1956 жылғы Цейлонның ресми тіл заңы

Кіріспе

1956 жылы Сингала тілін Цейлонның мемлекеттік тіліне бекіткен заң. 1956 жылы Цейлон Парламенті қабылдаған «Сингала тілі ғана» заңы (№ 33, 1956), ағылшын тілін Цейлонның жалғыз мемлекеттік тілі – сингала тілімен алмастырды, тамил тілі мүлдем қолданыстан шығарылды. Сол кезде сингала тілі (кейде сингаль тілі деп те аталады) Цейлон халқының басым бөлігі – сингала тайпасының тілі болып табылды, олар елдің халқының шамамен 70% құрады. Тамил тілі Цейлонның ең ірі үш этникалық азшылық тобының – Үнді тамилдерінің, Шри-Ланка тамилдерінің және мұсылмандардың (маврлардың) ана тілі болды, олар ел халқының шамамен 29% құрады.

Британдық билік

Британдық отаршылдық дәуірінде ағылшын тілі Цейлонның (1972 жылдан бері Шри-Ланка деп белгілі) ресми тілі болды. 1944 жылы тегін білім беру туралы заң қабылданғанға дейін ағылшын тіліндегі білім Шри-Ланка элитасының құқығында болды, ал қарапайым халықтың білімі оған қол жеткізбеді. Американдық Цейлон миссиясы Жаффнада көптеген ағылшын тіліндегі мектептер ашты, олар Жаффнадағы тамил халқына ағылшын тіліндегі білім беруге мүмкіндік берді. Осының нәтижесінде, ағылшын тілінде сөйлейтін тамилдер арал халқының жалпы санына қарағанда, ағылшын тілін білуді талап ететін Цейлон мемлекеттік қызметіндегі ізденіспен жұмыс орындарының үлесі жоғары болды. 1936 жылы Мемлекеттік кеңеске сайланғаннан кейін Ланка Сама Самажа партиясының (ЛССП) мүшелері Н. М. Перера мен Филипп Гуннавардена ағылшын тілін ресми тіл ретінде сингаль және тамил тілдерімен алмастыруды талап етті. 1936 жылдың қараша айында Мемлекеттік кеңес "Аралдағы муниципалды және полиция соттарында іс жүргізу жергілікті тілдерде жүргізілуі керек" және "полиция бөлімшелеріндегі жазбалар бастапқыда айтылған тілде тіркелуі керек" деген қаулыны қабылдады және оны заң хатшысына жіберді. 1944 жылы Дж. Р. Джейвардене Мемлекеттік кеңесте сингаль тілінің ағылшын тілін ресми тіл ретінде алмастыруы керек деген ұсыныс енгізді. Бірақ бұл мәселелерге қатысты ешқандай шаралар қабылданбады және 1956 жылға дейін ағылшын тілі үстемдік тілі болып қала берді. 1956 жылға қарай кеңсе жұмыстарының 50% тамилдердің үлесінде болды, дегенмен олар ел халқының аз бөлігін құрады.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі Цейлон

1948 жылы Цейлон Британ империясының доминион мәртебесін алды, бұл көбінесе бейбіт тәсілмен жүрген тәуелсіздік қозғалысынан кейін болды, сондай-ақ Ұлыбританиядан Шри-Ланка халқына егемендіктің берілуі де бейбіт аяқталды. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары негізгі қауымдастықтардың – сингалылар мен тамилдердің элитасының мүдделерін теңгертуге әрекет жасалды. 1949 жылы шетелдік плантация иелерінің ықпалымен үкімет халықтың 12 пайызын құрайтын үнді тамил плантация жұмысшыларының сайлау құқығын жоққа шығарды. 1951 жылы амбициялық Соломон Бандаранайке консервативті Біріккен Ұлттық партиясынан (БҰП) бөлініп, жаңа орталық саясатты ұстанатын Шри-Ланка бостандық партиясын (ШБП) құрды. 1955 жылы ШБП солшылдардың жалпы пікіріне қайшы келіп, екі тілді – сингалы және тамил тілдерін мемлекеттік тілдер деп жариялауды мақсат етіп, «Сингалы тілі ғана» ұранымен үгіт жүргізуге бел буды.

Қабылдау

1956 жылғы жалпы сайлауда SLFP көбінесе ұлтшыл саясатты жақтады және тіл саясатын өзінің маңызды сайлау уәделерінің біріне айналдырды. Нәтижесінде SLFP-нің басшылық коалициясы «Махаджана Эксатх Перамуна» үлкен сайлау жеңісіне қол жеткізіп, Бандаранайке премьер-министр болып тағайындалуына жол ашты. Сингала ұлтшылдары жаңа үкіметтен сингала тілін мемлекеттік тіл деп жариялау туралы уәдесін дереу орындауды талап етті. Бандаранайке сингала тілін мемлекеттік тіл етіп бекітіп, тамил тілі үшін әкімшілік шаралар қарастырғанда, К. М. П. Ражаратне мен профессор Ж. Е. Джаясурия сингала тілін ғана мемлекеттік тіл деп жариялау туралы заң жобасын әзірлеуді талап етіп, өлімге дейін ашаршылық ұстады. Бұл Бандаранайкені тамил тіліне қатысты әкімшілік шараларды жоюға мәжбүр етті, ал «Сейлон (Конституция) Кеңесі» туралы жарлық немесе «Сингала тілі ғана» заң жобасы парламенттен өтіп, қабылданып, күшіне енді. Заң жобасы SLFP және UNP қолдауымен қабылданды, ал солшыл LSSP және Шри-Ланка Коммунистік партиясы, сондай-ақ тамил ұлтшыл партиялары («Илланкай Тамил Арасу Каччи» және «Барлық Цейлон Тамил Конгресі») оған қарсы шықты.

Тамилдер мен сингалдар заңға қарсы

Солшылдар оған қатты қарсылық білдірді, ЛССП басшысы доктор Н. М. Перера Парламентте «Сингаль және тамил тілдерін Цейлонның мемлекеттік тілдері ретінде, бүкіл аралда тең мәртебеде мойындау үшін Заңға дереу түзетулер енгізілуі керек» деген ұсыныс енгізді. ЛССП-дан доктор Колвин Р. де Силва, кейбір адамдар атақты соңғы сөздер деп санайтын жауап берді: «Біз бір ұлтты қалаймыз ба, әлде екі ұлтты қалаймыз ба? Біз бір мемлекетті қалаймыз ба, әлде екі мемлекетті қалаймыз ба? Бізге бір Цейлон керек пе, әлде екеуі керек пе? Жоғарыда айтылғандай, біз тәуелсіз және біртұтас Цейлонды қалаймыз ба, әлде Үнді мұхитында кез келген жараушы империалистік құбылысқа жем болатын екі қанды жарты Цейлонды қалаймыз ба? Шын мәнінде, біз осы мәселелерді тіл мәселесі нысанымен талқылап келеміз. Бір тіл – екі ұлт, екі тіл – бір ұлт».

Заң қабылданғаннан кейін, Федералды партия жетекшілігімен тамилдер парламент ғимаратының алдында сатьяграха (бейбіт наразылық) ұйымдастырды. Оған жауап ретінде, сингаль ұлтшыл тобы – Эксат Бхикху Перамуна қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды және осы топтың өкілдерінен құралған наразылық толқыны тамил наразылықтарына шабуыл жасады, нәтижесінде 1956 жылдың 5-6 маусымы аралығында Гал Оя төңкерісінде 150-ге жуық тамил қаза тапты.

Тамил тілі (ерекше ережелер) туралы заң

1958 жылы тамилдерге қарсы болған көтерілістен кейін тамилдердің сезімдерін басу үшін Премьер-министр Бандаранайке 1958 жылғы 28 тамызда №28 «Тамил тілі (арнайы ережелер)» заңын қабылдады. Бұл заң жобасы тамил тілін мектептер мен университеттерде оқыту құралы ретінде, мемлекеттік қызметке қабылдау емтиханының тілі ретінде (белгілі бір мерзім ішінде сингаль тілін еркін білу шартымен), сондай-ақ Солтүстік және Шығыс провинцияларында ресми хат-хабарлар мен әкімшілік жұмыстар үшін пайдалануға рұқсат берді. Алайда, келесі жылы буддалық монах Бандаранайкеге нәсілдік сатқындық айыбымен өлтіргеннен кейін, заң жобасын іске асыруға қажетті ережелер тағы сегіз жыл бойы парламент бекітуіне ұсынылмады. 1961 жылдың қаңтарынан бастап Бандаранайкенің жесірі Сиримаво басқарған жаңа үкімет «Сингала тілі ғана» заңын күштеп енгізуге тырысты. Сингала ұлтшылдарының қысымымен 1961 жылғы №3 «Соттар тілі» заңын қабылдап, сингала тілін соттардағы жалғыз тіл деп белгіледі, ал «Тамил тілі (арнайы ережелер)» заңын ескермеді. Заң жобасын іске асыру ережелері 1966 жылдың қаңтарында Дадли Сенанаяке кезінде мақұлданғанымен, 1972 жылы Бандаранайке ханым тұсында қабылданған Республикалық Конституциямен «сингала тілі ғана» саясатын бекітіп, тамил тілінің бағынышты статусын нығайтқандықтан, ол «қосымша заңнамаға» айналдырылды. Сингала ғалымы А.М. Наваратна Бандара былай жазады: «Тамил тілді адамдар мемлекеттік қызметке орналасқысы келсе, көпшіліктің тілін үйренуден басқа таңдау болған жоқ. [ ] Көптеген тамил мемлекеттік қызметкерлері ресми тілді білу деңгейін дәлелдемегендіктен міндетті түрде зейнеткерлікке шығуға мәжбүр болды [ ]». Бұл сондай-ақ тамил аймақтарында жұмыс істейтін сингала офицеріне тамил тілін үйренуден босатуды қарастырды, бірақ тамил аймақтарында жұмыс істейтін тамил офицері тіпті сингала тілін үйренуге міндетті болды. Бұл саясаттың салдары ауқымды болды, мемлекеттік сектордағы тамилдердің үлесінің күрт төмендеуі осыны көрсетіп тұр: «1956 жылы Цейлонның әкімшілік қызметіндегі 30 пайызы, кеңсе қызметкерлерінің 50 пайызы, инженерлер мен дәрігерлердің 60 пайызы және қарулы күштердің 40 пайызы тамилдерден тұрды. 1970 жылға қарай бұл көрсеткіштер тиісінше 5%, 5%, 10% және 1% дейін төмендеді». 1960 жылдардың көп бөлігінде тамилдерге мемлекеттік құжаттар мен қызметтерге қол жеткізу қиын болды, және бұл жағдай кейінірек заңның жеңілдетілуімен ғана жақсарды.

In order to assuage Tamil feelings following the anti Tamil riots in 1958, Prime Minister Bandaranaike passed the Tamil Language (Special Provisions) Act, No. 28 of 1958 in August that year. The bill allowed for the use of Tamil as a medium of instruction in schools and universities, as a medium of examination for admission into public service (with the proviso requiring Sinhala fluency within certain time period), for official correspondence and administrative purposes in the Northern and Eastern provinces. However, following the assassination of Bandaranaike the next year by a Buddhist monk over alleged racial betrayal, the regulations needed to implement the bill would not be submitted for parliamentary approval for another eight years. Starting from January 1961, the new government led by Bandaranaike's widow Sirimavo sought to forcefully implement the Sinhala Only Act and, under Sinhalese nationalist pressure, enacted the Language of the Courts Act No. 3 of 1961 to make Sinhala the only language of the courts, while ignoring the Tamil Language (Special Provisions) Act. Although the regulations for implementing the bill were approved in January 1966 under Dudley Senanayake, it would be relegated to a "subordinate legislation" with the adoption of the Republican Constitution in 1972 under Mrs Bandaranaike which consolidated the 'Sinhala only' policy, thus affirming the subordinate status of the Tamil language: As a Sinhalese academic A. M. Navaratna Bandara writes: "The Tamil speaking people were given no option but to learn the language of the majority if they wanted to get public service employment. [ ] A large number of Tamil public servants had to accept compulsory retirement because of their inability to prove proficiency in the official language [ ]" It also entailed that a Sinhalese officer working in Tamil areas was exempted from learning Tamil, but a Tamil officer working in even Tamil areas had to learn Sinhala. The effects of these policies were dramatic as shown by the drastic drop of Tamil representation in public sector: "In 1956, 30 percent of the Ceylon administrative service, 50 percent of the clerical service, 60 percent of engineers and doctors, and 40 percent of the armed forces were Tamil. By 1970 those numbers had plummeted to 5 percent, 5 percent, 10 percent, and 1 percent, respectively." For much of the 1960s government forms and services were virtually unavailable to Tamils, and this situation only partly improved with later relaxations of the law.

Қазіргі тілдер

1987 жылы Үндістан үкіметінің қысымынан кейін Конституцияға он үшінші түзету қабылданды, онда «Шри-Ланканың мемлекеттік тілі – сингаль тілі», ал «тамил тілі де мемлекеттік тіл болады», ал ағылшын тілі «байланыс тілі» ретінде белгіленді. Дегенмен, іс жүзінде тамил тілін жетік білмейтін, көбінесе сингаль тілінде сөйлейтін полиция қызметкерлері тамил аймақтарына орналастырылады, бұл жергілікті тұрғындарға билік органдарымен өзара әрекеттесу кезінде нақты қиындықтар тудырады.