Екінші дүниежүзілік соғыстағы американ дипломаты және Қытайдағы қызметі

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі Қытайдағы американдық дипломат, британдық жүзуші

Джон Стюарт Сервис (3 тамыз 1909 – 3 ақпан 1999) – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның барысында Қытайдағы Сыртқы істер қызметінде қызмет еткен американдық дипломат. Мемлекеттік департаменттің "Қытай сарапшыларының" бірі саналды және Яньаньдағы Дикси миссиясының маңызды мүшесі болды. Сервис азаматтық соғыста коммунистердің ұлтшылдарды жеңетінін дұрыс болжады. Ол және басқа дипломаттар 1949 жылы Қытайда коммунистер жеңіске жеткеннен кейін туған ішкі саяси дауылда Қытайдың "жоғалуына" кінәлі деп танылды. 1945 жылдың маусымында Сервис "Америазия ісі" бойынша тұтқындалды. Ұлттық прокуратура оған тыңшылық қылды деген айыптау іздеді, бірақ федералдық қазылар алқасы бірауыздан оны айыптаудан бас тартты. 1950 жылы АҚШ сенаторы Джозеф Маккарти Сервиске шабуыл жасады, нәтижесінде Сервис Қытайда қызмет еткен кезде жазған есептерге қатысты тергеу жүргізілді. Көптеген адалдық комиссиялары Сервистің адалдығын растады, бірақ соңғысы оның адалдығына қатысты "нақты күмән" бар екенін мәлімдеді. Бұл пікір Мемлекеттік хатшы Дина Ачесонды Сервисті жұмыстан шығаруға мәжбүр етті. 1957 жылы АҚШ Жоғарғы Соты бірауыздан оны қайтадан қызметке орналастыру туралы шешім қабылдады және Ачесонның әрекеті заңсыз деп танылды, себебі ол "Мемлекеттік департаменттің хатшыға міндетті ережелерін бұзды".

Ерте өмір

Джон Сервис 1909 жылғы 3 тамызда Қытайдың Сычуань провинциясындағы Чэнду қаласында Грейс Жозефин (Боггс) және Роберт Рой Сервистің ұлы болып дүниеге келді. Олар Сычуаньға YMCA үшін миссионер болып жұмыс істеген. Сервис балалық шағын Сычуань провинциясында өткізді. Он бір жасқа келгенде Сервис жергілікті қытай диалектін толық меңгерді, содан кейін жоғары мектепте Шанхай американ мектебінде білім алды. Сервис отбасы Калифорнияға көшті, онда Джон он бес жасында Берклидегі Беркли орта мектебін бітірді. Оны білгендер оны әрқашан "Джек" деп атағандарын және ол есімнің орта атын ешқашан қолданбағанын айтады. 1927 жылдың күзінде Сервис Оберлин колледжіне қабылданды. Оның есептері генерал Джозеф Стилвеллдің дипломатиялық атташесі және Сыртқы істер қызметінің офицері Джон П. Дэвистің назарына ілікті. 1943 жылдың жазында Дэвис Сервисті және тағы екі адамды өзіне көмекшілер ретінде тағайындады.

Дикси миссиясы мен Яньань

Жапонияға шабуыл жасау Қытайдан жоспарланғандықтан, барлық қытай фракцияларының қолдауын алуға зор қызығушылық болды. АҚШ Армиясының бақылау тобы, сондай-ақ "Дикси миссиясы" деп танылатын, Қытай Коммунистік партиясының Яньаньдағы штаб-пәтеріне сапар шегіп, Солтүстік Қытайдағы күш ретінде коммунистермен байланыс орнату үшін құрылды. Дэвис Мемлекеттік департаменттен Сервисті таңдады, ол коммунистік штаб-пәтерге алғашқы болып келді. Сервис 1944 жылдың 22 шілдесінде Яньаньға жетті. Онде Сервис Мао Цзэдун және Чжоу Энлай сияқты коммунистердің жетекші тұлғаларымен кездесіп, сұхбаттасты. Келесі төрт айда Сервис Мао мен Қытай Коммунистік партиясын жоғары бағалаған, ал оның басшыларын "прогрессивті" және "демократиялық" деп сипаттаған бірқатар есептер жазды. Ол: "Коммунистер Қытайда қалуға тиіс және Қытайдың тағдыры Чиангқа емес, оларға байланысты" деп жазды. Ол сондай-ақ Чиангтың үкіметіндегі ұлтшылдардың сыбайласқан және тиімсіз екенін жазды. Сервис және басқа американдық саяси офицерлер коммунистермен және ұлтшылдармен қарым-қатынас орнату саясатын жақтады. Олар азамат соғысының болатынына сенді және коммунистердің жеңіске жететініне нық сенімді болды. Егер АҚШ ККП-ны ұлтшылдармен коалицияға біріктірсе, онда АҚШ коммунистерді кеңестік ықпал аймағына итеріліп бара жатқан жағдайдан шығара алады деп ойлады. АҚШ-тың Қытайдағы жаңа елшісі Патрик Херли де коммунистер мен ұлтшылдар арасында біртүтастыққа қол жеткізуге тырысты. Херли бастапқыда екі тараптың да билікті бөлісуіне мүмкіндік беретін бес тармақты жоспарды қабылдады. Бірақ Чян бұл жоспарды қабылдамай, өзі мен жақтастары басқаратын үкіметте коммунистерге нақты билік бермейтін үш тармақты жоспармен жауап берді. Херли тек Чиангтың көзқарасын қолдады және Сервис пен басқа сыртқы істер қызметкерлерінің коммунистердің күшейіп келе жатқан ықпалын қабылдап, оған бейімделу туралы ұсыныстарын қабылдамады. Херли Сервисті және басқа саяси офицерлерді Қытайдан қайтарды және АҚШ-тың Қытайдағы дипломатиялық сәтсіздіктеріне оларды кінәлады.

Because the invasion of Japan was planned to launch from China, there was great interest in enlisting support from all Chinese factions. The US Army Observation Group, also known as the Dixie Mission, was formed to travel the headquarters of the Chinese Communist Party in Yan'an and to establish contact with the Communists as a power in North China. Davies selected Service to represent the State Department, the first to visit the Communist headquarters. Service arrived in Yan'an on July 22, 1944. There Service met and interviewed top leaders of the Communists like Mao Zedong and Zhou Enlai. Service wrote a series of reports over the next four months that praised Mao and the Chinese Communist Party, and described its leaders as "progressive" and "democratic." He wrote, "The Communists are in China to stay and China's destiny is not Chiang's but theirs." He continued to write that the Nationalists under Chiang were corrupt and incompetent. Service and the other American political officers advocated a policy of relations with the Communists and the Nationalists. They believed a civil war was inevitable and that the Communists would triumph. If the US supported the CPC in a coalition with the nationalists, they felt that the US could steer the Communists out of the Soviet orbit to which the Communists might be pushed if they were antagonized. The new US Ambassador to China, Patrick Hurley, also tried to bring unity between the Communists and the Nationalists. Hurley initially accepted a five point plan that would have brought both into a power sharing arrangement. Chiang rejected this plan and countered with a three point plan that would leave the Communists with no real power in a government run by him and his supporters. Hurley came to support Chiang's view exclusively and rejected the recommendations of Service and the other Foreign Service officers to accept the Communists' growing power and to accommodate it. Hurley had Service and the rest of the political officers recalled from China and blamed them for US diplomatic failures in China.

Кейінгі мансап

1945 жылы Вашингтонға оралғаннан кейін, Сервис көп ұзамай "Америазия ісі" бойынша күдікті ретінде тұтқындалды. Ол Қытайдағы қызмет кезінде АҚШ-тың құпия материалдарын "Америазия" журналының редакторларына өткізгені айыпталды. Бірақ үлкен жюри Сервиске қарсы айыптама қоюдан бас тарды және материалдардың құпия емес, журналистерге жиі таратылатын ақпарат екенін анықтады. Бес жыл өткен соң, Джозеф Маккарти оны коммунист деп айыптағаннан кейін ол Мемлекеттік департаменттен босатылды. Сервис бұл шешімге сот арқылы шағымданды. Нәтижесінде АҚШ Жоғарғы Соты оның пайдасына үкім шығарып, Мемлекеттік департаментке қайта орналастырды. 1945 жылғы "Америазия ісі" бойынша алғашқы құқықтық жеңісі мен 1950 жылғы жұмыстан босату арасында Сервис үш рет шетелге жіберілді. Ол қысқа мерзімге Токиодағы Дуглас Макартур штабында қызмет етті. 1946 жылдың қазан айынан 1949 жылдың басына дейін Жаңа Зеландияда жұмыс істеді. Соңында ол Үндістанға тағайындалды, бірақ отбасымен бірге сол жерге баруға үлкермеді. 1950 жылдың наурыз айында Йокогама портындағы кемесінен Вашингтонға қайтуға бұйрық берілді, онда оған тағылған айыптарға жауап беруі керек болды.

Адалдықсыздық айыбы

ФБР бақылауы 1945 жылғы 19 сәуірде Сервистің «Америзия» журналының редакторы Филипп Джаффемен Статлер қонақ үйінде кездескенін тіркеді: «Микрофон бақылауына сәйкес, Сервис Джаффеге қытайлықтардың АҚШ үкіметіне сенімді түрде тапсырған мәселелерге қатысты құжатты берген». Қытайда Сервис коммунистермен, тілшілермен және оның қызметтік міндеттері үшін ақпарат бере алатын кез келген адаммен кездесуге беделді болған. Қытайдағы бұрынғы елші Кларенс Гаус Маккарти дәуірінде куәлік берді: «Чункингте Сервис елшіліктің саяси кеңесшісі болды. Оның жұмысы – мүмкіндігінше барлық ақпаратты алу болды. Ол шетелдік баспасөз өкілдерімен кездесті. Қытайлық баспасөз өкілдерімен кездесті. Ол сол жердегі елшіліктер мен өкілдіктердегі біреуді көрді. Ол Гоминьдан штаб-пәтеріне, коммунистер штаб-пәтеріне барды. Ол Чункингтегі барлық адамдармен және оған ақпарат бере алатын кез келген адаммен байланысып, Қытайда не болып жатқаны туралы біздің алдымызда тұрған жұмбақты біріктірді және ол бұл жұмысты керемет атқарды. Сервис Джаффемен көптеген рет кездесті. Мемлекеттік департаменттің бас юрисі Адриан Фишер кейіннен: «Бұл «Жұмақтың мақсатым» фильмінен алынған көрініс сияқты болды. Джек Сервис қыздар интернаты деп ойлап, жезөкшелер үйіне кірді». Соңында ФБР тергеушілері «Америзия» кеңсесіне кіріп, жүздеген үкіметтік құжаттарды тапты, олардың көпшілігі «құпия», «жоғары құпия» немесе «конфиденциалды» деп белгіленген. Сервис күдікті ретінде тұтқындалды. ФБР директоры Дж. Эдгар Гувер Сервиске қарсы «қандай да бір дәлел» бар деп ойлады. Алайда, Әділет министрлігі өз дәлелдерін федералды үкім шығару комиссиясына ұсынғанда, олар Джаффеге айыптау қойды, бірақ 20:0 дауыспен Сервиске айыптаудан бас тартты. Сервис 1948 жылды қоспағанда, 1946 жылдан 1951 жылға дейін жыл сайын адалдық және қауіпсіздік тексерулерінен өтті. Әрбір тексеруде ол адалдықсыздық немесе басқа да бұзушылықтардан ақталды. Чарльз Йост Мемлекеттік департаменттің қызметкері және Сервистің қорғауын қолдаған достарының бірі болды. «Америзия» ісінен бес жыл өткен соң, 14 наурызда сенатор Джозеф Маккарти Сервисті Мемлекеттік департаментте коммунистерге жақтас деп айыптады. Сервис Сенаттың Сыртқы істер жөніндегі комитетінің Мемлекеттік департамент қызметкерлерінің адалдығын тексеру комиссиясы, сондай-ақ Тайдингс комитеті айыптаудан босатылды. Алайда, соңғы тексеру комиссиясы Сервистің адалдығына қатысты «нақты күмәнділіктер» тапты және Мемлекеттік хатшы Дин Эчесон оны жұмыстан босатуға бұйырды. 1950 жылдардың басындағы «Қызыл үрей» кезеңінде Джон П. Дэвис және басқа дипломаттар Қытайдың коммунистерге түсуіне кінәлі деп танылды және Мемлекеттік департаменттен қуылды. 1952 жылдан бастап Сервис Мемлекеттік департаменттен босатылуына шағымданды. Сервис ақырында Sarco International компаниясына жұмысқа қабылданды, бұл компания бу қазандықтарын шығаратын фирма. 1955 жылы Сервисті жұмысқа алған компания иесі Клемент Уэллс оны компания президенті етіп тағайындады. Осы арада Сервистің ісі Жоғарғы сотқа жетті, ол Сервистің пайдасына бірауызды шешім шығарды. Сот Сервистің жұмыстан босатылуы Мемлекеттік департамент ережелерін бұзғанын анықтады, өйткені оның Адалдық және қауіпсіздік комиссиясы Сервистің адал емес екеніне немесе қауіпсіздікке қауіп төндіретініне ешқандай дәлел таппады. «Америзия тыңшылық ісі: Маккартизмге қадам» кітабында Харви Клехр мен Рональд Радош былай деді: «ФБР бақылауының дәлелдері Сервистің нақты ұстанымы туралы барлық күмәнділікті жояды. Егер ол жасырын коммунист болса, тіпті тыңшы болса, транскрипттерде одан да жақсы дәлелдер табылар еді». Джонатан Мирски 2009 жылы Линн Джойнердің Сервис туралы өмірбаянына берген шолуында: «Ол қайтыс болғанға дейін алдындағы он жылда менімен өткізген екі телефон сұхбатында Сервис 1940 жылдары Джаффеге ұлтшылдардың күштерінің орналасуын көрсеткен «жоғары құпия» құжатын бергенін мойындады». Мирски Сервиске кейбір адамдар мұны сатқындық деп есептеуі мүмкін екенін айтты, ал Сервис мұны білетінін жауап берді. Сервис сондай-ақ: «Мен мұны көкірегімнен шығаруым керек» және «Мен ойсыз, сенімді және ақымақ едім» деді. Сервис сонымен қатар Маоның Яньань кезеңіндегі өзінің жауы деп санайтын адамдарды қудалауын және жазалауын әдейі назардан тыс қалдырғанын айтты. Ол себебін түсіндірді: «Мен олардың жеңіске жетуін қаладым. Мен оларды ұлтшылдардан жақсы деп ойладым және егер біз оларға әрқашан қарсы болсақ, келесі Қытай үкіметіне қол жеткізе алмаймыз». Өмірбаянының авторы Линн Джойнер бұл мәлімдемелерге редакторға жолданған хатында жауап берді: «Мен Сервистің өмірінің соңғы жылында онымен кең ауқымды сұхбаттасқанмын және ол маған немесе оны жақсы білетін басқаларға мұны ешқашан айтқан емес». Джойнер қосты: «Сервис өмір бойында оған қарсы қолданылған дәлелдерді көре алмады – және оның өлімінен он жыл өткен соң да осылай болып тұр».

FBI surveillance recorded that Service met with Amerasia editor Philip Jaffe on April 19, 1945 at the Statler Hotel: "Service, according to the microphone surveillance, apparently gave Jaffe a document which dealt with matters the Chinese had furnished to the United States government in confidence." In China, Service had established a reputation for meeting with Communists, reporters, and anyone who might provide information for his duty. Former ambassador to China, Clarence Gauss testified later during the McCarthy era:

In Chungking, Mr. Service was a political officer of the Embassy His job was to get every bit of information that he possibly could he would see the foreign press people. He saw the Chinese press people. He saw anybody in any of the embassies or legations that were over there that were supposed to know anything He went to the Kuomintang headquarters he went to the Communist headquarters. He associated with everybody and anybody in Chungking that could give him information, and he pieced together this puzzle that we had constantly before us as to what was going on in China and he did a magnificent job at it. Service had numerous meetings with Jaffe. Adrian Fisher, who was the senior legal officer at the State Department, later commented, "It was like a scene out of Heaven's My Destination. Jack Service went into a bawdy house thinking it was still a girls' boarding school." Eventually, FBI investigators broke into the offices of Amerasia, and found hundreds of government documents, many labeled "secret." "top secret," or "confidential." Service was arrested as a suspect. FBI Director J. Edgar Hoover wrote that he thought he had an "airtight case" against Service. However, when the Justice Department submitted its evidence to a federal grand jury, they elected to indict Jaffe but, by a vote of 20 0, refused to indict Service. Service was subject to loyalty and security hearings every year from 1946 to 1951, with the exception of 1948. In each hearing, he was cleared of disloyalty or other wrongdoing. Charles Yost was one of the State Department officials and friends who testified on Service's behalf. Five years after Amerasia, on March 14, Senator Joseph McCarthy accused Service of being a Communist sympathizer in the State Department. Service was cleared of the charges by the Senate Foreign Relations Subcommittee on the Investigation of Loyalty of State Department Employees, also known as the Tydings Committee. However, a final review board found "reasonable doubt" as to Service's loyalty, and Secretary of State Dean Acheson ordered his dismissal. In the "Red Scare" turmoil of the early 1950s, John P. Davies, and other diplomats were blamed for the fall of China to the Communists and were forced out of the State Department. Beginning in 1952, Service appealed his dismissal from the State Department. Service was eventually hired by Sarco International, a steam trap company. In 1955, Clement Wells, the owner who had hired Service, appointed him president of the company. Meanwhile, Service's case eventually came to the Supreme Court, which ruled in his favor unanimously. The Court held that Service's dismissal had violated State Department procedures because its Loyalty Security Board found no evidence of Service being disloyal or a security risk. In The Amerasia Spy Case: Prelude to McCarthyism, the authors Harvey Klehr and Ronald Radosh state, "Any lingering doubts about Service's true position are erased by the evidence of the FBI surveillance. If he had been a secret Communist, much less a spy, some better evidence would likely have surfaced in the transcripts." Jonathan Mirsky, in his review in the Wall Street Journal of the 2009 biography of Service by Lynne Joiner states, "In two phone interviews with me shortly before he died a decade ago, Service admitted that in the 1940s he had given Jaffe a top secret document revealing the Nationalist Order of Battle, which showed the exact disposition of the forces facing Mao's troops." Mirsky observed to Service that some people might consider that treason, and Service replied that he knew that. Service also stated, "I want to get this off my chest" and "I was gullible, and trusting, and foolish." Service also said he had purposely ignored Mao's persecutions and executions of his perceived enemies in the Yan'an period. He gave his reason. "I wanted them to win. I thought they were better than the Nationalists and that if we always opposed them we would have no access to the next Chinese government." Lynne Joiner, the biographer, responded to these allegations in a letter to the editor: "I conducted extensive interviews with Service during the last year of his life and he never mentioned this to me or to others who knew him well." Joiner added, "Service was never able to see the evidence being used against him during his lifetime — and so it continues a decade after his death."

Мемлекеттік департаментке қайта оралу

1957 жылы Сервис Мемлекеттік департаментіндегі қызметіне қайта оралды. Алдымен, ол көлік бөліміне бекітілді. 1959 жылы жаңа ішкі тексеруден кейін оған қауіпсіздік мақұлдауы берілді. Әкімшілік мәселелері жөніндегі мемлекеттік хатшы Лой Хендерсон бұл мақұлдауды бекітті, бірақ "Америазия ісіндегі Сервистің әрекеттері кінәлі және Сыртқы қызметке үлкен нұқсан келтірді" деп атап өтті. Хендерсонның шартты мақұлдауы Сервиске мансабын жалғастыруға мүмкіндік берді, бірақ оны қайтадан жоғарылатуға жол бермеді. Сенатта Сервистің тағайындалуына қатысты даудан қашу үшін Мемлекеттік департамент Сервиске Ливерпульдегі консулдықты басқаруды тапсырды, "бірақ осы лауазымға сәйкес атақ немесе жалақы көтерілмеді". Сервис қызмет атқарған барлық лауазымдарда өте жақсы баға алғанмен, Мемлекеттік департамент оны жоғарылатудан бас тартты. 1962 жылы ол зейнеткерлікке шығып, Берклидегі Калифорния университетінде саяси ғылымдар магистрі дәрежесін алды. Диплом алғаннан кейін Сервис 1970-ші жылдарға дейін университеттегі Қытай зерттеулер орталығының кітапхана кураторы болып жұмыс істеді, содан кейін орталықтың басылымдарының редакторы қызметін атқарды. 1971 жылы президент Ричард Никсонның Қытайға сапары алдында Сервис АҚШ-пен қарым-қатынас жақсартылып, елге шақырылған азашар американдықтардың бірі болды. Сапары барысында ол Чжоу Энлаймен тағы да кездесті, ал ол және оның әйелі Кэролайн "Парад" журналының мұқабасында пайда болды.

Өлім

1999 жылдың 3 ақпанында Джон Стюарт Сервис Калифорния штатының Окленд қаласында қайтыс болды.

Мұра

Сервис баяндамаларының екі негізгі тақырыбы – ұлтшылдардың тиімсіздігі және коммунистермен билік үшін күресте жеңіліске ұшырау мүмкіндігі, ал коммунистер АҚШ-пен қарым-қатынас орнатуға тырысуға лайық мұрагерлер болып көрінді. 1946 жылы Қытайдағы Азамат соғысы басталар алдында Сервис коммунистердің жеңіске жететінін болжаған, себебі олардың сыбайлас жемқорлықты жоюға, халықтың қолдауын алуға және бастауыш ұйымдарды құруға қабілетті екенін айтқан. Сервис Дикси миссиясынан Қытайдағы коммунистердің болашақ басқаруы туралы баяндамаларында суреттеген сценарийлер шындықтан алыс немесе толық емес болды. Маоның экономикалық жоспарларын іске асыруы қатал және демократиялық емес еді. Сервис АҚШ-тың қолдауымен дұрыс бағытқа бағытталған жағдайда коммунистердің еркін нарық пен демократиялық реформаларды қабылдайтынына үміттенді. Кейін Сервис американдықтардың коммунистермен қарым-қатынасы Корея және Вьетнам соғыстарын болдырмаған немесе олардың салдарына жеңілдеткен болар деп жазды. 1973 жылы тарихшы Барбара Тючман Джек Сервистің мансабына құрмет көрсетіп, шетел істері қызметкерлерінің қауымдастығы алдында сөз сөйледі, ол кейіннен Шетел істері қызметінің бюллетенінде жарияланды. Тючман «тарихтың қатал шешімі» американдық саясаткерлер 1940 жылдары Сервистің кеңесін тыңдағанда Азия мен Америка «өлшеусіз және белгілі бір дәрежеде түзетуге келмейтін зияннан» сақталған болар деп болжады. Дикси миссиясының тарихы Эндрю Ламның «Қытайдың екі ұлы» (Bondfire Book, 2013) атты Екінші дүниежүзілік соғыс романының негізі болды, онда Сервис маңызды тұлға ретінде бейнеленген.