Кіріспе

Молекулалық антропология, сондай-ақ генетикалық антропология деп те аталады, молекулалық биологияның адам эволюциясын түсінуге қалай үлес қосқанын зерттейді. Антропологияның бұл саласы ежелгі және қазіргі заманғы адам популяцияларының, сондай-ақ заманауи түрлердің арасындағы эволюциялық байланыстарды қарастырады. Әдетте, ДНК немесе белок тізбектерінің арасында салыстырулар жасалады; бірақ, ерте зерттеулер салыстырмалы серологияны қолданған. Әртүрлі популяциялардың ДНК тізбектерін зерттеу арқылы ғалымдар популяциялар арасындағы (немесе популяция ішіндегі) туыстық байланысты анықтай алады. Генетикалық құрамындағы белгілі бір ұқсастықтар молекулалық антропологтарға адамдардың әртүрлі топтарының бір хаплогруппаға жататынын және осылайша олардың ортақ географиялық тегін бөлісетінін анықтауға мүмкіндік береді. Бұл маңызды, себебі антропологтарға көші-қон және қоныстану үлгілерін анықтауға көмектеседі, бұл заманауи популяциялардың қалай қалыптасқаны және уақыт өте дамығаны туралы маңызды мәліметтер береді. Молекулалық антропология адамдар мен басқа да приматтардың эволюциялық ағашын, соның ішінде шимпанзелер мен гориллалар сияқты жақын түрлерді құруда өте пайдалы болды. Мысалы, адам мен шимпанзе арасында көптеген морфологиялық ұқсастықтар бар, және кейбір зерттеулер екі түрдің ДНК-сы шамамен 98 пайызға ұқсас деген қорытындыға келді. Дегенмен, жақындағы зерттеулер бұл көрсеткішті 94 пайызға түзетіп, адамдар мен шимпанзелердің арасындағы генетикалық айырмашылық бастапқыда ойланғаннан гөрі үлкен екенін көрсетті. Мұндай ақпарат ортақ ата-бабаларды іздеуде және адамның қалай эволюцияға ұшырағанын жақсырақ түсінуде көмектеседі.

Молекулалық антропологиядағы гаплоидты локустар

Адамда бір жынысты екі үздіксіз байланыс тобы бар. Біріншісі – Y хромосомасы, ол әкеден ұлға беріледі. Анатомиялық әйелдер генетикалық ақаулар салдарынан сирек жағдайларда ғана Y хромосомасын тасымалдайды. Екінші байланыс тобы – митохондриялық ДНҚ (мтДНҚ). мтДНҚ көбінесе тек анадан келесі ұрпаққа беріледі, бірақ өте сирек жағдайларда әке арқылы да берілуі мүмкін. Y хромосомасының рекомбинацияға ұшырамайтын бөлігі мен мтДНҚ қалыпты жағдайларда тиімді рекомбинацияға түспейді. Y хромосомасының бір бөлігі X хромосомасымен рекомбинацияға түсе алады және маймылдар эволюциясы барысында бұл шекара өзгерген. Y хромосомасының рекомбинацияға ұшырамайтын аймағындағы мұндай рекомбинантты өзгерістер өте сирек кездеседі.

Митохондриялық ДНК

Митохондриялық ДНҚ 1970-ші жылдардың соңында филогенетикада зерттеу саласы ретінде пайда болды. Геномдық ДНҚ-дан өзгешелігі, ол рекомбинацияға ұшырамай, бірнеше артықшылықтар ұсынды. Егер рекомбинация процесі жиі болса, аминқышқылының орны ауысуларының (SNP) тізбегі салдарынан ең қарапайым ағаштарды құру мүмкіндігі жоғалады. Туысқандық байланысы алыс түрлерді қарастырғанда, рекомбинация мәселесі азаяды, себебі ортақ ата-тектен тараған тармақтар арасындағы рекомбинация нағыз түрленуден кейін болмайды. Жақын туысқан түрлерді немесе түрлер ішіндегі тармақтануды зерттегенде, рекомбинация кладистік талдау үшін көптеген "маңызсыз SNP-лерді" тудырады. Митохондриялық ДНҚ органелланың бөліну процесі арқылы уақыт өте келе клоналды болады; әкелік митохондриялық ДНҚ-ның өте аз бөлігі немесе мүлдем берілмейді. Митохондриялық ДНҚ-да рекомбинация болуы мүмкін, бірақ оның келесі ұрпаққа берілу қаупі төмен. Осының салдарынан, жаңа мутация пайда болған жағдайларды қоспағанда, митохондриялық ДНҚ бір-бірінің клоналдық көшірмелеріне айналады. Осы себепті, митохондриялық ДНҚ араласып өрбуші топтарда зерттелгенде аутосомалық локустардың кемшіліктеріне тап болмайды. Митохондриялық ДНҚ-ның тағы бір артықшылығы – гипер өзгермелі аймақтардың өте жылдам эволюциялануы; бұл митохондриялық ДНҚ-ның белгілі бір аймақтары бейтараптыққа жақындағанын көрсетеді. Бұл митохондриялық ДНҚ-ны пайдалану арқылы адам популяциясының салыстырмалы жасының шағын екенін анықтауға мүмкіндік берді, себебі шамамен 150 000 жыл бұрын болған тартылудан өтті (қараңыз # Қателердің себептері). Митохондриялық ДНК шимпанзелердің гориллаларға қарағанда адамға жақындығын, сондай-ақ осы үш түрдің орангутанға қарағандағы туыстығын растау үшін де қолданылды. Соңғы кезде митохондриялық ДНҚ геномы әлемдегі халықтардың тармақтану схемаларын бағалау үшін пайдаланылды, мысалы, Жаңа әлем қашан және қалай қоныстандырылды. Бұл зерттеулердің мәселесі – кодтау аймағындағы мутацияларға тым көп сүйенуі. Зерттеушілер адамдар Африканың оңтүстік-шығыс аймақтарынан көшіп келгенде, кодтау аймағында күткеннен көп мутациялар жинақталғанын анықтады, ал Жаңа әлемге өту кезінде кейбір топтар Азия тропиктерінен Сібірге, Берингия деп аталатын ежелгі құрлық аймағына өтіп, тез арада Оңтүстік Америкаға көшіп кеткені болжамдалады. Көптеген митохондриялық ДНҚ-лар бейтарап мутациялар күтілгенінен гөрі әлдеқайда көп мутацияға ие және кодтау орындарында сирек мутацияланады. Митохондриялық ДНҚ автосомалық ДНҚ-ға қарағанда тағы бір артықшылық ұсынады. Әрбір жасушада әдетте әрбір хромосоманың 2-4 көшірмесі болады (әрбір ата-ана хромосомасынан 1-2). Митохондриялық ДНҚ үшін әрбір жасушада ондағаннан жүздерше көшірме болуы мүмкін. Бұл әрбір митохондриялық ДНҚ локусының санын кем дегенде бір есеге арттырады. Ежелгі ДНҚ үшін, онда ДНҚ өте нашарлаған, ДНҚ көшірмелерінің саны қысқа фрагменттерді кеңейтуге және біріктіруге көмектеседі, сондай-ақ өте құнды қазбалардан/көне қалдықтардан алынған сүйектің мөлшерін азайтады. Y-хромосомадан айырмашылығы, еркек және әйел денелерінде митохондриялық ДНҚ шамамен бірдей мөлшерде кездеседі.

Y хромосомасы

Y хромосомасы қалыпты жасушалардың ядросында (ядролық ДНҚ) табылады. мтДНҚ-дан айырмашылығы, оның хромосоманың рекомбинацияланбайтын бөлігінде (NRY) кеңістікте орналасқан мутациялары бар, сондықтан жаңа Y хромосомаларында мутацияларды табу мтДНҚ-мен салыстырғанда көп еңбек талап етеді. Көптеген зерттеулер тандемді қайталауларға сүйенеді; алайда, тандемді қайталаулар тез кеңейіп, қысқаруы мүмкін және кейбір болжамды үлгілерде өзгереді. Y хромосомасы тек еркек желілерін ғана көрсетеді және әйелдерде табылмайды, ал мтДНҚ еркектерде олар мтДНҚ-ны ұрпаққа жеткізе алмаса да, ізге түсіріледі. Сонымен қатар, тарихи алдындағы кезеңдегі тиімді еркек популяциясы әдетте әрбір еркекке екі әйелден тұратындығы болжанып, соңғы зерттеулер Y хромосоманың берілуінде мәдени гегемонияның маңызды рөл атқаратынын көрсетті. Бұл еркектер мен әйелдер арасындағы ең жақын ортақ ата-бабаға дейінгі уақытқа (TMRCA) қатысты үйлесімсіздіктерге әкелді. Y TMRCA үшін шамаланған мәндер мтДНҚ TMRCA-ның 1/4-тен 1/2-сіне дейін ауытқиды. Бұл жоғары еркек/әйел арақатынасының нәтижесі ме, Африкадан бірнеше рет көші-қондармен байланысты ма, мутациялық деңгейдің өзгеруінен туындаған ба, әлде кейбір ғалымдардың болжағандай, шимпанзелер мен адамдар арасындағы ортақ ата-бабаның әйелдері еркектер ДНҚ беруді тоқтатқаннан кейін миллиондаған жылдар бойы ДНҚ беруді жалғастырған ба, әлі белгісіз. Қазіргі уақыттағы ең сенімді деректер миграция кезінде адамдарда еркек/әйел арақатынасының төмендеген болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл Y хромосомасының әртүрлілігінің Африка ішінде де, сыртында да бірнеше рет қысқаруына себеп болды. Ықшам молекулалық филогенетика және молекулалық сағатты анықтау үшін Y хромосомасы өте тиімді және екінші перспективаны ұсынады. Маори халқы мтДНҚ бойынша Шығыс Қытайдан немесе Тайваньнан көшіп келгендей көрінеді, ал Y хромосомасы бойынша Папуа-Жаңа Гвинея аймағынан көшіп келгендей. Екі гипотезаны бағалау үшін HLA гаплотиптері қолданылғанда, екеуінің де дұрыс екені, маори халқының аралас популяция екені анықталды. Мұндай араласулар адам популяциясында жиі кездеседі, сондықтан бір гаплоидты локусты пайдалану шайқас көзқарасқа әкелуі мүмкін.

Х- байланысы бар зерттеулер

Х-хромосома – ядролық ДНК-ның бір түрі. Ол еркектерде 1 дана, ал әйелдерде 2 бір-бірінен өзгеше хромосома түрінде кездесетіндіктен, оның плоидиясы 1,5-ке тең. Дегенмен, адамдарда тиімді плоидия шамалы жоғары, ~1,7, себебі көбеюге қабілетті популяциядағы әйелдер адамзаттың тарихының үлкен бөлігінде еркектерден 2:1 үлесімен басым болған. Митохондриялық ДНК (мтДНК) сияқты, Х-хромосомаға байланысты ДНК еркектерге қарағанда әйелдер популяциясының тарихын әлдеқайда баса көрсетуге бейім. Х-хромосомадағы локустарға қатысты бірнеше зерттеу жүргізілді, барлығы 20 орын қарастырылды. Оларға PDHA1, PDHA1, Xq21.3, Xq13.3, Zfx, Fix, Il2rg, Plp, Gk, Ids, Alas2, Rrm2p4, AmeIX, Tnfsf5, Licam және Msn жатады. Ең соңғы ортақ ата-бабаға (TMRCA) дейінгі уақыт белгілі бір тұрақты мәннен шамамен 1,8 миллион жылға дейін, ал орташа есеп бойынша 700 мың жылды құрайды. Бұл зерттеулер жақын орналасқан локустар арасындағы байланыс тепе-теңдігін ескере отырып, аллельдердің күтілетін таралуын шамамен көрсетеді. Кейбір аллельдердің пайда болу ортасы анық емес, ал басқаларының пайда болу ортасы Сахара төменгі Африкасына қарай бағытталған. SSA ішінде кішірек аймақты көрсететін кейбір айырмашылықтар бар, бірақ ең соңғы ортақ ата-бабаның орнын анықтау үшін жеткілікті үлгі көлемі мен жабылу деңгейі жоқ. TMRCA мтДНК-мен сәйкес келеді және оның көрсеткен тосқауылды шамамен 500 000 жылға дейін кеңейтеді.

Ежелгі ДНК тізбектеу

Крингс неандертальдық мтДНК реттілігі анықталды, ал реттілік ұқсастығы неандертальдықтардың кеш гоминидтер тармағындағы шағын популяциясынан бірдей жақын уақытта шыққандығын көрсетеді. MCR1 генінің реттілігі де зерттелді, бірақ нәтижелері даулы, бір зерттеуде адам мен неандертальдықтардың ұқсастығынан туындаған ластану мәселелерін шешуге болмайтыны айтылды. Бірақ ең маңыздысы, *Homo erectus*, *Homo floresiensis* немесе басқа да кеш гоминидтерден ДНК тізбектері алынған жоқ. Алдын ала алынған көне тізбектердің кейбіреулерінде жоғары дәрежеде қателер болуы мүмкін, сондай-ақ ластануды болдырмау үшін тиісті бақылау қажет.

Қателердің себептері

Молекулалық филогенетика сандық алмастыруларға негізделеді, содан кейін реттілікті басқа түрлермен салыстыру, процесте қателіктер тудыратын бірнеше нүктелер бар. Бірінші және ең үлкен қиындық – зерттеуге жүйелерді калибрлеуге мүмкіндік беретін "белгілерді" табу. Бұл мысалда шимпанзе мен адам арасында 10 мутация бар, бірақ зерттеушіде екеуінің де ортақ ата-бабасы бар, бірақ ағаштағы келесі түр – горилланың ата-бабасы жоқ. Дегенмен, орангутан мен адамның ортақ ата-бабаларына жататын, шамамен 14 миллион жыл бұрынғы қалдықтар бар. Сондықтан зерттеуші орангутан мен адамды салыстырып, 24 айырмашылықты анықтай алады. Осы деректерді пайдаланып, ол (24/(14*2)) есебін шығарады, мұндағы "2" – адамның (14 млн жыл) және орангутанның (14 млн жыл) соңғы ортақ ата-бабасынан бастап тармақтарының ұзындығын көрсетеді. Мутация жылдамдығы берілген секвенция үшін 0.857-ге тең. Алайда, мутация жылдамдықтары нуклеотидтік орынға шаққандағы жылдамдық ретінде беріледі, сондықтан егер секвенция ұзындығы 100 нт болса, онда жылдамдық 0.00857/нт миллион жылға тең болады. Он мутация * 100 нт / (0.00857 * 2) = 5.8 миллион жыл.

Калибрлеу мәселесі

Жоғарыда айтылғандарда көрінбейтін бірнеше мәселе бар. Біріншіден, мутациялар кездейсоқ оқиғалар ретінде орын алады. Екіншіден, геномдағы кез келген позицияның өзгеру мүмкіндігі келесі позициядан өзгеше, жақсы мысал – аминқышқылының кодондары, кодонның алғашқы екі нуклеотиді миллиард жылда бір рет мутациялануы мүмкін, ал үшіншісі миллион жылда бір рет. Ғалымдар көптеген жануарлардың, әсіресе зерттеліп отырған тармаққа жақын жануарлардың тізбегін зерттемесе, нақты позицияның мутация жылдамдығын біле алмайды. Мутациялар кодонның 1-ші және 2-ші позицияларында орын алады, бірақ көп жағдайда бұл мутациялар теріс таңдауға ұшырайды және қысқа мерзім ішінде популяциядан шығарылады. Анкердегі эволюция жылдамдығын анықтауда кездейсоқ мутация тудыратын мәселе туындайды. Мысалы, 0,005 немесе 0,010 жылдамдығы биномдық ықтималдық таралуы бойынша 24 мутацияны түсіндіре алады. Екі түр арасында орын алған кейбір мутациялар кері мутацияға ұшырап, бастапқыдағы жоғары жылдамдықты жасырады. Таңдау да рөл атқаруы мүмкін, сирек мутация белгілі бір уақытта селективті болуы мүмкін, бірақ кейін климат өзгеруі немесе түрлер көшіп кетуі мүмкін, сонда ол енді селективті емес, ал өзгерісті кері қайтаруға бағытталған жаңа мутацияларға қысым түседі, кейде нуклеотидтің кері мутациясы орын алады, екі түрдің арасындағы қашықтық неғұрлым үлкен болса, бұл орын алуы мүмкін. Сонымен қатар, ата-бабалар түрінен екі түр де бір нуклеотидке кездейсоқ мутациялануы мүмкін. Көп жағдайда бұған тармақтардағы түрлердің ДНҚ үлгілерін алу арқылы, мутацияның ретін анықтауға болатын, тармақ ұзындығы диаграммасын құру арқылы, сарқынды ағаш құру арқылы шешім табуға болады. Бұл диаграмма екі түрдің арасындағы мутацияларды дәлірек бағалауға мүмкіндік береді. Статистикалық тұрғыдан кездейсоқтық, кері мутациялар және параллель мутациялар (гомоплазиялар) мәселесіне негізделген қателік диапазонын анықтауға болады. Дегенмен, калибрлеуде статистикалық талдауға келмейтін тағы бір мәселе бар. Қазбаның ең жақын ортақ ата-бабаға жататындығын анықтауда дұрыс/бұрыс белгісі қойылады. Шындығында, екі қазіргі түрдің ең жақын ортақ ата-бабасының зәкір ретінде болуының ықтималдығы төмен, көбінесе бұл қалдық бір тармақта (жасын кем бағалау), үшінші тармақта (жасын кем бағалау) немесе LCA түрінің ішінде болған жағдайда, тармақтан миллиондаған жылдар бұрын болуы мүмкін. Бүгінгі таңда осы айырмашылықты бағалаудың жалғыз жолы – молекулалық филогенетиканы тармақ нүктелері деп мәлімделген түрлерге қолдану. Бұл тек "шеткі" зәкір нүктелерін анықтайды. Ал көбірек таралған қазбалар тармақ нүктесінен жас болуы мүмкін, сондықтан шеткі қазбалар сирек кездесетін ескі өкілдер болуы мүмкін. Бұл белгісіздіктер сандық тұрғыда анықтау қиын, және көбінесе анықталмайды. Жақындағы зерттеулер шамамен айырмашылықты бағалауға мүмкіндік берді. Жаңа қазбалар табылған сайын, ескі қазбалар тармақ нүктесінің жасын кем бағалаған. Бұған қоса, қазбалардың жасын анықтауда қателіктер болды және көптеген қайта қараулар жасалды. Кейбір маңызды тармақтардың ғалымдар анықтаған жасы соңғы 30 жылда екі есеге жуық өсті. Бұған мысал ретінде Австралиядағы LM3 (Mungo lake 3) туралы пікірталас. Алғашында көміртекпен 30 мың жыл бұрын даталанған, бірақ көміртекпен 20 мың жылдан астам жастағы үлгілер үшін және 30 мың жылға жуық үлгілер үшін қиындықтар туындады. Басқа зерттеулерде табылған қалдықтардың жасы 62 мың жыл бұрын деп есептелді. Мутация жылдамдығының бағасы белгілі болғанда, жоғарыда көрсетілгендей, жалпы айырмашылықты анықтау үшін екі дисперсия көзін көбейту қажет. Бұл әдебиетте жиі жасалмайды.

TMRCA бағалаудағы қиындықтар

Ең соңғы ортақ ата-бабаға дейінгі уақыт (TMRCA) калибрлеу қателіктерін және жергілікті тармақтың жасын анықтау қателіктерін біріктіреді.

Ақуыз дәуірі

Жаңадан ашылған ДНК генетикалық материал ретінде танылғаннан кейін, 1960 жылдардың басында ақуыздарды тізбектеу дами бастады. Ақуыз тізбектеуі цитохром С және гемоглобинмен басталды. Герхард Браунтицер гемоглобин мен миоглобиннің тізбегін анықтады, барлығында кең ауқымды түрлерден жүздеген тізбектер жасалды. 1967 жылы А.К. Уилсон «молекулалық сағат» идеясын қолдауды бастады. 1969 жылы молекулалық сағат антропоидтар эволюциясына қолданылды, ал В. Сарих және А.К. Уилсон альбумин мен гемоглобиннің эволюция жылдамдығы шамалас екенін анықтады, бұл шимпанзелер мен адамдардың шамамен 4-5 миллион жыл бұрын бөлінгенін көрсетті. 1970 жылы Луи Лики бұл қорытындыға молекулалық сағаттардың дұрыс калибрленбегенін айту арқылы қарсы шықты. 1975 жылы ақуыз тізбектеуі мен салыстырмалы серологияны біріктіре отырып, адамның ең жақын туысы (түр ретінде) шимпанзе екені ұсынылды. Көлденең қарағанда, адамдар мен шимпанзелердің соңғы ортақ ата-тегі (LCA) Сарих пен Уилсон бағалағаннан көнерек болып көрінеді, бірақ Лики айтқандай емес. Дегенмен, Лики ескі және жаңа әлем маймылдарының арасындағы айырмашылықты дұрыс анықтады, Сарих пен Уилсон қолданған мән айтарлықтай төмен бағаланған. Бұл болжамдағы қателік жалпы тенденцияны көрсетеді. (Қателік себептерін қараңыз)

РЛФП және ДНК гибридтеу

1979 жылы В. М. Браун мен Уилсон жануарлардың митохондриялық ДНҚ эволюциясын зерттеуге кірісіп, оның жылдам дамып жатқанын анықтады. Олар қолданған әдіс – шектеулі фрагменттер ұзындығының полиморфизмі (RFLP) болды, ол сол кезде секвенирлеуге қарағанда арзан болды. 1980 жылы В. М. Браун адам мен басқа түрлер арасындағы салыстырмалы айырмашылықты қарастырып, адам популяциясының жақында (180 000 жыл бұрын) тарылғанын байқады. Бір жыл өткен соң Браун мен Уилсон RFLP фрагменттерін зерттеп, адам популяциясының басқа маймыл популяцияларына қарағанда соңғы кезде кеңейгенін анықтады. 1984 жылы жойылған жануардың ДНҚ тізбегі алғаш рет анықталды. Сибли мен Ахликвист ДНК-ДНК гибридтеу технологиясын антропоид филогенезиясына қолданып, пан/адамның горилла/пан немесе горилла/адамнан гөрі жақынрақ бөлінгенін көрсетеді, бұл өте күмәнді мәлімдеме болды. Дегенмен, 1987 жылы олар өздерінің пікірін қолдайтын дәлелдер келтіре алды. 1987 жылы Канн, Стонекинг және Уилсон адамның митохондриялық ДНҚ-сының RFLP талдауы арқылы адамдардың Африкадағы бір әйелдің шағын популяциясынан, шамамен 10 000 адамнан тұратын топтан 200 000 жыл бұрын пайда болғанын ұсынды.

ПТР дәуірі

1987 жылы мтДНК реттіліктерін анықтау үшін ПТР-амплификациясы алғаш рет қолданылды. 1991 жылы Vigilante және авторлар тобы мтДНК филогенезиясы туралы маңызды еңбек жариялады, онда барлық мтДНК-ның ең соңғы ортақ ата-бабаларының Сахарадан оңтүстік Африкада пайда болғаны көрсетілді. Аллан Темплтонның сындық пікірлерімен қайнап тұрған «Африкадан шығу» және «көп аймақтық» теориялар арасындағы тартыс, Милфорд Вольпофф сияқты палеоантропологтардың араласуымен одан әрі күшейді. 1995 жылы Ф. Аяла HLA DR реттілігіне сүйенген «Ева туралы миф» атты сын мақаласын жариялады. Алайда, сол кезде Аяла рекомбинациялық процестер арқылы HLA локустарының жылдам эволюциясы туралы білмеді. 1996 жылы Пархам мен Охта қысқа қашықтықтағы рекомбинация арқылы HLA-ның жылдам эволюциясы туралы өздерінің зерттеулерін жариялады («гендік конверсия» немесе «сәтті болмаған рекомбинация»), бұл Аяланың тұжырымын әлсіретті (Пархам бір жыл бұрын шолу жазған еді, бірақ ол назарсыз қалды). Екі тараптан да көптеген мақалалар жарияланды, олардың көпшілігінде қате әдістер мен үлгілер қолданылды. 1998 жылы Харрис пен Хейдің зерттеулері PDHA1 генінің TMCRA (ең соңғы ортақ ата-бабаға дейінгі уақыт) 1 миллион жылдан асып түсетінін көрсетті. Бұл локустағы плоидия 1,5 (мтДНК-дан 3 есе жоғары) болғандықтан, TMRCA күтілгеннен екі есе көп болды. Бұл 1,5 плоидияның («фиксация қисығы», орташа есеппен 2 әйел және 1 еркек) шеңберінде болғанымен, 1,8 миллион жылдық ұсынылған жас популяция мөлшері үшін маңызды ауытқуға жақын, бұл адам популяциясының қысқарғанын немесе басқа популяциядан бөлінгенін көрсетеді. Қызығы, олар қарастырған келесі Х-хромосомаға байланысты локус, IX фактор, TMRCA 300 000 жылдан аз екенін көрсетті.

Ежелгі ДНК

Көне ДНК тізбектеу 1990 жылдардың соңына дейін шектеулі көлемде жүргізіліп келді. Осы кезде Макс Планк институтының қызметкерлері антропология әлемін таңқалдырып, шамамен 40 мың жыл бұрынғы неандертальдің ДНК-сын тізбектеді. Бұл эксперименттің нәтижесінде, Еуропада өмір сүрген адамдар арасындағы айырмашылықтар, олардың көпшілігі H гаплогруппасынан (CRS) туындаған, неандертальдықтар H гаплогруппасы Еуропаға келгенге дейін 300 мың жылдан астам бұрын адамдардан бөлініп шыққан. Митохондриялық ДНК және басқа да зерттеулер Африкадағы соңғы тектің ерекшелігін қолдап келгенімен, бұл жаңа зерттеу неандертальдықтар тарапынан түскен сынға жауап берді.

Геномдық тізбектеу

Ингман мен оның әріптестері митохондриялық геном туралы зерттеулерін жариялағаннан бері геномдық тізбектеуде маңызды прогресс жасалды. Геномдық мтДНК бойынша бірнеше мақала жарияланды; эволюция жылдамдығында елеулі айырмашылықтар бар, сондай-ақ жылдамдық өзгеруі мен табиғи іріктелу көптеген сайттарда байқалады. 2007 жылы Gonder және авторлар тобы адамдардың ең жоғары әртүрлілікке және ең төменгі табиғи іріктелуге ие болған негізгі популяциясы бір кезде Танзания аймағында және Оңтүстік Африканың жақын жерлерінде өмір сүргенін ұсынды. Адамдар Африканың осы бөлігінен кеткеннен бері митохондриялар жаңа аймақтарға бейімделіп, таңдамалы эволюцияға ұшырауда.