Кіріспе

Cecidomyiidae – өт құрттары немесе өт кенелері деп аталатын шыбындар туысы. Атауынан көрініп тұрғандай, көптеген желкелі құрттардың дернәсілдері өсімдік тіндерімен қоректеніп, өсімдіктерде галлдар деп аталатын патологиялық өсулерді тудырады. Cecidomyiidae өте нәзік, кішкентай жәндіктер, әдетте тек ұзындығында болады; олардың көпшілігі ұзындығынан да аз. Олар Диптера отрядында сирек кездесетін, түкті қанаттарымен және ұзын антенналарымен ерекшеленеді. Кейбір Cecidomyiidae дернәсілдерінің ересектемей-ақ көбейетін педогенез деген ерекше құбылысы да белгілі. Дүние жүзінде 6650-ден астам түр және 830 туыс сипатталған, бірақ бұл отбасының нақты түрлерге бөлінуінің нақты бағасы емес. 2016 жылы жарияланған ДНК метабаркодтау зерттеуі Канаданың фаунасында 16000-нан астам түр бар екенін көрсетті, бұл әлі сипатталмаған 1 миллионнан астам Cecidomyiidae түрінің болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл оны жануарлар әлемінің ең көп түрлі отбасысына айналдырады. Коста-Рикада жүргізілген екінші ұқсас метабаркодтау зерттеуі Cecidomyiidae отбасының шыбындардың ең әртүрлі отбасы екенін растады. 2023 жылы үшінші метабаркодтау зерттеуі Cecidomyiidae-ның бүкіл әлем бойынша маляз тұзақтарынан жиналған ең әртүрлі отбасы екенін және олардың жәндіктердің әртүрлілігінің маңызды бөлігін құрайтынын, жиналған барлық түрлердің шамамен 20% құрайтынын көрсетті.

Сипаттама

Cecidomyiidae – 0,5–3,0 мм (кейде 8 мм-ге дейін, қанатының ұзындығы 15 мм) мөлшердегі, нәзік сыртқы түрі бар ұшқыштар. Қанаттары жетілмеген бірнеше туыстарды қоспағанда, көздері толық біріккен (голоптикалық). Ауыз мүшелері редуциталған. Cecidomyiidae антенналары ерекше ұзын, 12–14 буыннан тұрады (кейде одан аз, ал кейбір туыстарда 40-қа дейін). Антенна буындары не базальды жуандықтан және сабаудан, немесе проксимальды түйін, аралық сабау және дистальды түйіннен тұратын екі түйінді болады. Антенна буындарының базальдық, медиальдық және апикальдық бұйралары кездеседі. Кейбір түрлерде иілген сезімтал жіпшелердің бұйралары да болады, мұнда базальдық немесе медиальдық бұйралар кейде редуциталған. Кейбір өт құрттарының антенна буындарында тек бір (базальдық) түк бұйрасы болады, ал сенсориялар (мөлдір сезімтал мүшелер) мөлшері мен пішіні бойынша әртүрлі. Жіпшелер Porricondylinae және барлық Cecidomyiinae-де жіп тәрізді, ал Cecidomyiidi үстінділемінде ұзын иілген бұйралар түрінде болады. Оцеллилер тек Lestremiinae-де ғана кездеседі. Қанаттары әдетте мөлдір, сирек өрнектелген. Қанатта микротрихиялар, көбінесе қабықша тәрізді, және кейбір түрлерде макротрихиялар болады. Буындық тамырлардың саны кеміген. Көптеген түрлерде R1, R4+5, M3+4 және Cu1 тамырлары ғана жақсы жетілген. M1 және M2 медиальдық тамырлары тек алғашқы топтарда дамыған, ал коста әдетте R5 тамырынан сәл кейін үзіледі. Аяқтары ұзын және жіңішке, ұшқыш қылшықтары жоқ. Өт құрттарының дернәсілдері және көптеген ересектер каротиноидтардың әсерінен қызғылт сары немесе сары түсті болады. Cecidomyiidae – каротиноидтарды синтездей алатын өте сирек жануарлардың бірі, бірақ каротиноидтардың де ново биосинтезі олардың ерекше түсіне диеталық жинақталуға немесе эндосимбионттарға қарағанда қаншалықты үлес қосатыны белгісіз. Каротиноид синтезіне жауапты гендер, мүмкін, саңырауқұлақтан көлденең гендердің ауысуынан пайда болған.

Зиянкестерді немесе биологиялық бақылау ретінде

Көптеген түрлер экономикалық жағынан маңызды, әсіресе бидайдың зиянкесі – гессен шыбыны, себебі пайда болатын желкелер ауыр зақым келтіреді. Осы тұқымдастың басқа маңызды зиянкестері – бидай гүлшеңгесі Sitodiplosis mosellana, азиялық күріш гүлшеңгесі (Orseolia oryzae) және африкалық күріш гүлшеңгесі O. oryzivora. Астық дақылдарына, мысалы, Малиде және Батыс Африканың Сахель аймағындағы басқа елдердегі жемшөпке, бидай гүлшеңгесі (Geromyia penniseti), сорго гүлшеңгесі (Contarinia sorghicola) және африкалық күріш гүлшеңгесі (Orseolia oryzivora) шабуыл жасайды. Басқа зиянкестерге кофе гүлшеңгесі (Dasyneura coffeae), соя бұршақ гүлшеңгесі (Asphondylia yushimai), қарағай инесі гүлшеңгесі (Thecodiplosis japonensis), бұршақ гүлшеңгесі (Contarinia lentis), люцерна гүлшеңгесі (C. medicaginis) және алфа-алфа гүлшеңгесі (Dasineura ignorata) – Leguminosae тұқымдас өсімдіктерде; қара шегіртке ағашы гүлшеңгесі (Obolodiplosis robiniae), швед гүлшеңгесі (Contarinia nasturtii) және Cruciferae тұқымдас өсімдіктердегі brassica бұршақ гүлшеңгесі (Dasineura brassicae); жеміс дақылдарындағы алма гүлшеңгесі (Contarinia pyrivora) және малинаның сабақ гүлшеңгесі (Resseliella theobaldi); сәндік инжірдегі Horidiplosis ficifolii, алтын тамырдың гүлшеңгесі (Rhopalomyia solidaginis), Citrus тұқымдас өсімдіктердегі Porricondylini spp., тәтті картоп, ямс, имбирь, сарымсақ, пияз, таро түйнектері және картоптағы Lestremia spp., Lestodiplosis spp., Acaroletes spp. және апельсиндегі Aphidoletes spp., лимондағы Arthrocnodax spp. Оңтүстік Африкада Dasineura rubiformis инвазивті австралиялық Acacia mearnsii-ге қарсы қолданылды; ол гүлдерге жұмыртқа салады, олар желкеге айналады, осылайша тұқым өндірісін азайтады. Cecidomyiidae-де қоныстануға бейімделген паразиттерге Braconidae (Opiinae, Euphorinae), Eurytomidae, Eulophidae, Torymidae, Pteromalidae, Eupelmidae, Trichogrammatidae және Aphelinidae жатады. Олардың барлығында нақты немесе әлеуетті биологиялық агенттер бар. Көптеген гүлшеңгелердің түрлері басқа да дақыл зиянкестерінің табиғи жауы болып табылады. Олардың личинкалары жыртқыштар болып табылады, ал кейбіреулері паразиттік екені хабарланады. Ең көп таралған жемшөптер – құрттар мен жәндіктер, одан кейін – қызыл құрттар, содан кейін басқа кішкентай жемшөптер, мысалы, ақ құрттар мен трипстер, басқа жәндіктердің немесе құрттардың жұмыртқаларын жейді. Личинкалар едәуір қашықтыққа қозғала алмайтындықтан, ересектер жұмыртқа салғанға дейін жемшөптің жеткілікті саны болуы керек, ал Cecidiomyiidae көбінесе зиянкестердің кең таралуы кезінде кездеседі. Афидолетес афидимиза (Aphidoletes aphidimyza) түрі жылыжай шаруашылығындағы дақылдарды биологиялық бақылау бағдарламасының маңызды бөлігі болып табылады және АҚШ-та кеңінен сатылады.

Экономикалық

Барнс, Х. Ф. 1946а. Экономикалық маңызы бар желкелер. I том: тамыр және көкөніс дақылдарының желкелі құрттары. Crosby Lockwood & Son Ltd., Лондон. Барнс, Х. Ф. 1946б. Экономикалық маңызы бар желкелер. II том: жемшөп дақылдарының желкелі құрттары. Crosby Lockwood & Son Ltd., Лондон. Барнс, Х. Ф. 1948а. Экономикалық маңызы бар желкелер. III том: жеміс дақылдарының желкелі құрттары. Crosby Lockwood & Son Ltd., Лондон. Барнс, Х. Ф. 1948б. Экономикалық маңызы бар желкелер. IV том: әшекейлік өсімдіктер мен бұталардың желкелі құрттары. Crosby Lockwood & Son Ltd., Лондон. Барнс, Х. Ф. 1949. Экономикалық маңызы бар желкелер. VI том: әртүрлі дақылдардың желкелі құрттары. Crosby Lockwood & Son Ltd., Лондон. Барнс, Х. Ф. 1951. Экономикалық маңызы бар желкелер. V том: ағаштардың желкелі құрттары. Crosby Lockwood & Son Ltd., Лондон. Барнс, Х. Ф. 1956. Экономикалық маңызы бар желкелер. VII том: астық дақылдарының желкелі құрттары. Crosby Lockwood & Son Ltd., Лондон. 261 бет. Нижевельдт, В. 1969. Экономикалық маңызы бар желкелер. VIII: әртүрлі желкелі құрттар. Crosby, Lockwood & Son Ltd., Лондон. Ян, ГК және Б. Хиев. 2004. Камбоджаның жазық жерлеріндегі күріштегі желкелі құрт. 71–76 беттер. J. Benett, JS Bentur, IC Pasula, K. Krishnaiah [ред.]. Күріште желкелі құрттарға қарсы жаңа тәсілдер. Халықаралық семинар материалдары, 22–24 қараша 1998 жыл, Хайдарабад, Үндістан. Лос-Банос (Филиппин): Халықаралық күріш зерттеу институты және Үндістанның ауыл шаруашылығы зерттеулер кеңесі. 195 бет. Хеонг, КЛ, YH Чен, DE Джонсон, ГК Ян, М Хоссейн, RS Гамильтон. 2005. Қытайдағы гендік модификацияланған күріш сынағы туралы пікірталас. Хабарламалар. Science, 310 том, 5746 шығарылым, 231–233, 14 қазан 2005 жыл. Хуан, Дж., Руифа Ху, Скотт Розель, Карл Прай. 2005. Фермерлердің егістіктеріндегі жәндіктерге төзімді гендік модификацияланған күріш: Қытайдағы өнімділік және денсаулыққа әсерін бағалау. Science (29 сәуір 2005 жыл) 308 том, 5722 нөмір, 688–690 беттер.

Таксономия

Мохн, Э. 1966–1971. Cecidomyiidae (=Itonididae). Cecidomyiinae (бөлігі). Линднер, Э. (ред.) Палеарктикалық аймақтың шыбықтары 2(2): 1–248. Юкава, Ж. (1971) Жапон қызылшалары (Diptera: Cecidomyiidae) туралы шолу. Кагосима университетінің ауыл шаруашылығы факультетінің естеліктері 8: 1–203. pdf. Kolesik, П. (2014) Австралия және Папуа-Жаңа Гвинеяның желкелі шыбықтарының (Diptera: Cecidomyiidae: Cecidomyiinae) шолуы: морфологиясы, биологиясы, жіктелуі және ересектерді анықтау кілті. https://doi.org/10.1111/aen.12100: 1–22. Кейінгі қағаз түріндегі басылымы: 2015. Austral Entomology, 54, 127–148.