Кіріспе
1959 жылы Роберт Сильверберг пен Рэндалл Гарретттің "Таң нұры" романы – американдық жазушылар Роберт Сильверберг пен Рэндалл Гарретттің бірлескен псевдонимі Роберт Рэндалл атымен 1959 жылы жарық көрген ғылыми-фантастикалық роман. Ол осы авторлардың "Жамылған планета" романынан кейін Нидор планетасының қоғамындағы өзгерістерді көрсетеді. Бұл планета тығыз бұлттармен жабылған, адамдарға ұқсайтын, бірақ бірнеше ерекшеліктері бар гуманоидтар мекендейтін әлем – олардың денесі бастан аяққа дейін қысқа, жұмсақ түкпен жабылған. Қоғамның технологиялық деңгейі мыңдаған жылдар бойы Ренессанс дәуірімен салыстырылады. Романдағы басты кейіпкерлер Жерден келгендердің ықпалынан құтылуға күш салады. Бұл – олардың планетасына көмекшілер ретінде келген, университет ашып, ауыл шаруашылығын дамытуға көмектескен, бірақ олардың барлық әрекеттері кері нәтиже берген, жоғары технологиялық білімі бар адамдар. Осының бір бөлігі екі жыл бұрын жарық көрген "Жамылған планета" атты әңгімелер жинағында баяндалған.
The Dawning Light is a 1959 science fiction novel published under the name Robert Randall, collaborative pseudonym of American writers Robert Silverberg and Randall Garrett. It depicts the changes, after the events of The Shrouded Planet by the same authors, in the society of the fictional planet Nidor, a world perpetually covered in dense cloud, inhabited by humanoids resembling humans but differing in several respects, notably in being covered from head to foot in short downy fur. The technological level of the society is about that of Renaissance Europe, and has been that way for thousands of years. In the novel the main characters are struggling to throw off the influence of the Earthmen. These are humans with advanced technology, who came to their planet as benefactors, founding a university and presiding over advances in agriculture, but whose work always seemed to have adverse results. Some of this was depicted in a previous set of shorter stories, collected as The Shrouded Planet two years previously.
Жаратылыс
Бұл туралы авторлар алдын ала сөздерінде толық баяндайды. 1950 жылдардың соңында ең көп төлейтін американдық ғылыми фантастика журналы Джон В. Кэмпбелл бас редакциялаған Astounding Science Fiction болды. Кэмпбелл күрделі тұлға және оны қанағаттандыру қиын редактор болатын, бірақ ол заманмен бірге өрбіген және американдық қоғам мен құндылықтардың, әсіресе ақ орта таптың жеңісіне берілгендікпен сенді. Ол басқа мәдениеттерді және олардың құндылықтарын жақтырмады, тіпті Айзек Азимов оны антисемиттік көзқарастың шегінде деп санады. Дегенмен, ол өзінің құндылықтарын нығайтуға, басқаларды кемсітуден гөрі көбірек күш жұмсады. Гаррет пен Сильверберг Кэмпбелл үшін ең керемет сюжетті жазуға кірісті – ол артта қалған шетелдіктерге өркениет әкеліп, Бел Рогас Құдайлық Заң мектебін құрған игі ниетті ақ адамдар туралы болатын. Адамдардың ниеттері романның соңына дейін толыққанды түсіндірілмейді. Оқиғалардың басты кейіпкерлері – нидориандар, атап айтқанда, Браджид әулеті, Кивтен бастап, оның қызы Синди, оның күйеуі Рахн және содан кейін олардың ұлы Норвис, ол осы романның басты кейіпкерлерінің бірі. Нидориандар мәдени тұрғыдан біртекті, бірақ мыс және мырыш кеншілерінің туған жері болып табылатын шеткі Қола аралдарынан шыққан кейбір ерекше тұлғалар бар.
Нидория мәдениеті
Нидор – бір әлем, нидорлықтар білетіндей, жалғыз құрлық. Планетаның қалған бөлігі мұхит деп есептеледі. Дәстүр бойынша, геофизикалық апат, Ұлы құрылыс, барлық бұрынғы жерлер мен халықтарды жойды. Тірі қалғандарды Нидорға Бел рогас Йорген жетектеп келді, ол оларға мыңдаған жылдар бойы өмір сүрген Заң мен Киелі кітапты сыйлады. Мәдениет патриархалды, Ұлы Нұрдың Жоғарғы дін қызметкерлері басымдық құрайтын таптық жүйеге негізделген, күнге табынудың бір түрі, бірақ тұрақты бұлтты жағдайдың салдарынан күн аспанда тек жарқын аймақ ретінде ғана көрінеді. Адамдар он алты тайпаның біріне жатады, тайпа ішінде некеге тыйым салынған, бірақ роман басталғанда бұл тыйым бұзыла бастайды. Есімдер жеке есім, әкесінің аты және тайпа атынан тұрады. Ұлдың әкесінің атынан жасалған есімі – әкесінің жеке есіміне pe префиксі қосылып құралады, ал ge префиксі қызды білдіреді. Әйелдер күйеуінің жеке есіміне i префиксі қосылған жұбайлық есімді қосады. Ең төменгі сатыда – бір ғана маңызды дақылды, яғни барлық тағам, мата және басқа да қажеттіліктерді қамтамасыз ететін бұршақ өсіретін шаруалар бар. Егіншілік жоғары дәрежеде рәсімделген, егістік салу, зиянкестермен күресу, тыңайту және жинау үшін белгілі бір процедуралар бар. Басты зиянкес – hugl деп аталатын жәндік, оған қарсы Эдрис ұнтағы қолданылады, бұл перметринге ұқсас, өсімдіктерден алынған инсектицид. Сонымен қатар, жылқыға ұқсас deest сияқты үй жануарлары да бар.
Тарих
Роман басталған кезде радикалды өзгерістер орын алған болатын. Жаңа түрдегі жұмыр егінді дерлік жойып жіберді, бірақ Кивпе Ганц Браджид Эдрис ұнтағын қолданудың жаңа жолын тапты, сол арқылы жұмырды жойып жіберді. Осының нәтижесінде ол Эдрис ұнтағын өндірушілерді кедейлендіріп, шағын экономикалық дүрбелең тудырды, тіпті бір топ адамның кек сақтауына себеп болды. Ол дін қызметкері болып, қазір Ақсақалдар Кеңесінің Басшысы, ең жоғары діни және құқықтық билікке ие. Оның қызы СиндигеКив ру ішінде неке жасауға қарсы ежелгі ережені бұзып, басқа Браджидке үйленді. Оның күйеуінің отбасы Эдрис ұнтағын жасап, күнкөрісінен айырылғандардың бірі еді. Кивтің немересі Норвис Перахн Браджид егін өнімділігін екі есе арттыратын жаңа өсу гормонын ойлап тапты. Гормонға авторлық құқық одан ұрланып, Жерден келгендер басқа студентке берді, ал Норвис ұятқа қалды және қашуға мәжбүр болды, өзін Норвис пеКрин Дморно деп таныстырды. Жерден келгендердің кеңдігімен қамтылған бақытсыз адам, Норвистің барлық шаруаларға гормонды жасырын таратуынан туған тоқырау мен экономикалық депрессия салдарынан нарық құлаған кезде халық наразылығынан өлтірілді. Норвис Жерден келгендерге, сондай-ақ олардың қолшоқтары санайтын Жоғары Пайғамбарларға кек сақтайды. Ол Del Vylessпен бірігіп, оны кемеге алған теңіз капитанымен бірге Нидордағы алғашқы саяси партияны – Саудагерлер партиясын құрды, ол Ата-бабалар жолына оралуға арналған. Партия мүшелерінің бірі – ата-анасы көтерілісте қаза тапқан жас екпінді жігіт. Оның аты Крис Йорген.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Романның басында Крис және оның серіктері бұрын-соңды болмаған және революциялық іс жасайды – олар банк тонайды. Нидориялықтар қағаз ақшаны қолданғанымен, оны әрқашан бағалы металл қорларымен, осы жағдайда кобальтпен қамтамасыз етеді. Топтың мүшелері аймақтық банктердің бірінен барлық кобальтты алып, оның құнын жояды. Жоспар бойынша, басқа банктерден алынған ақшалай қаражатты пайдаланып, құндылығы жоқ банкноттарды өте арзан бағамен сатып алып, содан кейін кобальтты қайта табуға мүмкіндік береді, бұл олардың қаражатын бір түндік уақытта көбейтеді. Бұл жоспар сәтті болып көрінеді, бірақ осы процесте Нидория қоғамы одан сайын бөлініп кетеді. Норвис партиясының радикалды жетекшісі Дель Вайлес өлтіріледі. Оның орнын Крис алады, ол Йорген және Заң шығарушының тікелей ұрпағы ретінде ескі дәстүрлерді қалпына келтіру қозғалысының идеалдық бейнесі болып табылады. Крис жер тұрғындары кобальтты ұрлауға жауапты деген қауесет таратып, ал жер тұрғындары бұл қауесетті жоққа шығарғанда, ол мектепті тонаумен аяқталатын бүлікке себепші болады. Кобальт сол жерде табылады, Крис оны орналастырған жерде. Жер тұрғындары ештеңе істемейді – олар қирауды қарап тұрып, содан кейін көк сәулемен қоршалған күйде аспанға көтеріледі. Нидориялықтардың пікірінше, олар Нидордан қуылған. Жағдайлар бірте-бірте нашарлай түседі, бұқаралық аштық, азық-түлікке қатысты бүліктер және заңның бұзылуы басты ғибадатхананың қирауына әкеледі. Норвис өзінің әлемінің құлдырап бара жатқанын сезінген әкесімен бетпе-бет келеді, ол құлайды. Норвистің партиясы жеңгендей көрінеді, бірақ бұл Пирр жеңісі, жаңа діни секталар пайда болып, экономикалық проблемалар көбейеді. Крис Жоғарғы Кеңестің қалдықтарымен атқарушы офицер болып тағайындалады, Нидор тарихындағы алғашқы автократиялық көшбасшы. Норвис іздеуді бастайды – анасы оған тауларда жерліктердің лагеріне қалай тап болғанын айтқан, және ол олардың әлі де сол жерде екенін білгісі келеді. Ол лагерді табады, бірақ ол тастап кетілген. Алайда, оның Смит деп таныс жерлікпен бірге болуы мүмкін, ол оның құлдырауына себепші болды. Смит Норвисті күтіп отыр. Норвис кек алу үшін қаруын шығарады, бірақ Смит Норвисті өзімен бірге бәрін түсіндіретін жерге келуіне көндіру үшін жеткілікті уақыт ұстайды. Бірге көтеріліп, мектепті тонаған кездегідей, олар атмосферадан жоғары көтерілетін ғарыш кемесіне кіреді. Норвиске Ұлы Нұрдың шын мәнінде қандай екенін және оның қаншалықты алыс екенін көрсетеді. Ол өз планетасын жоғарыдан көреді, бұл бірінші нидориялыққа бұйырған нәрсе. Смит Жер тұрғындары Нидорды алғаш рет кездестірген кезде, олар басқа әлемдер туралы білмейтін болса да, олармен ортақ нәрселері бар түрлерді алғаш рет тапқан, өйткені олар ешқашан күнді немесе жұлдыздарды көрмегенін түсіндіреді. Зиялы тіршілік сирек кездеседі, ал бұрынғы ғарышкерлермен кездесулер жауыздық пен жарақат әкелді. Нидор адамдарға олар жетіспейді деп ойлаған нәрсені – серік-құдайым мен бәсекелестікті уәде етті. Алайда Нидория қоғамы тоқырау күйінде болды. Ол ешқашан адамдарға қауіп төндіре алмайды, ал кез келген маңызды қарым-қатынас оны мәдениет шогы арқылы жояды. Оның орнына адамдар игілік жасайтын жерліктердің рөлін қабылдады, ерекше сыртқы түрімен, мысалы, сақал киіп, құдайлық заң мектебі сияқты институттарды құрды, бұл жылдар бойы статикалық қоғамның бұзылуына әкелді. Олар ақылды, сыртқа қараған нидориялықтардың кездесуі мен некеге тұруына жағдай жасады, осылайша жаңа қоғамды басқаратын жаңа нидорияндықты өсірді. Норвис өзінің осы асыл тұқымды бағдарламаның нәтижесі екенін түсінеді. Смит мектептен шығарылғанын түсіндіреді, себебі олар гормонның қандай проблемаларға әкелетінін білген. Бұл тактика өте табысты болды, олар Норвис секілді басқа да студенттерді мектептен шығарып жіберді, сонда олар да Норвис секілді ынталы болады. Смит Норвисті планетаның бетіне қайтарады, бірақ оған "бірнеше ғасырдан кейін көрісеміз" деп айтқаннан кейін емес. Адамдар мен нидориялықтар Нидор ғарышқа көтерілгенше кездеспейді, ол міндетті түрде солай болады. Бұл болған кезде адамдар жек көретін жерліктерге ұқсамайды және екі түр достыққа айналады. Жер бетінде Норвис аян алады. Ол Нидорға жасағандары үшін жерліктерді жоюға тырысты, бірақ олардың істегендері, тіпті, ішінара толып кетуіне себеп болғандары да, маңызды емес. Нидорды құрту, Дельді өлтіру, еретикалық діни секталарды құру, діни қызметкерлерге қарсы саудагерлер партиясын құру үшін жауапты адам – Норвис өзі. Жер тұрғындарына Нидорды қиратудың қажеті жоқ еді. Олар жай ғана оны үшін істеуге нидорияндықты өсірді. Енді кері қайту жоқ. Норвис өз тайпасына оралады. Ол Крис жоғалып кеткенде өлтірілгенін біліп қорқып қалады. Ол жаңа көшбасшыны тағайындайды және өз тайпасының ішінде, мектепті қайта құрудан бастап, қажетті істерді істеуге дайындалады.