Кіріспе
Америкалық дін қызметкері және ғалым (1819–1898)
Александр Круммелл (3 наурыз 1819 – 10 қыркүйек 1898) – американдық дін қызметкері және ғалым. Америка Құрама Штаттарында епископ дін қызметкері ретінде тағайындалған Круммелл 1840-шы жылдардың соңында Америка құлдығы туралы лекциялар оқып, шіркеуіне қаржы жинау үшін Англияға барды. Аболиционистер оның Кембридж университетінде үш жыл оқуына қолдау көрсетті, онда Круммелл пан-африканизм идеяларын қалыптастырды және университеттегі алғашқы қара терілі студент және түлек болды. 1853 жылы Круммелл Либерияға көшіп, африкалықтарды христиан дініне өткізу және білім беру, сондай-ақ афроамерикандық колонистерді өз идеяларына көндіру үшін жұмыс істеді. Ол афроамерикандықтарды Африкаға өркениеттік миссиямен тартуды жоспарлады. Круммелл Либерияда 20 жыл өмір сүрді, жұмыс істеді және афроамерикандықтардан оған қосылуға шақырды, бірақ оның идеяларына кең қолдау таба алмады. 1872 жылы Америка Құрама Штаттарына оралғаннан кейін Круммелл Вашингтондағы Сент-Мэри епископтық миссиясына шақырылды. 1875 жылы ол және оның қауымы қаладағы алғашқы тәуелсіз афроамерикандық епископтық шіркеу – Сент-Люк епископтық шіркеуін құрды. Круммелл 1894 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін онда пастор болып қызмет етті.
Ерте өмір және білім
Краммел 1819 жылы Нью-Йорк қаласында бостандыққа ие болған Чэрити Хикс пен бұрынғы құл болған Бостон Краммел отбасында дүниеге келді. Краммелдің айтуынша, оның әкесінің әкесі қазіргі Сьерра-Леонеде туған этникалық темен тайпасынан шыққан; ол шамамен 13 жасында тұтқындалып, құлдыққа сатылған. Краммелдің ата-анасы екеуі де белсенді аболиционистер болған. Олардың үйі алғашқы афроамерикандық газет, «Freedom’s Journal» басылымын шығару үшін пайдаланылды. Бостон Краммел ұлына Африкада тұратын африкалықтармен бірлік сезімін сіңірді. Ата-анасының ықпалы және құлдықтан босату қозғалысындағы алғашқы тәжірибелері Краммелдің өмірінің соңына дейін оның құндылықтарын, сенімдерін және іс-қимылдарын қалыптастырды. Нью-Йоркте бала кезінде Краммел Америкалық құлдыққа қарсы қоғамда жұмыс істеді. Краммел өзінің ресми білімін №2 афроамерикандық мектепте және жеке репетиторлармен үйінде алды. Бұл мектепті құлдықтан босату қозғалысына белсенді қатысқан басқа афроамерикандық ерлер, мысалы, Джеймс МакКьюн Смит (жетілдірілген дәрігер) және Генри Хайленд Гарнет те бітірді. Краммел Canal Street орта мектебінде оқыды. Бітіргеннен кейін Краммел және оның досы Гарнет Нью-Гэмпширдегі жаңа Noyes академиясына түсті. Бірақ, қараларға қарсы болған бір топ адамдар мектепке шабуыл жасап, қиратты. Краммел Нью-Йорк штатының орталығындағы аболиционизм ошағы болған Oneida институтына оқуға түсті. Сол жерде ол епископ шіркеуінің священнигі болуға шешім қабылдады. Жас зиялы ретінде оның танымалдығы 1840 жылы Олбаниде өткен құлдыққа қарсы Нью-Йорк штатының қара нәсілділер конвенциясында бас баяндамашы болып тағайындалуына мүмкіндік берді. Нью-Йорктегі Бас теологиялық семинарияға нәсілдік себептермен қабылдаудан бас тартқан Краммел 1840-1841 жылдары Йель университетінде оқыды. 1842 жылы ол епископтық қасиетті орденді алып, Массачусетс штатында священник болып тағайындалды. Бірақ, «оның айтуынша, қара священниктерге мүмкіндіктер шектеулі болды». Провиденс, Род-Айлендтегі шіркеуінде екіұстанымдылыққа және келушілердің аздығына қарсы күрескен Краммел Филадельфияға барып, жергілікті епископтан үлкен қауым құруды өтінді. Филадельфияда көптеген бостандыққа ие болған қара нәсілді адамдар тұрды. Епископ Ондердонк: «Мен сені бір ғана шартпен осы епархияға қабылдаймын: ешқандай қара священник менің шіркеуімнің конвенциясына қатыса алмайды және ешқандай қара шіркеу онда өкілдік сұрамайды» деді. Краммел бір сәт ойланып, содан кейін: «Мен мұндай шарттармен сіздің епархияңызға ешқашан кірмеймін» деді.
Англиядағы оқулары мен дәрістері
1847 жылы Краммел Мессия шіркеуіндегі қауымы үшін қаржы жинау мақсатымен Англияға сапар шекті. Сол жерде Краммел уағыз айтып, АҚШ-тағы құлдырауды жою туралы сөз сөйледі және шамамен 2000 доллар жинады. 1849 жылдан 1853 жылға дейін Краммел Кембридждегі Квинс колледжінде Бенджамин Броди, Уильям Уилберфорс, Артур Пенрхен Стэнли, Джеймс Энтони Фроуд және Томас Бэббингтон Маколейдің қолдауымен оқыды. Диплом алу үшін Краммел екі рет емтихан тапсыруға мәжбүр болғанымен, Кембридж университетінен бітірген алғашқы ресми тіркелген қара нәсілді студент атанды. Кембриджде бұрын да қара нәсілді студенттер болғанымен, олар туралы ресми жазбалар осы күнге дейін сақталмаған. Бітіру салтанатында Краммел нәсілшілдікке қарсы әрекеттерге тап болды, бірақ басқа студент, Е. В. Бенсон, оны қорғап, қарсылық білдірді: «Сізге үш рет ыңқылдасын!», – деп дауыстады, бұл сөз ғимарат ішінде қайталанып, жаңғырықты. Содан кейін бірден: «Краммелл үшін үш рет шүкіршілік!» деп ұран салды. Бұл ұран барлық жақтан қолдау тапты [ ] және бастапқы әрекет жасаған адам қоршаған ыңқылдар мен ысқырықтардан жасыру үшін еңкейіп, өзін жасыруға мәжбүр болды. Краммел Ұлыбританияны аралап, құлдық пен қара нәсілділердің қиын жағдайы туралы айтты. Осы кезеңде Краммел Пан-Африканизм тұжырымдамасын қалыптастырды, ол африкалық нәсілдің өркендеуі үшін оның басты нанымына айналды. Краммел африкалық нәсілдің, соның ішінде Америка, Батыс Үндістан және Африкадағылардың, өздерінің әлеуетін толыққанды пайдалануы үшін нәсілдік біртүлікке бірігуі керек деп сенді. Краммелдің пікірінше, нәсілдік ынтымақтастық құлдықты, кемсітушілікті және африкалық нәсілге қарсы жасалған барлық шабуылдарды тоқтатуға көмектеседі. Ол өзінің ойларын тарату үшін Африкаға көшуді шешті.
blockquote|A pale slim undergraduate [ ] shouted in a voice which re echoed through the building, "Shame, shame! Three groans for you, Sir!" and immediately afterwards, "Three cheers for Crummell!" This was taken up in all directions [ ] and the original offender had to stoop down to hide himself from the storm of groans and hisses that broke out all around him. Crummell continued to travel around Britain and speak out about slavery and the plight of Black people. During this period, Crummmell formulated the concept of Pan Africanism, which became his central belief for the advancement of the African race. Crummell believed that in order to achieve their potential, the African race as a whole, including those in the Americas, the West Indies, and Africa, needed to unify under the banner of race. To Crummell, racial solidarity could solve slavery, discrimination, and continued attacks on the African race. He decided to move to Africa to spread his message.
Либерияда
Краммел 1853 жылы Либерияға келді, сол кезде ел тарихында америкалық либериялықтар бұрынғы колонияны еркін афроамерикандықтар үшін басқаруды бастаған шақ еді. Краммел Америка епископ шіркеуінің миссионері ретінде, Африканың жергілікті халқын дінге көшіру мақсатымен келді. Бұрын отарлауға қарсы болғанымен, Либериядағы өркениеттік миссиялық тәжірибесі оның көзқарасын өзгертті. Оның аты 1859 жылғы Мэриленд округінің (Либерия) азаматтары қол қойған құжатта бар. Краммел АҚШ және Вест-Индиядағы «ағартылған», яғни христиан дінін қабылдаған этникалық африкалықтардың Африкаға баруға міндетті екенін уағыздай бастады. Олар континентті өркениеттендіруге және христиан дініне өткізуге көмектесер еді. Жергілікті африкалықтар жеткілікті түрде дінге келгеннен кейін, олар халықтың қалған бөлігін дінге көшіруді өз мойнына алады, ал Батыс жарты шардан келгендер халықты білім беру және республикалық үкімет құру үшін жұмыс істейді. Краммел Либерияның рухани және зиялы өміріне уағызшы, пайғамбар, әлеуметтік талдаушы және педагог ретінде ықпал етті, құтқарылу тарихында Африканың ерекше орны бар екенін жариялады, себебі Құдай оған моральдық және діни потенциал сыйлаған. Бірақ Краммел өзінің зор жоспарын іске асыра алмады. Көптеген афроамерикандықтар Африканы отарлауға немесе оның халқын дінге көшіруге қарағанда, АҚШ-та тең құқықтар алуға көбірек қызығушылық танытты. Краммел Либерияда пастор және профессор ретінде сәтті қызмет еткенімен, ол өз фантазиясындағы қоғамды құра алмады. 1873 жылы америкалық либериялықтардың билікке жол ашуының өміріне қауіп төндіретінінен сескеніп, Краммел АҚШ-қа оралды. Краммел 1895-1897 жылдары Говард университетінде оқытушылық етті. Александр Краммел 1898 жылы Нью-Джерси штатының Ред-Бэнк қаласында қайтыс болды.
Ықпал
Краммел құлдықтан босату қозғалысының маңызды даусы және панафрикалық идеологияның жетекшісі болды. Краммелдің мұрасы оның жеке жетістіктерінде ғана емес, сонымен қатар Маркус Гарви, Пол Лоренс Данбар және В.Э.Б. Дю Буа сияқты басқа да қара ұлтшылдары мен панафрикалықтарға тигізген әсерінде де көрінеді. Дю Буа 1903 жылы жарық көрген "Қара халықтың жаны" кітабына енгізілген "Александр Краммел туралы" атты есте қаларлық эссесі арқылы Краммелге құрмет көрсетті. 2002 жылы ғалым Молефи Кете Асанте Александр Краммелді 100 ең ұлы африкалық американдықтар тізіміне қосты.
Мұра мен құрмет
Краммелдің жеке қағаздары Харлемдегі Нью-Йорк қалалық кітапханасының Қара мәдениетін зерттеу орталығы Шомбургта сақталады. Анаполис қаласында оның атымен бір көше аталған. Краммел Нью-Гэмпшир штатының Канаан қаласындағы Нойс академиясын еске алу үшін орнатылған тарихи белгіге (№ 246) енгізілген. 2021 жылы Кембридж университетіндегі Квинс колледжі артықшылықтары шектеулі немесе Кембридж университетінде жеткіліксіз өкілдік етілген студенттерге арналған Александр Краммел стипендиясын тағайындады. Краммелдің портреттік суреті Квинс колледжінің Президенттік резиденциясындағы Эссекс бөлмесінде ілінген. 2023 жылдың 24 сәуірінде Йель университеті Краммел мен Йельдегі алғашқы қара нәсілді студент, пастор Джеймс В. К. Пеннингтонға құрметті дипломдар (M. A. Privatim) табыс етті, олар университетте оқыған кездегі кемсітушіліктерін мойындады.
Құрмет
Краммел 10 қыркүйекте Епископальдық шіркеудің (АҚШ) діни күнтізбесінде мереке күні ретінде еске алынады.
Жазбалар
Африканың болашағы: Либерия Республикасында жасалған дәрістер, уағыздар және т.б.