақырым жерде автобаннан басталады) және Bundesstraße 88 солтүстік-батыста Эйзенахқа және шығыста Рудольштадтқа дейін, ол Ilmenau қаласының айналасын айналып өту үшін (солтүстікте A 71 арқылы және шығыста жаңа бағытпен) қайта жайғастырылды.

Ауа

Ильменау қаласына ең жақын жергілікті әуежай – Эрфурт-Веймар әуежайы, шамамен солтүстікке қарай орналасқан. Бұл әуежай негізінен Жерорта теңізі және басқа да туристік аймақтарға демалыс рейстерін жүзеге асырады. Ал келесі ірі әуежайлар – Франкфурт әуежайы, Берлин Бранденбург әуежайы және Мюнхен әуежайы. Кейбір демалыс жасаушылар Эрфурт әуежайынан гөрі бағыттары кеңірек және Мюнхен әуежайынан жақын орналасқан Нюрнберг әуежайын да пайдаланады.

Велосипед

Велосипедпен жүру 1990 жылдардан бері сапалы велосипед жолдары салына басталысымен күннен-күнге танымал болып келеді. Тюринг ормандық аймағындағы Реннстейгтен Ильменау және Веймар қалалары арқылы Саксония-Анхальт шекарасындағы Заале аңғарына дейін Ільм жолы салынған. Бұдан өзге, Гера жолына (Эльгерсбургте) жақын орналасқан Эрфурт қаласына және шығысқа қарай Гехрен, Кенигзее және Рудольштадт арқылы Заале аңғарына жалғасатын велосипед жолдары да бар. Орман ішіндегі көптеген жолдар тау велосипедімен жүрушілерге арналған, себебі аймақта тау велосипеді өте танымал. Қала ішінде күнделікті жол жүру үшін арналған велосипед жолдары аз, бірақ жанама жолдар мен бағыттарды пайдалану тиімді. Жер бедері кейбір аймақтарда төбелі болғанына қарамастан, Ильменау велосипедшілерге қолайлы қала, себебі тұрғындарының көп бөлігі студенттер.

Қоғамдық көлік

Қоғамдық көлік қала орталығын қала шеттерімен және көршілес ауылдармен байланыстыратын автобус желісін қамтиды.