Стерлингтің кварц-долеритті жарылысы: геологиялық құрылым және пайда болуы
Stirling Sill
Стерлинг Силь – шотландтық кварц-долериттен тұзған геологиялық құрылым. Көмір қабаттарына еніп, оларды құнды антрацитке айналдыруы мүмкін. Геология, Шотландия.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Стирлинг сілемі – Шотландияның орталық бөлігінің кең аумағында жатқан және ұзындығында бір-бірімен байланысы болуы мүмкін үлкен кварц долеритінің ішкі кірігісі немесе сілемі. Сілемнің жасы карбон дәуірінің соңына немесе, ықтимал, перм дәуіріне жатады, себебі ол көмір қабаттарына еніп, әртүрлі страталар арасындағы төсек жазықтықтарында жиі кездеседі. Кейбір жерлерде сілем стратадағы жарықтар арқылы жоғары көтеріліп, бетінде дике деп аталатын формацияларды құрайды. Батыс жағындағы сілем карбон кезеңінің төменгі бөлігінде орналасқан, әрі кальциферлі құмтас пен лавалардан жоғары жатыр, бұл Баннок өзенінің жоғарғы ағысында байқалады. Дегенмен, кеншілердің алаңдауына орай, сілем шығысқа қарай пайдалы қабаттардың ішінде биік орналасқан, кейбір жерлерде көмірді жойса, ал басқа жерлерде сілемнің әсерінен көмір құнды антрацитке айналған. Эбби Крейгтің немесе Стерлинг қалысының жартасының еңісі көмір кен орындарының шетіндегі көмір қабаттарының жатыс бұрышын көрсетеді, сондай-ақ сілемнің қалыңдығын да байқауға болады, ол шамамен 100 метрге жетеді. Геологтар антрациттің пайда болуына қатысты түрлі теориялар ұсынады, себебі көмір Очил жарылысының жанында тиімді пісірілген, алайда бұл теориялар бір-бірімен келіспеуі мүмкін. Сілемнің қай жерден, жер астынан балқыған тау жынысы көтерілгені әлі белгісіз, бірақ Очил жарылысындағы көтерілістер бар екені мәлім, бірақ олардың жалпы құрылыммен сәйкес келмейтінін атап өткен жөн. Сілемнің негізгі пайда болу ошағы Очил төбелерін құраған ежелгі жанартау орталығының аймағында болуы мүмкін, геологтар бұл ошақтың Стерлингтің шығысында, мүмкін Кинкардин аймағында орналасқанын болжайды. Бұл көмір бассейндерінің қалыптасуына себеп болған алғашқы жанартаулық белсенділіктен кейінгі шөгіңкілікпен байланысты, бірақ шындық әлі ашылмады, себебі тереңдікті зерттеу және қажетті дәлелдерді табу үшін қатты тау жыныстарында көптеген терең бұрғылаулар қажет. Сілемнің батыс бөліктерін Эбби Крейг, Стерлинг қалысы, Кингс паркі, Гиллис төбесі, Саучиберн және оңтүстікке қарайғы әртүрлі нүктелерде көруге болады. Кварц долериті бұрын Камбусбаррон және Мюррейшалл сияқты бірнеше жерлерде қазылған, бірақ қазіргі таңда Нортфилдте, негізінен жол құрылысына қолданылатын тас үшін қазылып алынуда.
The Stirling Sill is an outcropping of a large quartz dolerite intrusion or sill that underlies a large part of central Scotland, and may be contiguous at great depth. The sill is of very late Carboniferous age or more probably Permian, as it penetrates the coal measures, often in bedding planes between the various strata. In places, it rises through fractures in the strata to a new level, forming features that, at the surface, would be called dikes. At its outcrop on the west, the sill generally lies towards the base of the Carboniferous sequence, and just above the calciferous sandstone deposits and lavas, as can be seen in the upper part of the valley of the Bannock Burn. However, to the consternation of miners, it occupies a higher position amongst the useful strata towards the east, and in places has destroyed the coal, while in others the effect of the sill has been to convert the coal to more valuable anthracite. The slope of the Abbey Craig, or the Stirling Castle rock, gives a general idea of the angle of dip of the coal measures at the extremity or the coalfield, and the thickness of the sill can also be seen, which is approximately 100 metres. Geologists have had various theories about the formation of anthracite, as the coal has been most effectively baked near the Ochil Fault, however the theories are not necessarily incompatible. The source of the sill, where the molten rock rose from below, is not known; however it is known that there are risers in the Ochil Fault, although these are inconsistent with the overall structure. The main origin of the sill may be in the region of the eruptive centre that formed the Ochil Hills in a much earlier period, which geologists postulate is somewhere to the east of Stirling, possibly in the region of Kincardine. This ties in with subsidence following the first round of eruptive activity that lead to the formation of the coal basins, with a much later outbreak of intrusive activity from the same magma feeders, however the truth will remain unknown because it would take very many deep bores in hard rock to probe the depths and find the necessary evidence. The western extremities of the sill can be seen at the Abbey Craig, Stirling Castle, Kings Park, Gillies Hill, Sauchieburn and various points to the south. The quartz dolerite was once quarried at several places including Cambusbarron and Murrayshall, but is quarried today at Northfield, primarily for roadstone.