Кіріспе

Критикалық теория мен постколониялық зерттеулер тұжырымдамасы

Постколониялық зерттеулер мен сын теорияда "субальтерн" термині империялық колонияның билік иерархиясынан және империяның метрополиясынан әлеуметтік, саяси және географиялық тұрғыдан шеттетілген колониялық халықтарды белгілейді және анықтайды. Антонио Грамши осы терминді колониялық саясатта олардың мүмкіндіктерін және дауыстарын жоққа шығару мақсатымен, қоғамның әлеуметтік-экономикалық институттарынан белгілі бір адамдар мен әлеуметтік топтарды шығарып тастайтын және орын ауыстыратын мәдени гегемонияны анықтау үшін қолданды. "Субальтерн" және "субальтерн зерттеулері" терминдері тарихшылардың "Субальтерн зерттеулер тобының" еңбектері арқылы постколониялық зерттеулердің лексикалық қорына енді. Олар Үндістан тарихындағы әлеуметтік және экономикалық элиталардың саяси рөлін қайта қарастырудың орнына, көпшілік халықты құрайтын қарапайым адамдардың саяси рөлін зерттеді. Карл Маркстің тарих теориясы, субальтерн халықтардың саяси рөлін зерттеу және талдау әдісі ретінде, отаршылдық тарихты пролетариаттың көзқарасынан қарастырады; әлеуметтік сыныптардың кім? және не? деген сұрақтары қоғамдағы әлеуметтік сыныптар арасындағы экономикалық қатынастар арқылы анықталады. 1970 жылдардан бастап "субальтерн" термині Үндістан субконтинентінің отарланған халықтарын білдірді, империялық тарих батыс Еуропадан келген отарлаушылардың перспективасынан емес, отарланған халықтардың көзқарасынан, "төменнен" баяндалды. 1980 жылдары "Субальтерн зерттеулері" әдісі Оңтүстік Азия тарихнамасына қолданылды. Интеллектуалдық дискурс әдісі ретінде "субальтерн" ұғымы Еуропацентристік тарихи зерттеу әдісі ретінде пайда болды, ол Африка, Азия және Таяу Шығыс халықтарын және олардың Батыс Еуропамен, әлемдік тарихтың орталығы ретіндегі қарым-қатынасын зерттеуге бағытталған. "Субальтерн зерттеулері" Үндістан субконтинентіндегі колониализмге байланысты субальтерн тәжірибесін тарихи зерттеудің моделіне айналды.

Денотациялар

Постколониалдық теорияда субальтер термині төменгі әлеуметтік топтарды және қоғамның шетіне ығыстырылған басқа әлеуметтік топтарды сипаттайды; империялық колонияда субальтер – әлеуметтік мәртебесіне сәйкес, адамдық мүмкіндігі жоқ жергілікті ер немесе әйел. Дегенмен, феминист ғалым Гайатри Чакраворти Спивак субальтер терминін тым кең қолданудан сақтандырды, себебі бұл сөз:

Марксистік теорияда субальтер терминінің азаматтық мағынасын алғаш рет Антонио Грамши (1891–1937) қолданды. Грамшидің еңбегіндегі субальтер терминінің мағынасы туралы талқылауларда Спивак, ол бұл сөзді пролетариаттың синонимі ретінде қолданғанын айтты (жазалау орындағы цензураны алдап, оның қолжазбаларын түрмеден шығаруға мүмкіндік беру үшін кодты сөз), бірақ қазіргі заманғы деректер бұл термин Грамшидің саяси теориясындағы жаңа түсінік екенін көрсетеді. Постколониалдық сыншы Хоми К. Бабха әлеуметтік билік қатынастарының маңыздылығын баса көрсетті. Ол әлеуметтік топтарды қанаушы, нәсілдік азшылықтар ретінде анықтау үшін, олардың әлеуметтік қатысуы көпшілік топтың өзін-өзі анықтауы үшін маңызды болды; сондықтан, субальтер әлеуметтік топтары, десе де, гегемониялық билікті ұстайтын әлеуметтік топтардың билігін күлдетуге қабілетті. «Жаңа құқықтық ортақ сезімге қарай» (2002) еңбегінде социолог Боавентура де Соуса Сантос субальтерлік космополитизм терминін неолиберализм мен жаһандануға қарсы әлеуметтік күрес, әсіресе әлеуметтік оқшаулауға қарсы күрес сияқты қарсы гегемониялық практиканы сипаттау үшін қолданды. Сонымен қатар, де Соуса Сантос субальтерлік космополитизмді космополиттік заңдылық терминімен салыстыра қолдануға болады, бұл термин әртүрлі нормалардың шеңберін сипаттау үшін қолданылады, олар әртүрлі айырмашылықтардың теңдігін қамтамасыз етуге бағытталған, мұнда субальтер термині қоғамның шетінде, экономикалық жаһанданудың гегемониясына қарсы күресіп жатқан қысымға ұшыраған халықтарды анықтайды. Контекст, уақыт және орын маргиналданған халықтардың арасында кімнің субальтер екенін анықтайды; Үндістанда әйелдер, шудралар және далиттер (олар да «көл сұғылмас» деп аталады), сондай-ақ ауылдық көшіп-қонушы жұмысшылар субальтер әлеуметтік қабатының бір бөлігі болып табылады.

Теория

Постколониалды теория білімді қалыптастыру әдістерімен және батыстық интеллектуалдық зерттеу тәсілдерінің күші мен үстемдігін зерттейді. Эдвард Саидтың «Ориентализм» (1978) кітабында, бағындырылған, өкілсіз халыққа түсінік беру үшін, ориентализмнің еуроцентрикалық көзқарасы, «басқалардың» отарлық үстемдігіне идеологиялық негіздер мен ақтауларды қалай жасағанын түсіндіреді. Шығысты зерттеуге кіріспес бұрын, еуропалықтар Шығыстың қияли географиясын ойлап тапты – Батыс әлемінің көкжиегінен тыс жатқан, жабайы халықтар мен экзотикалық жерлердің алдын ала бекітілген бейнелерін. Ориентализм мифологиясын Азиядан Еуропаға келген саяхатшылар, Шығыстың ерекшелігі мен жаттығына негізделген, құбыжықтар мен жабайы жерлер туралы әңгімелермен күшейтті. Мұндай мәдени әңгімелер, сол кездегі бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылып, «біз» және «олар» екіұшты әлеуметтік қатынасын құрды, арқылы еуропалықтар Шығыс пен Батыс арасындағы айырмашылықтарды анықтау арқылы өздерін анықтады. Колониализмнің негізі ретінде, «біз» және «олар» екіұшты әлеуметтік қатынасы Шығысты артта қалған және иррационалды елдер ретінде бейнеледі, демек, оларға батыстық сананы сіңіру миссиясы қажет болды, оларды батыстық мағынада жаңартуға көмектесу үшін. Сондықтан, ориентализмнің еуроцентрикалық әңгімесі, шығыстың өкілсіз халқының, шығыстықтардың өздерінің даусын жоққа шығарады. Мәдениет теорияшысы Стюарт Холл, мәдени әңгіменің күші Батыс әлемінің Батыс емес әлемге үстемдігін құрып, нығайтатынын айтты. Батыс пен Шығыс арасындағы айырмашылықтарды сипаттаған еуропалық әңгімелер, Батыс емес «басқаларды» бейнелеу үшін еуропалық мәдени категорияларды, тілдерді және идеяларды қолданды. Мұндай әңгімелерден туған білім әлеуметтік тәжірибеге айналып, содан кейін шындыққа айналды. Айрымашылықтарды жасай отырып, Еуропа Батыс емес «басқаларға» үстемдігін сақтап, өкілсіз халықты құрып, орнатты, оны Шығыс пен Батыс арасындағы әңгіме жасаудан шығару арқылы жүзеге асырды.

Төменгі биліктің дауысы

Географиялық колониализмнен кейінгі (2008 ж.) Джоан Шарп Спивактің ойлау жолын дамытты, батыс зиялылары мифтер мен фольклор сияқты білім алудың түрлерін қайталап, интеллектуалды түрде азайтып, батыс емес түрлерін "білу" ретінде маргиналдайды. Дауыстап естілуі және танылуы үшін, батыстық жерлестер батыстық білім алу тәсілдерін (тіл, ой, ойлау) қабылдауы керек; осындай батысқа айналу салдарынан, батыстық халық ешқашан өздерінің білім алу тәсілдерін білдіре алмайды, керісінше, өздерінің білім алу тәсілдерін батыстық, отарлаушылық әлемді білу тәсілдеріне сәйкес келтіруі керек. Бағынышты жерлестер отарлаушылармен естілуі үшін ғана өз империясының тілін сөйлеуі керек; осылайша, сәйкестіктің интеллектуалдық және мәдени сүзгілері бағынды жерлестердің шынайы дауысын бұрмалайды. Мысалы, колониялық Латын Америкасында бағынышты тума жерлер колониялық мәдениетке сәйкес келді және испан императорлық билеушілеріне сөйлегенде дін мен құлдықтың тілдік сүзгілерін қолданды. Испания тажына тиімді түрде жүгіну үшін құлдар мен тума жерлер билеушілерге өздерінің тума сөйлеу тәсілдерін жасыратын тәсілдермен сөйледі. Тарихшы Фернандо Корониль өзінің зерттеуші ретінде мақсаты "басқалардан естігендерін түсіндіру, олардың дауыстарымен араласу және өзара әрекеттесу" екенін айтады. Біз дауысты үстемдікке ие етіп, оның сөздерін біз қалай түсіндіруді қалайтын мағынаға бағындыра алмаймыз. Бұл – тағы бір кемсітушілік түрі. Адамның тарихын баяндау – ауыр міндет, сондықтан біз мұқият болуымыз және осыған байланысты туындайтын қиындықтарды білуіміз керек. Спивақ сияқты, Белл-хукс академиктің батыс емес "басқалармен" қарым-қатынасына күмән келтіреді. Шын мәнінде қарым-қатынас жасау үшін, академик өзін "сарапшы" ретінде алып тастауы керек, "Біз және Олар" бинарлық әлеуметтік қатынасының ортасынан. Дәстүрлі түрде, академик батыстық тума жердің отарлаушылық тәжірибесін білгісі келеді, бірақ отарлаушылық үстемдік тәжірибесі туралы тума жердің (өзінің) түсіндіруін білгісі келмейді. Батыс білімінің механикасын ескере отырып, хукс шын түсіндіру тек батыс академигінің білімінен ғана келуі мүмкін екенін айтады, сондықтан батыстық тума жерлер колониализм туралы білімді зерттеуші академикке тапсырады. Академик пен батыстық тума жер арасындағы зерттеудің екілік қатынасы туралы хукс былай деді:

Тек сіздің [тума] дауысыңызды естудің қажеті жоқ, өйткені мен сіз туралы өзіңіз туралы айта алатындай жақсы айта аламын. Дауысыңызды естудің қажеті жоқ. Тек өзіңіздің қайғыңыз туралы айтыңыз. Мен сіздің тарихыңызды білгім келеді. Содан кейін мен сізге жаңаша айтып беремін. Мен оны сізге былайша айтып беремін, ол менің, менікі болып кетті. Сізге жазып, мен өзімді жаңадан жазамын. Мен әлі де автормын, билік иесімін. Мен әлі де отарлаушымын, сөйлеушімін, ал сіз енді менің баяндамамның ортасындасыз. Қоғамның ұлы тарихын құру құралы ретінде, батыстық тума жерлердің тарихы – колониализм тәжірибесін батыстық еркек пен батыстық әйелдің, империализмнің әлеуметтік-экономикалық шеңберінде өмір сүретін ең әлсіз адамдардың көзқарасынан зерттеу; сондықтан колониализмнен кейінгі академиялық зерттеуші батыстық тума жерлердің дауыстарын зерттегенде мәдени үстемдікті қабылдамауы керек.

Даму дискурсы

Отаршылдық пен Шығыстану біліміне негізделген басты даму дискурсы жаңғыру теориясына ден қояды, онда дамымаған елдің жаңғыруы Батыс елдерінің даму жолынан (және қалыптасқан үлгісінен) өтуі керек. Осы ретте, жаңғыру еркін сауда, ашық нарықтар, капиталистік экономикалық жүйелер және демократиялық басқару жүйелері арқылы сипатталады, осы арқылы ел өз елін Батыс үлгісінде дамыған елге айналдыруға ұмтылуы тиіс. Сондықтан, басты даму дискурсы ұлттық деңгейде осындай жаңғыруды орнатуға бағытталған, жалпылама әлеуметтік-саяси, экономикалық және мәдени саясатты қолдануға шоғырланады. Виктория Лоусон «Даму географиясын жасау» (2007) еңбегінде басты даму дискурсын тек Субальтернді қайта жаңғырту ретінде сынға алады, бұл Субальтернді басқа әлеуметтік деңгейлерден – жергілікті жерлер мен қауымдастықтардан ажырату арқылы жүзеге асырылады; жаңғырылатын елдер мен халықтар арасындағы аймақтық, әлеуметтік топтар, этникалық топтар, жыныстық және гендерлік айырмашылықтарды ескермеу; Субальтернді даму нысаны ретінде әлеуметтік-мәдени тұрғыдан қарау, оны не істеу керектігін және қалай істеу керектігін білмейтін бағынышты тұлға ретінде қарастыру; және модернизацияны іске асыру үшін қолданылатын саясат пен тәжірибені қалыптастырудан халықтың даусын жою арқылы. Осылайша, Субальтерндер – олар құрамына кіретін отаршылдық мемлекеттердің басқаруында үнсіз қалған халықтар, олардың саяси әрекеттері арқылы естіледі, басты даму дискурсына қарсы наразылық білдіріп, өздерінің қазіргі заманғы және даму формаларын жасайды. Сондықтан Субальтерндік әлеуметтік топтар Батыс империалистік державалардың билікке деген эксклюзивті талаптарын күреске салып, жоюға бағытталған әлеуметтік, саяси және мәдени қозғалыстарды құрады, соның арқасында жергілікті білімді қолдануға және қарсылықтың жаңа кеңістіктерін, империалистік емес болашақты құруға мүмкіндік береді.