Кіріспе

1988 жылы Атлантика мұхитында болған 5-санатты «Гилберт» дауылы 2005 жылғы «Уилма» дауылынан кейін Атлантика бассейнінде барометрлік қысым бойынша екінші ең күшті тропикалық циклон болды. 1988 жылғы Атлантика дауыл маусымында пайда болған өте күшті тропикалық циклон «Гилберт» Кариб теңізі мен Мексика шығанағына кең ауқымда зардап келтірген 5-санатты дауыл ретінде қалыптасты, сондай-ақ 1969 жылғы «Камиль» дауылымен бірге Атлантика мұхитында құрлыққа соққан екінші ең күшті тропикалық циклон атанды. «Гилберт» Атлантика бассейнінде тіркелген ең ірі тропикалық циклонның бірі болды. Бір сәтте оның тропикалық дауыл күшіндегі желдің диаметрі 925 шақырымға жетті. Бұған қоса, «Гилберт» Мексикаға соққан тарихындағы ең күшті тропикалық циклон болды. 1988 жылғы Атлантика дауыл маусымының жетінші аталған дауылы, үшінші дауыл және бірінші күшті дауыл болған «Гилберт» 8 қыркүйекте Барбадостан 644 шақырым шығысқа қарай пайда болды. Келесі күні тропикалық дауылға айналған «Гилберт» батыс-солтүстік бағытта Кариб теңізіне қарай жылжу кезінде күшейе берді. 10 қыркүйекте «Гилберт» дауылдық қарқынға жетті және 11 қыркүйекте 3-санатты дауылға дейін күшті қарқынмен өсті. Келесі күні Ямайкаға соққаннан кейін дауыл қайтадан күшейіп, 13 қыркүйекте Саффир-Симпсон шкаласы бойынша 5-санатты дауылға айналды. «Гилберт» сол күні сәл әлсіреп, 5-санатты қарқындылығын сақтап, Юкатан түбегіне жетті. Құрлыққа шыққаннан кейін «Гилберт» Юкатан түбегінде жылдам әлсіреп, 15 қыркүйекте Мексика шығанағына 2-санатты дауыл ретінде шықты. «Гилберт» Мексика шығанағынан өтетін кезінде күшін біртіндеп арттырып, 16 қыркүйекте Мексиканың құрлығына 3-санатты дауыл ретінде соқты. Дауыл құрлыққа соққаннан кейін біртіндеп әлсіреп, ақырында 19 қыркүйекте АҚШ-тың орталық аймағында тарады. Козумель аралында «Гилберт» дауылы 5-санатты дауыл ретінде құрлыққа шыққанда, 165 миль/сағат (265 км/сағат) жылдамдығымен желдің қысымы 900 миллибарға жетті. «Гилберт» Кариб теңізінде және Мексика шығанағында шамамен тоғыз күн бойы қиындықтар тудырды. Барлығы 318 адам қаза тауып, 2,98 миллиард доллар (1988 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтірді. «Гилберт» салдарынан келген ауқымды зардаптарға байланысты Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым 1989 жылдың көктемінде оның атын алып тастады; 1994 жылғы дауыл маусымында оны «Гордон» деп атады.

Метеорологиялық тарих

Гилберт дауылдың пайда болуы 1988 жылдың 3 қыркүйегінде Африканың солтүстік-батыс жағалауын кесіп өткен шығыс тропикалық толқынға (ұзынша келген, шығыстан батысқа қарай қозғалатын төмен қысым аймағына) байланысты. Келесі күндері толқын тропикалық Атлантика мұхитын кесіп өтіп, экватордың солтүстігінде кең жел айналымын қалыптастырды. 8 қыркүйекке дейін жүйе ұйымдаспаған күйде болды, содан кейін спутниктік суреттерде анық жел айналымы орталығы желге қарсы аралдарға жақындап келе жатқаны байқалды. Келесі күні Ұлттық дауыл орталығы (NHC) оны Дворак әдісін қолдана отырып, Барбадостан шамамен 400 миль (644 км) шығысқа қарай орналасқан жылдық дауыл маусымының он екінші тропикалық депрессиясы деп жіктеді. Депрессия батыс-солтүстік бағытта жылжыды және Мартиника маңындағы Кіші Антиль аралдары арқылы өтетін кезінде Гилберт тропикалық дауыл статусына ие болуға жеткілікті күш жинады. Тропикалық дауылға айналғаннан кейін Гилберт күрт күшейді. Доминикан Республикасы мен Гаитидің оңтүстігінен өтіп, 10 қыркүйекте дауылға айналды және келесі күні Саффир-Симпсон шкаласы бойынша 3-ші санатқа дейін күшейді. Осы кезде Гилберт тұрақты жел жылдамдығы және ең төменгі барометрлік қысымы бар күшті дауыл ретінде жіктелді. 12 қыркүйекте дауыл Ямайканың шығыс жағалауына осы қарқынмен соқты, оның 15 миль (24 км) енді көзі аралдың бүкіл ұзындығы бойынша шығыстан батысқа қарай жылжыды. Гилберт Ямайка жағалауынан шыққаннан кейін тез күшейді. 13 қыркүйекте дауыл Кейман аралдарынан өтетін кезінде Гранд-Кейман обсерваториясы дауылдың оңтүстік-шығыстан өту кезіндегі желдің күшті соғуын тіркеді. Гилберт 24 сағат ішінде 72 мбар күшейіп, ең төменгі қысымға жеткенше және ең жоғары тұрақты ұшу биіктігіндегі жел жылдамдығына жеткенше жарылыс тәрізді күшею жалғасты. Мексика шығанағына дейін 2-ші санаттағы дауыл ретінде шыққанға дейін дауыл құрлықтан өту кезінде тез әлсіреді. Алайда Гилберт қайтадан күшейді және 16 қыркүйекте Тамаулипас штатының Ла-Песка қаласының маңында 3-ші санаттағы дауыл ретінде соңғы рет құрлыққа соқты, желдің жылдамдығы шамамен болды. Cayman Airways Гилберт дауылдан бұрын Кейман аралдарынан тұрғындарды эвакуациялады. 12 қыркүйекте Кейман аралдарына дауыл туралы ескерту жарияланды, ал Кубаның оңтүстік жағалауындағы дауыл туралы ескерту Сиенфуэгосқа дейін ұзартылды, Камагуэйден шығысқа қарайғы бөлігі дауыл туралы ескертуге жаңартылды. Сол күні кешке Юкатан түбегі Фелипе Карилло Пуэрто мен Прогрессо аралығында дауыл күзетіне алынды. Бұл аймаққа Канкун және Косумель курорттық қалалары да кірді. 14 қыркүйекте Гилберт Юкатан түбегіне жақындаған кезде аймақтағы дауыл туралы ескерту Четумал мен Шампотон арасындағы жағалаудың барлық бөлігін қамтуға дейін ұзартылды, ал Белиздің солтүстік ауданына дауыл туралы ескерту жарияланды. және жылдамдық шектеулері.

Шығыс Кариб теңізі мен Венесуэла

Гилберт тропикалық дауыл ретінде Кариб теңізінің шығысындағы көптеген аралдарға күшті жел мен мол жаңбыр әкелді. Сент-Люсиядағы дауылдан банан егісінен 740 000 долларлық шығын болды, Гваделупа, Сент-Винсент және Доминика да ұқсас зардаптарды тіркеді. Дауылдың салдарынан келген жалпы шығын 3 миллион долларға бағаланды. Барлығы жеті адам Доминикан Республикасы мен Венесуэлада қаза тапты.

Испаньола

Гилберт дауылдың сыртқы аймақтарынан қатты жаңбыр жауып, Доминикан Республикасы мен Гаитиде ірі су тасқынына әкеп соқты. Доминикан Республикасында кем дегенде тоғыз адам қаза тапты, себебі көптеген өзендер, оның ішінде Юна өзені, жағалауларынан асып кетті. Гаити үкіметі кең ауқымды зардаптарға байланысты бүкіл оңтүстік жарты аралында төтенше жағдай жариялады. Гаитидегі жалпы шығын 91,2 миллион долларға бағаланды, бұл ішкі аймақтарда кенеттен су тасқынына себеп болды. 49 адам қаза тапты. Дауыл егістерді, ғимараттарды, үйлерді, жолдарды және шағын ұшақтарды қиратқандықтан 700 миллион доллар (1988 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зардап келтірді. Гилберт тудырған көшкіннен екі адам құтқарылып, ауруханаға жеткізілді. Екі адамның жағдайы жақсы екені хабарланды. Кингстонға ұшақтар қабылдау-жіберу жұмыстары тоқтатылды, Ямайкадан Флоридаға дейін телефон желілері бұзылды. Ямайканың шалғай аймақтарындағы барлау ұшуларында аралдағы үйлердің сексен пайызының шатырлары қирағаны анықталды. Құс өсіру саласы да толығымен жойылды; ауыл шаруашылығынан келген зиян 500 миллион долларға жетті (1988 жылғы АҚШ доллары). Гилберт дауыл - Ямайка тарихындағы ең қиратушы дауыл және 1951 жылғы Чарли дауылдан бергі ең күшті дауыл.

Кайман аралдары

Гилберт 13 қыркүйекте Кайман аралдарының оңтүстігіне қарай 30 миль (48 км) қашықтықта өтті. Бірақ, Гилберттің жылдам қозғалысының арқасында аралдар дауылдан көп бөлігін сақтап қалды. Аралдарды қоршаған судың тереңдігі дауыл толқынының биіктігін 5 футқа (2 метрге) дейін шектеді, соның салдарынан зиян азайтылды. Кем дегенде 50 адам үйсіз қалды, ал зиянның көлемі миллиондаған долларды құрауы мүмкін еді. Гватемалада 16 адам, ал Никарагуада тағы 5 адам қаза тапты, Орталық Америкада барлығы 21 адам көз жұмды. Гилберт Юкатан түбегіне соққанда 35 000 адам үйсіз қалды, 83 кеме батып кетті. 60 000 үй қирады, ал зиянның шамасы 1-2 миллиард долларға (1989 жылғы АҚШ доллары) бағаланды. Канкун аймағында Гилберт қаланың жағалауларының 60% -ын жуып әкеткен үлкен толқындарды тудырды; дауылдық толқын құрлыққа дейін еніп кірді. 1988 жылғы қазан, қараша және желтоқсан айларында туризмнің төмендеуіне байланысты 87 миллион долларлық (1989 жылғы АҚШ доллары) қосымша шығын болды деп болжанды. Юкатан түбегіндегі жаңбырдың ең жоғары көрсеткіші Прогресода тіркелді. Гилберт Мексиканың үшінші ірі қаласы Монтеррейге соққы берді, нәтижесінде қатты жел, нөсерлі жаңбыр және кең ауқымды су тасқыны болды. Су тасқынынан 60-тан астам адам қаза тапты, ал эвакуацияланғандарды тасыған бес автобус суға батқанда 150-ден астам адамның қаза тапқаны қаупі болды. Санта-Катарина өзенінің жағасында қалған автобустағы жолаушыларды құтқаруға тырысқан алты полицей суға шағылып, қаза тапты. Монтеррей тұрғындары электр қуаты мен ішуге жарамды сусыз қалды, телефон желілерінің көп бөлігі бұзылды. Су тартылғаннан кейін, дөңгелектері саз бен тасқа толыған көліктер көріне бастады. Кинтана-Роо губернаторы Мигель Борге Канкундағы зиянның шамамен 1,3 миллиард мексикалық песо (1988 жылғы песо; АҚШ долларымен 500 миллион доллар) екенін хабарлады. Канкуннан 5000-нан астам американдық турист эвакуацияланды. Салтильода қатты жаңбырдан туындаған жол апаттарында бес адам қаза тауып, 1000-ға жуық адам баспанасыз қалды. Гилберт нөсерлі жаңбырлар жаудырып, бірнеше торнадо тудырды. Кинтана-Роо штатында Гилберт жаңғақтардың көп бөлігін құрды. 1989 жылы туған өрт 1191 шаршы километрге тарады. Козумель аралының өсімдіктеріне келтірілген зиян және адамдардың қоныс салу орындарын өзгертуі Козумель трашерінің қарқынды азаюына және жойылуына себеп болды деп саналады.

Америка Құрама Штаттары

Техас тікелей соққыға ұшырауы мүмкін деген алаңдаушылыққа қарамастан, Гилберттың оңтүстікке қарай 97 шақырым жердегі жағалауға тиюінен Техастың оңтүстігінде тек аз ғана зардап шегілді. Кейбір жерлерде желдің күші дауыл деңгейіне жетті, бірақ штаттағы негізгі әсер 3-5 футтық (шамамен 0.9-1.5 метрлік) толқыннан туған жағалау эрозиясы және торнадолар болды, олар негізінен Сан-Антонио аймағына әсер етті. Гилберт Техаста 29 торнадо тудырды, олардың кем дегенде екеуі құлпынай торнадосы болды. Техастың 25 округінде 30-дан 60-қа дейін торнадо тіркелді. Олардың тоғызы Сан-Антониода болды, онда 59 жастағы әйел мобильді үйінде ұйықтап жатқанда қаза тапты. Корпус-Кристи мен Браунсвиллден солтүстікке қарай Сан-Антониоға және батысқа қарай Дель-Риоға дейінгі аймақта 40 торнадо пайда болды. Гилберт сондай-ақ, мұхиттан 250 шақырым қашықтықтағы Дель-Риодағы ерекше дауылдық торнадоны жақсы көрсете білді. Бұл 1972 жылы «Агнес» дауылынан пайда болған торнадодан бері фильмге түсірілген осы типтегі алғашқы торнадо болды. Торнадоның үлкен көрінуіне қарамастан, ол кең аумақты қамтиған зардаптарға әкелмеді. Дауылдық торнадолар көбінесе осылай болады. Штатта 1988 жылдың 5 қазанында ірі апат жарияланды. Оклахома штатында АҚШ-тағы ең көп жауын-шашын, Уичита тауларындағы жабайы табиғат қорығында тіркелді. Техас пен Оклахома штаттарының жекелеген аймақтарында 4 метрден астам жауын-шашын жауды, ал Мичиганның орталық бөлігінде 5 метрге дейін жауын-шашын болды. АҚШ-тағы жалпы зиян 80 миллион долларға (1988 жылғы АҚШ доллары) бағаланды. 1994 жылғы маусымда оны «Гордон» алмастырды.

Танымал мәдениет

Ямайкада би залының диджеї Ловиндер дауылдан кейін бірнеше күн өткен соң "Wild Gilbert" атты сингл шығарды. Бұл жамайкалық музыка тарихындағы ең жылдам сатылған регги жазбасы болды. 1989 жылы PBS телеарнасының "Nova" сериясы "Дауыл!" атты эпизодты шығарды, онда Гилберт дауылы көрсетілген (кейіннен 1992 жылы Эндрю және Иники дауылдарын көрсету үшін өңделді).