Кіріспе
2-ші санаттағы Атлантика мұхитының дауылы
Куба мен Флоридадағы 1999 жылғы дауыл
the 1999 hurricane over Cuba and Florida
1999 жылдың қазан айында «Ирен» дауылы Флориданың оңтүстігінде біршама ауыр зардаптарға әкелді. Маусымның тоғызыншы аталған дауылы және алтыншы дауыл болған «Ирен» 13 қазанда Кариб теңізінің батысындағы тропикалық толқыннан пайда болды. Ол солтүстікке қарай жылжып, дауыл статусына ие болғанға дейін Кубаның батысына соқты. «Ирен» 15 қазанда Саффир-Симпсон дауылдары шкаласы бойынша 1-ші санаттағы дауыл ретінде Флоридаға шабуыл жасады, бірінші Ки-Уэстте, кейін Кейп-Сейбл маңында. Дауыл штаттың аймағында өтіп, Гольфстрим арқылы солтүстікке қарай жылжыды. Ол Каролинаға жақындады, бірақ жағалаудан тыс қалды. «Ирен» шығысқа бұрылып, 18 қазанда 2-ші санаттағы күшті дауылға дейін күшейді. Келесі күні Ньюфаундлендтен оңтүстік-шығысқа қарай салқындаған сулардың салдарынан жүйе экстратропикалыққа айналып, тағы бір экстратропикалық төмен қысымдық аймаққа жұтылды. Дауыл алғаш рет Кубаның батысында қатты жаңбыр жаудырып, төрт адамның өліміне және зардаптарға себеп болды. «Ирен» қазан айында Флоридада ылғалды дауыл болды, бұл 1930 және 1940 жылдардағы көптеген дауылдарға ұқсас. Кейін Майами қалалық аймағында жаңбыр жауып, 1981 жылы «Деннис» дауылынан бері көрінбеген су тасқынына әкелді. «Ирен» тек 1-ші санаттағы дауыл болғанына қарамастан, Флоридада тікелей емес сегіз адамның өліміне және 800 миллион доллар (1999 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зардаптарға себеп болды. Дауыл Багам аралдарының солтүстік-батысында су тасқынына және бір адамның өліміне әкелді. Солтүстік Каролина және Вирджинияда «Ирен» көп жаңбыр жаудырып, бұрынғы «Деннис» және «Флойд» дауылдарынан кейін су тасқынын күшейтті. Су тасқыны көптеген жолдарды жауып, өзендердің жағалаудан асып кетуіне себеп болды, бірақ аймақтағы зардаптар салыстырмалы түрде аз болды.
Метеорологиялық тарих
8 қазанда Кариб теңізінің батысында кең аумақты төмен қысым аймағы қалыптасты, ол 11 қазанға дейін сақталды. Осы кезде тропикалық толқын аймаққа жетіп, конвекцияның ұйымдасуына себеп болды, нәтижесінде төменгі деңгейде айналым пайда болды. 12 қазанның соңында конвекция айналым орталығында күшейіп, ұйымдасты, ал жүйе 13 қазанда Гондурас жағалауының солтүстігінде сағат 06:00 UTC-де тропикалық депрессияға айналды. Депрессия Кариб теңізіндегі қолайлы жағдайлардың арқасында күшейді және алты сағаттан кейін «Ирен» деген ат берілді. «Ирен» тропикалық дауылы солтүстікке қарай жылжығанда күшейіп, 14 қазанның таңында тұрақты желдерге жетті. Ұлттық дауыл орталығы (NHC) 14 қазанда «Иренды» дауылға дейін жаңартты, бірақ дауыл маусымынан кейін жасалған талдаулар, соның ішінде спутниктік суреттерді және Кубадағы метеостанциялардан алынған мәліметтерді қарастыру, оның кейінге дейін тропикалық дауыл ретінде қалғанын көрсетті. «Ирен» солтүстік-шығысқа қарай жылжып, Исла-де-ла-Хувентуд аймағының батыс бөлігінен күшті тропикалық дауыл ретінде өтті. Сағат 19:00 UTC шамасында ол Кубаның материгіне, Маябеке провинциясындағы Батабаноға жақын жерге соқты. Бірнеше сағаттан кейін циклон Флорида бұғазына кіріп, күшеюін жалғастырды, ал «Ирен» 15 қазанның таңында дауыл мәртебесіне ие болды. Ол Ки-Весттің үстінен сағат 13:00 шамасында өтіп, солтүстік-шығысқа бұрылып, Флориданың материгіне Сэйбл мысығында сағат 20:00 шамасында дауыл ретінде соқты. 16 қазанның таңында «Ирен» Флорида штатының Юпитер қаласының жанында Атлант мұхитына 1-ші санаттағы дауыл ретінде кірді. Ол солтүстікке бұрылып, конвекцияның аздығына қарамастан дауыл күйінде қалды, содан кейін жоғары атмосфералық қысымдық жүйеге жақындауына байланысты солтүстік-шығысқа бұрылды. Жағалауға жақын «Ирен» Оңтүстік Каролина мен Солтүстік Каролина жағалауларымен параллель қозғалды. Келесі күні, өте жылы мұхит суларымен және жоғары атмосфералық қысымдық жүйемен өзара әрекеттескен кезде «Ирен» тез күшейіп, сағат 07:56 UTC-де ең төменгі барометриялық қысыммен 2-ші санаттағы дауылға жетті. Оның күшіне қарамастан, айналымы өте асимметриялық болды және конвекция жеткілікті ұйымдасқан жоқ. Дауыл солтүстік-шығысқа қарай жылдамдауын жалғастырды, 19 қазанның таңында Ньюфаундлендтен оңтүстікке қарай экстратропикалық дауылға айналғанға дейін әлсіреп келе жатты. Экстратропикалық дауыл солтүстік-шығысқа қарай жылжуын жалғастырды және 19 қазанның соңында басқа, ірі экстратропикалық дауылға сіңірілді. Эвакуациялауға 6000 турист және шағын үйлерде тұратын 1000-нан астам адам кірді. Жұмысшылар темекі жапырақтарын қорғау үшін оларды жабық қоймаларға көшірді және мал мен ірі қараны биік жерлерге тасыды. Дауыл мектептерді жабуға және кейбір рейстерді тоқтатуға мәжбүр етті. Монро, Шарлотта, Ли және Манати округтерінің әкімдері жылжымалы үйлерде және автокөліктерде тұратын адамдарға эвакуациялау туралы бұйрық берді. Сонымен қатар, Ки-Вест дауыл кезінде коменданттық сағат енгізді. Флорида жағалауынан солтүстікке қарай жылжығанда «Ирен» бастапқыда Оңтүстік Каролина жағалауына соғылуы күтілді, бұл Ұлттық дауыл орталығын Оңтүстік Каролинаның Эдисто Бичіннен Солтүстік Каролинаның Хатеррас мысығына дейін дауыл туралы ескерту беруге мәжбүр етті. Осыған байланысты Оңтүстік Каролинаның кейбір аймандарына ерікті эвакуациялау туралы бұйрық берілді. Алайда, траектория шығысқа қарай ауысқанда Солтүстік Каролинаның жағалау аймақтарына міндетті эвакуациялау бұйрықтары шығарылды, нәтижесінде ондаған мың адам үйлерінен шығарылды. Эвакуациялау бұйрығына бірнеше жағалау қалалары кірді; төмен жатқан аймарларда және жылжымалы үйлерде тұратын адамдарға баспана іздеу ұсынылды. Сонымен қатар, Флойд дауылынан бірнеше апта бұрын үйсіз қалғандардың көпшілігі баспаналарға эвакуацияланды. Солтүстік Каролинаның губернаторы Джим Хант төтенше жағдай жариялады, штаттың төтенше жағдайларды басқару тобы қалпына келтіру мақсатынан дайындық миссиясына көшті.
Куба
Кубаны кесіп өтетін кезінде Ирен ауыр жауын-шашынға себеп болды, Манака Изнагадағы жауын мөлшері ең жоғары деңгейге жетіп, [мөлшері көрсетілмеген]. Бұдан әрі, Матансас провинциясындағы Плайя-Жирон жерінде кем дегенде [мөлшері көрсетілмеген] жаңбыр жауды, ал көптеген басқа да жерлерде 7 дюймнен (178 мм) астам жаңбыр жауды. Гавананың Касабланка бөлігінде де жауын-шашын байқалды, сондай-ақ Иреннің жаңбырынан туған желдің күшті соққысы темекі егістіктерін су басты. Соның салдарынан Гаванада екеуі электр тогынан қаза тапты.
Флорида
Флорида-Кей аралдары арқылы өтетін кезеңде Ирен Кей-Вакада 2,3 футқа (1 метрге) дейін дауыл толқынын тудырды, ал Кей-Вестте 1,5 фут (0 метрге) дейін толқын тіркелді. Ұраганның салдарынан желдің күші шамамен 8,5 градусқа дейін жетті, сондай-ақ күшті жел соқты, оның ең күшті соққысы Биг Пайн-Кейде байқалды. Жалпы, Ирен Монро округінде 81 үйді тұруға жарамсыз қалдырды. Бірақ Эверглейдс қаласында теңіз өнімдері дүкенінің толыққандай шатыры құлап кетті. Штат бойынша минималды Ұраган ретінде жылжуына қарамастан, Флориданың құрлықтағы тұрақты Ұрагандық желдің байқалуы болған жоқ. Майами Бичте ең жоғары ресми желдің көрсеткіші тіркелді, ал Веро Бичте ең жоғары нақты желдің күші байқалды. Ұлттық ауа райы қызметінің мәліметтерінен басқа, Оңтүстік Флорида су басқару ауданы Окичоби көлінің жанындағы желдің күшті соққыларын хабарлады, бірақ бұл шағын мезоциклоннан туындаған төменгі ағындардың салдары болуы мүмкін. Күшті желдің салдарынан Маями мен Батыс Палм Бич аралығында 700 мың адам электр қуатынан айырылды, оның ішінде Ұлттық Ұраган орталығы да болды. Орталықта қысқа уақытқа электр қуаты үзілді, бірақ компьютерлерді қайта іске қосу үшін бір жарым сағат кешіктірілді, осы уақытта Орта Батыс және Вашингтоннан алынған мәліметтер пайдаланылды. Флорида Электр және Жарық компаниясының қызметкерлері күшті желдің салдарынан электр желілерін жөндеуге мүмкіндік таппады, ал Иреннің су басуы жер асты желілерін батырып, су тартылғанға дейін жөндеу жұмыстарын жүргізуге кедері келтірді. Иреннен жауған жаңбыр жолдар мен каналдарды су басып, көптеген көліктердің қозғалысын тоқтатты, оның ішінде Браувард округіндегі 1200 үй мен Майами-Дейд округіндегі 879 үй зақымдалды. Сонымен қатар, дауыл Палм-Бич округінде 225 тұрғын үйді қиратты немесе толыққандай зақымдады. Ирен сонымен қатар Оңтүстік-Шығыс Флоридадағы ауыл шаруашылығына 338 миллион долларға бағаланған қатты зиян келтірді. Алғашқы бағалау бойынша, су тасқыны оның жолындағы жеміс бақшаларының 5%-дан 15%-ға дейін жойды. Су тасқыны жүгері мен бұрыштың қыста егілуін кешіктірді және помидор өсімдіктеріне зақым келтірді, бұл Майами-Дейд округінің фермерлерін зақымдалған егінді қайта егуге мәжбүр етті. Ұраган сонымен қатар қант қамысын, көкөністерді және цитрус дақылдарын зақымдады, ал дауылдан кейін цитрус ісігі тарады. Бұрынғы Деннис және Флойд Ұрагандарынан кейін жағажайлар эрозияға ұшырағаннан кейін, Ирен Флориданың шығыс жағалауында жағажайлардың айтарлықтай эрозиясына әкелді. Эрозия жеке үйлердің іргетастарын ашты, кейбіреулерін тұруға жарамсыз қалдырды. Көптеген жағажайларға кіру жаңа құм әкелу үшін немесе баспалдақтар қайта салынғанға дейін жабылды. Үнді өзенінің лагунасындағы қатты солтүстік жел мен үлкен толқындар кемежайларды қиратты немесе зақымдады. Солтүстікке қарай, Бірінші жағалау аймағында көбінесе желдің, эрозияның және жағалаудағы су тасқынының әсері байқалды. Флаглер округінде Ұраган төрт үйге қатты зақым келтірді, ал 173 үйге және 18 бизнеске, соның ішінде үлкен аркаға және Marineland ойын-сауық паркіндегі көрермендер отыратын аймақты жабатын төбеге аз зақым келтірді, кейбір құрылымдарға шағын зақым келтірді. Абако аралында дауылдан туындаған торнадо бір үйдің шатырын алып тастады, нәтижесінде бір адам қаза тапты. Ауыр жаңбыр кезінде суға батып кеткен көлікте болған төрт адамның қаза болуы тікелей өлімге әкелді. Шарлстондағы желдің күшті соққылары ағаштар мен электр желілерін құлатып, электр қуатының үзілуіне себеп болды, сонымен қатар жағалау бойындағы жағажайлардың эрозиясына әкелді. Солтүстік Каролинаның жағалауымен қатар жылжу кезінде Ирен штатта қатты жаңбыр жауды, Эрнулда ең жоғары көрсеткіш тіркелді. Иреннен туындаған екі торнадо тіркелді: Онслоу округінде F0 және Уиксвиллде F2. F2 екі трейлерді қиратты, бірнеше үйлерге зақым келтірді және бір адамды жарақаттады. Ауыр су тасқыны Солтүстік Каролинаның бірнеше жолдарын жауып, бірнеше жол-көлік оқиғасына әкелді. Ирен Ұраганы сулы жолда гидропландап кетіп, апатқа ұшыраған бір адамның қазасына тікелей себеп болды. Су тасқыны қатты болғанына қарамастан, Ирен Ұраганы Солтүстік Каролинада аз зиян келтірді. Ирен Ұраганы Вирджинияның оңтүстік-шығысында қатты жаңбыр жауды, оның салдарынан Чесапикте 17 жол жабылды, ал Саутгемптон және Саффолк округтерінде ғана жолдар жабылды. Сонымен қатар, Норфолк қаласында 100-ден астам көлік судан зақымдалды, сонымен қатар көптеген жол-көлік оқиғалары тіркелді. Делавэрдегі жаңбыр Кент округінен бастап, штаттың оңтүстік шетінде орналасқан Селбивиллге дейін созылды. Жаңбыр суды нашар өткізетін аймақтарда су тасқынына әкелді, бірақ көп зиян келтірмеді. Оңтүстік Нью-Джерсидегі дауыл Бич-Хейвенде 8 дюймға дейін жаңбыр жаудырды, ал радарлық мәліметтерге сәйкес, кейбір аймақтарда 10 дюймға дейін жауды. Солтүстікке қарай, Ирен штаттың солтүстік бөлігінде желдің күшті соққыларын тіркеді. Энглвуд қаласында бекітілмеген қауіпсіздік қақпасы құлап, 87 жастағы әйел қаза тапты. Ирен мен алдағы суық фронттың үйлесімінен Массачусетс штатының жағалау аймақтарында шамамен 8 дюйм жаңбыр жауды және желдің күші 60 миль/сағатқа дейін жетті, ал Нантакетте жауын-шашынның ең жоғары көрсеткіші 10 дюймға жетті, желдің күші 70 миль/сағатқа дейін жетті. Жел ағаштардың бұтақтары мен электр желілерін құлатып, ағаш көлікке түсіп, екі жолаушысына жеңіл жарақаттар келтірді.
Канада
Айриннің қалдықтары тропикалық циклоннан тыс аймақта пайда болғандықтан, Ньюфаундлендке, әсіресе аралдың орталық және батыс бөліктеріне күшті жел, ауыр жаңбыр және қар әкелді. Корнер-Брук, Стивенвилл және Твиллингэйт қалаларында кең ауқымда электр қуаты үзілгені хабарланды.
Салдары
Дауылдан кейін Халықаралық Қызыл Крест және Қызыл Жарты Ай қозғалысы Кубаға шұғыл көмек шақыру жасады. Бұл шақыру арқылы 217 498 доллар (1999 жылғы CHF) жиналды, ол 12 000 адамға, уақытша баспаналарда тұрып жатқандарға гигиеналық құралдар, тұрмыстық заттар, су тазартқыш таблеткалар және су құюға арналған ыдыстар жеткізуге жұмсалды. Шақыруда сондай-ақ жөндеу материалдары мен болашақ апаттарға ұлттық қоғамның жауап беру қабілетін арттыру сұралды. Кубалық Қызыл Крест 4500-ден астам еріктілерді зардап шеккен аймақтарға жөнелтті, олар жараланғандарға жедел жәрдем көрсетті, тағам мен медициналық жабдықтарды таратып, қан орталықтарымен ынтымақтастықта жұмыс істеді. «Ирен» Флорида арқылы өтіп кеткеннен кейін бірнеше күн өткен соң, президент Билл Клинтон 18 округті апат аймағы деп жариялады. Бұл жариялау зардап шеккен кәсіпкерлер мен үй иелеріне уақытша тұрғын үй, шағын жөндеулер немесе апатқа байланысты шығындар үшін федералдық көмекке өтініш беруге мүмкіндік берді. Президент Флоридада төтенше жағдай режимін де жариялады, бұл федералдық ресурстарды қоқыстарды тазалау және шұғыл қызметтерге жұмылдыруға мүмкіндік берді. Егінге келтірілген зиянға байланысты АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігі Бровард, Коллиер, Майами-Дейд және Монро округтерін апат аймақтары деп жариялады. Бұл шарттарға сәйкес келген фермерлерге арзан пайызбен несие алуға мүмкіндік туды. Сонымен қатар, президент Клинтон Солтүстік Каролинадағы 66 округті «Флойд» даулынан кейін көмек алуға лайық деп жариялады, және «Иреннен» келген зардаптарға байланысты олар да қосымша көмекке ие болды. Багам аралдарында аудандық еріктілер тазалау жұмыстарына көмектесті. Багам Корольдік қорғаныс күштері зардап шеккендерге көмек көрсету үшін гуманитарлық көмек таратты. Дауылдың салдарына қарамастан, «Ирен» есімі 2000 жылдың көктемінде алынбады және 2005 жылғы маусымда қайта қолданылды, бірақ 2011 жылғы маусымда қолданылғаннан кейін тоқтатылды.