Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этностық топ
латыштар немесе леттар деп аталатын этностық топ – бұл Балтық этносы және Латвия мен оған жақын географиялық аймақ, Балтық елдерінің тумасы. Ескі әдебиеттерде оларды кейде леттар деп те атайды. Латыштар ортақ латыш тілі, мәдениеті, тарихы және шежіресімен байланысты.
Ethnic group
the ethnic group called Latvians or Letts
Latvians are a Baltic ethnic group and nation native to Latvia and the immediate geographical region, the Baltics. They are occasionally also referred to as Letts, especially in older bibliography. Latvians share a common Latvian language, culture, history and ancestry.
Тарих
Балтық-фин тілінде сөйлейтін лив тайпасы қазіргі Латвияның солтүстік жағалауына қоныстанған. Германдық қоныс аударушылар жергілікті халықты "ливтер" деп атады, осы атаудан олардың есімдері шыққан. Олар барлық жергілікті тұрғындарды "летттер" деп, ал елді "Леттланд" деп атап, өздерінің колониясын Ливония немесе Ливланд деп атады. Латынша "Ливония" атауы біртіндеп қазіргі Латвияның барлық аумағын, сондай-ақ германдық ықпал аз болған Оңтүстік Эстонияны да білдіретін болды. Латвиялықтар мен литвалықтар – үнді-еуропалық тілдер отбасының балтық тармағының жалғыз сақталған өкілдері.
A Balto Finnic speaking tribe known as the Livs settled among the northern coast of modern day Latvia. The Germanic settlers derived their name for the natives from the term Liv. They referred to all the natives as "Letts" and the nation as "Lettland", naming their colony Livonia or Livland. The Latin form, Livonia, gradually referred to the whole territory of modern day Latvia as well as southern Estonia, which had fallen under a minimal Germanic influence. Latvians and Lithuanians are the only surviving members of the Baltic branch of the Indo European family.
Генетика
Әкелік гаплогруппалар R1a және N1a1 Tat ең көп кездесетін екі топ, латыштардың арасында әрқайсысы 39,9% құрайды. R1a Шығыс Еуропада пайда болған және үнді-еуропа тілдерінің таралуымен байланысты. Латвиялықтардың R1a-сы негізінен M558 болып табылады және басқа халықтармен салыстырғанда R1a арасында M558-дің ең жоғары концентрациясын көрсетеді. N1a1 Tat мутациясы Шығыс Азияда пайда болып, Орал арқылы Еуропаға тарады, онда қазіргі уақытта фин-угор, балтық және шығыс славян халықтары арасында ең көп кездеседі. Латвиялықтар мен литвалықтарда N1a1 Tat-тың L550 тармағы басым. Талдаудан өткен үлгілердің 41,5%-ы N1c1a, 35,2%-ы R1a1a M558 және 6,3%-ы I1 (M253) көрсетті. Одан төмен деңгейде I2b (M223) 2,5% және I2a (P37.2) 0,6% анықталды.
Paternal haplogroups R1a and N1a1 Tat are the two most frequent, reaching 39.9% each among ethnic Latvians. R1a has originated in Eastern Europe and is associated with spread of Indo European languages. R1a of Latvians is predominantly M558 and compared to other populations also has the highest concentration of M558 among R1a. N1a1 Tat mutation originated in East Asia and had spread through the Urals into Europe where it is currently most common among Finno Ugric, Baltic and Eastern Slavic peoples. Latvians and Lithuanians have a predominance of the L550 branch of N1a1 Tat. N1c1a was present in 41.5%, R1a1a M558 in 35.2% and I1 (M253) in 6.3% of the samples analyzed. In lower levels, 2.5% of I2b (M223) and 0.6% I2a (P37.2) was found as well.
Әсерлер
Латвиялықтар ортақ тілде сөйлейді және дәстүрлері, мерекелері, әдет-ғұрыптары мен өнері бар ерекше мәдениетке ие. Мәдениет пен діни дәстүрлер герман, скандинавия және орыс дәстүрлерінің ықпалына түсті. Латвияның ежелгі мәдениеті б.з.д. 3000 жылға дейін археологиялық тұрғыдан дараланады. Латвиялықтар көршілерімен тығыз байланыс жасап, сауда-саттық жүргізді. Қазіргі Латвия жеріндегі адамдардың алғашқы іздері б.з.д. 9000 жылға дейін археологиялық зерттеулермен расталған, бұл алғашқы қоныстанушылардың соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін дер кезінде келген аңшылар болғандығын көрсетеді. Оңтүстіктен келген жаулаушылар тез арада келді, мұздықтардың еруіне байланысты көптеген аңшыларды солтүстікке қарай, ал қалғандарын шығысқа қарай, қазіргі Ресей, Беларусь және Украинаға дейін ығыстырды. Римдік автор Тацит қазіргі Балтық аймақтарында тұрған "Аэстий" халықтары туралы айтқан, олардың батыл, бірақ бейбіт және қонақжай халық екенін көрсеткен. Латвия халқы 13 ғасырдың бірінші жартысынан бастап германдық, Тевтон орденінің Курземе (ағылшын тілінде Курланд, неміс тілінде Курланд) айманын жаулап алуына дейін салыстырмалы түрде тыныш өмір сүрді. Папаның бұйрықтары Тевтон орденіне "Құдай сөзін" және христиан дінін "мәдениетсіз", "язық елдерде" таратуды тапсырды. Бұл христиандықты тарату әрекеттері сәтсіз аяқталып, Тевтон ордені бір кездері Шығыс Пруссия деп аталған аймаққа қайта орналасты. Оңтүстік-Шығыс Латвияда (Латгале) этникалық орыс халқының саны салыстырмалы түрде көп болғандықтан, орыс мәдениетінің күшті ықпалы сақталған.
Latvians share a common language and have a unique culture with traditions, holidays, customs and arts. The culture and religious traditions have been somewhat influenced by Germanic, Scandinavian, and Russian traditions. Latvians have an ancient culture that has been archaeologically dated back to 3000 BC. Latvians maintained a considerable connection and trade with their neighbors. The first indications of human inhabitants on the lands of modern Latvia date archaeologically to 9000 BC, suggesting that the first settlers were hunters that stayed almost immediately following the end of the last ice age. Colonizers from the south arrived quickly, driving many of the hunters northward as polar ice caps melted further, or east, into modern day Russia, Belarus, and Ukraine. The Roman author Tacitus remarked upon the "Aestii" peoples, thought to be inhabitants of the modern Baltic lands, suggesting that they were abound with formidable, yet peaceful and hospitable people. The Latvian peoples remained relatively undisturbed until Papal intervention via the Germanic, Teutonic Order colonized Kurzeme (Courland in English, Kurland in German), beginning in the first half of the 13th century. Papal decrees ordered the Teutonic Order to spread the "Word of the Lord" and the Gospel of Christianity throughout "uncivilized", "Pagan lands". Though these attempts to Christianize the population failed, and the Teutonic Order eventually redeployed southward, to the region of what was once known as East Prussia. South Eastern Latvia (Latgale), due to having a relatively large ethnic Russian population, has maintained a large Russian influence.
Дін
Латвия территориясына христиандық Тевтон орденінің шабуылына дейін пұтқа табынушылық басты дін болған (қараңыз: Латвия мифологиясы). Латвиялықтар әлі де дәстүрлі мерекелерді (Яни) тойлайды. Диевтуриба – бұл 13 ғасырда христиан дінін қабылдағанға дейін латыштардың этникалық дінінің қазіргі замандағы қайта жаңғыруы деп санайтын неопагандық қозғалыс. Христиан латыштардың көп бөлігі Евангелиялық лютеран шіркеуіне жатады, бірақ Латгале және Альсунга муниципалитеттерінде Рим-католик шіркеуі басым, латыштардың шағын бөлігі латыш православие шіркеуіне және басқа да діни қауымдастықтарға жатады. Ол 9 ғасырда жеке тілге айналды. Бұл Үнді-Еуропа тілдерінің ерекше тілдік тармағының бір бөлігі: Балтық тілдері. Латвияның тағы бір маңызды тілі – заңмен қорғалатын, жоғалып бара жатқан ливон тілі, ол урал тілдері отбасының балтық-фин тілдік тармағының құрамына кіреді. Латгалия тілі (латыш тілінің диалектісі) латыш заңдарымен латыш тілінің тарихи нұсқасы ретінде қорғалады.
Paganism was the main religion before territory of Latvia was invaded by Christian Teutonic Order (see: Latvian mythology). Latvians still celebrate traditional feasts (Jāņi). Dievturība is a neopagan movement which claims to be a modern revival of the ethnic religion of the Latvians before Christianization in the 13th century. Most of the Christian Latvians belong to the Evangelical Lutheran Church, but in Latgale and Alsunga Municipality the Roman Catholic Church is predominant, a small minority of Latvians belong to the Latvian Orthodox Church and other religious congregations. It developed into a distinct language by the 9th century. It is part of a distinct linguistic branch of Indo European languages: the Baltic languages. Another notable language of Latvia is the nearly extinct Livonian language, a member of the Baltic Finnic sub branch of the Uralic language family, which enjoys protection by law. The Latgalian language (a dialect of Latvian) is also protected by Latvian law as a historical variation of the Latvian language.