Кіріспе

Этностық топ
латыштар немесе леттар деп аталатын этностық топ – бұл Балтық этносы және Латвия мен оған жақын географиялық аймақ, Балтық елдерінің тумасы. Ескі әдебиеттерде оларды кейде леттар деп те атайды. Латыштар ортақ латыш тілі, мәдениеті, тарихы және шежіресімен байланысты.

Тарих

Балтық-фин тілінде сөйлейтін лив тайпасы қазіргі Латвияның солтүстік жағалауына қоныстанған. Германдық қоныс аударушылар жергілікті халықты "ливтер" деп атады, осы атаудан олардың есімдері шыққан. Олар барлық жергілікті тұрғындарды "летттер" деп, ал елді "Леттланд" деп атап, өздерінің колониясын Ливония немесе Ливланд деп атады. Латынша "Ливония" атауы біртіндеп қазіргі Латвияның барлық аумағын, сондай-ақ германдық ықпал аз болған Оңтүстік Эстонияны да білдіретін болды. Латвиялықтар мен литвалықтар – үнді-еуропалық тілдер отбасының балтық тармағының жалғыз сақталған өкілдері.

Генетика

Әкелік гаплогруппалар R1a және N1a1 Tat ең көп кездесетін екі топ, латыштардың арасында әрқайсысы 39,9% құрайды. R1a Шығыс Еуропада пайда болған және үнді-еуропа тілдерінің таралуымен байланысты. Латвиялықтардың R1a-сы негізінен M558 болып табылады және басқа халықтармен салыстырғанда R1a арасында M558-дің ең жоғары концентрациясын көрсетеді. N1a1 Tat мутациясы Шығыс Азияда пайда болып, Орал арқылы Еуропаға тарады, онда қазіргі уақытта фин-угор, балтық және шығыс славян халықтары арасында ең көп кездеседі. Латвиялықтар мен литвалықтарда N1a1 Tat-тың L550 тармағы басым. Талдаудан өткен үлгілердің 41,5%-ы N1c1a, 35,2%-ы R1a1a M558 және 6,3%-ы I1 (M253) көрсетті. Одан төмен деңгейде I2b (M223) 2,5% және I2a (P37.2) 0,6% анықталды.

Әсерлер

Латвиялықтар ортақ тілде сөйлейді және дәстүрлері, мерекелері, әдет-ғұрыптары мен өнері бар ерекше мәдениетке ие. Мәдениет пен діни дәстүрлер герман, скандинавия және орыс дәстүрлерінің ықпалына түсті. Латвияның ежелгі мәдениеті б.з.д. 3000 жылға дейін археологиялық тұрғыдан дараланады. Латвиялықтар көршілерімен тығыз байланыс жасап, сауда-саттық жүргізді. Қазіргі Латвия жеріндегі адамдардың алғашқы іздері б.з.д. 9000 жылға дейін археологиялық зерттеулермен расталған, бұл алғашқы қоныстанушылардың соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін дер кезінде келген аңшылар болғандығын көрсетеді. Оңтүстіктен келген жаулаушылар тез арада келді, мұздықтардың еруіне байланысты көптеген аңшыларды солтүстікке қарай, ал қалғандарын шығысқа қарай, қазіргі Ресей, Беларусь және Украинаға дейін ығыстырды. Римдік автор Тацит қазіргі Балтық аймақтарында тұрған "Аэстий" халықтары туралы айтқан, олардың батыл, бірақ бейбіт және қонақжай халық екенін көрсеткен. Латвия халқы 13 ғасырдың бірінші жартысынан бастап германдық, Тевтон орденінің Курземе (ағылшын тілінде Курланд, неміс тілінде Курланд) айманын жаулап алуына дейін салыстырмалы түрде тыныш өмір сүрді. Папаның бұйрықтары Тевтон орденіне "Құдай сөзін" және христиан дінін "мәдениетсіз", "язық елдерде" таратуды тапсырды. Бұл христиандықты тарату әрекеттері сәтсіз аяқталып, Тевтон ордені бір кездері Шығыс Пруссия деп аталған аймаққа қайта орналасты. Оңтүстік-Шығыс Латвияда (Латгале) этникалық орыс халқының саны салыстырмалы түрде көп болғандықтан, орыс мәдениетінің күшті ықпалы сақталған.

Дін

Латвия территориясына христиандық Тевтон орденінің шабуылына дейін пұтқа табынушылық басты дін болған (қараңыз: Латвия мифологиясы). Латвиялықтар әлі де дәстүрлі мерекелерді (Яни) тойлайды. Диевтуриба – бұл 13 ғасырда христиан дінін қабылдағанға дейін латыштардың этникалық дінінің қазіргі замандағы қайта жаңғыруы деп санайтын неопагандық қозғалыс. Христиан латыштардың көп бөлігі Евангелиялық лютеран шіркеуіне жатады, бірақ Латгале және Альсунга муниципалитеттерінде Рим-католик шіркеуі басым, латыштардың шағын бөлігі латыш православие шіркеуіне және басқа да діни қауымдастықтарға жатады. Ол 9 ғасырда жеке тілге айналды. Бұл Үнді-Еуропа тілдерінің ерекше тілдік тармағының бір бөлігі: Балтық тілдері. Латвияның тағы бір маңызды тілі – заңмен қорғалатын, жоғалып бара жатқан ливон тілі, ол урал тілдері отбасының балтық-фин тілдік тармағының құрамына кіреді. Латгалия тілі (латыш тілінің диалектісі) латыш заңдарымен латыш тілінің тарихи нұсқасы ретінде қорғалады.