Кіріспе
Америка саясаткері және заңгері (1893–1971)
Диан Гудерхам Ачесон (/æ//tʃ//ᵻ//s//ən/ ATCHissən; 11 сәуір 1893 – 12 қазан 1971) – американдық мемлекет қайраткері және заңгер. АҚШ-тың 51-ші Мемлекеттік хатшысы ретінде ол 1949 жылдан 1953 жылға дейін Гарри С. Трумэн әкімшілігінің сыртқы саясатын қалыптастырды. Ол сондай-ақ 1945 жылдан 1947 жылға дейін, әсіресе Суық соғысқа қатысты Трумэннің сыртқы саясат жөніндегі бас кеңесшісі болды. Ачесон Трумэн доктринасын және Маршалл жоспарын, сондай-ақ Солтүстік Атлантика шарты ұйымын жасауға көмектесті. 1947 жылдың шілдесінен 1948 жылдың желтоқсанына дейін жеке заңгерлік тәжірибемен айналысты. 1949 жылдан кейін Ачесон сенатор Джозеф Маккарти бастаған республикашылдардың партиялық саяси шабуылдарына ұшырады. 1968 жылы жеке азамат ретінде ол президент Линдон Б. Джонсонға Солтүстік Вьетнаммен бейбіт келісімге келуді ұсынды. 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы кезінде президент Джон Ф. Кеннеди Ачесоннан кеңес сұрап, оны стратегиялық кеңесші топтың (ExComm) атқару комитетіне шақырды.
Ерте өмір және білім
Дин Гудерхам Ачесон 1893 жылғы 11 сәуірде Коннектикут штатының Миддлтаун қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Эдвард Кампион Ачесон, Англияда туған канадалық (1881 жылы Канадаға көшіп келген), Уиклиф колледжін бітіргеннен кейін Англия шіркеуінің дін қызметкері болды. Кейін АҚШ-қа көшіп, Коннектикут епископы болды. Оның анасы, Элеонора Гертруда (Гудрем), Торонтодағы Гудрем және Вортс дистиллериясының негізін қалаушы Уильям Гудрем ағаның (1790–1881) Канадада туған ұрпағы еді. Әкесі сияқты, Ачесон да демократтардың жақтасы және тыйым салуға қарсы болды. Ачесон Гротон мектебінде және Йель колледжінде (1912–1915) оқыды, онда ол Scroll and Key Society-ге қосылды, Phi Beta Kappa-ға сайланды және Delta Kappa Epsilon студенттік бауырластығының (Phi тарауы) мүшесі болды. Гротон мен Йельде ол көңіл көтеруге жақын және әзілге құмар адам ретінде танымал болды; ол біршама жабық болғанымен, сыныптастары арасында танымал еді. Ачесонның кеңінен белгілі болған мақтанышпен қарауы – ол Йельдегі оқу бағдарламасын сынайтын, себебі ол бұрыннан белгілі материалдарды жаттауға бағытталған – ертеден байқалды. 1915-1918 жылдары Гарвард құқық мектебінде профессор Феликс Франкфуртердің зиялылығына тәнті болып, курсын бесінші орында аяқтады.
Жеке өмір
1917 жылы 15 мамырда Ұлттық гвардияда қызмет етіп жүрген кезінде Ачесон Элис Кэролайн Стэнлиге (12 тамыз 1895 – 20 қаңтар 1996) үйленді. Ол сурет салу мен саясатқа құмар болды және олардың ұзақ жылға созылған некесінде тұрақтылықты сақтады; олардың үш баласы болды: Дэвид Кампион Ачесон, Джейн Ачесон Браун және Мэри Элеонора Ачесон Банди.
Экономикалық дипломатия
Өмір бойы демократ болған Ачесон Вашингтондағы Ковингтон және Берлинг заң фирмасында жұмыс істеді, көбінесе халықаралық құқықтық мәселелермен айналысты. 1933 жылдың наурыз айында Франклин Делано Рузвельт оны Қаржы министрлігінің орынбасары етіп тағайындағанға дейін. Қаржы министрі Уильям Х. Вуддин ауырғанда, Ачесон қаржы саласында білімі болмаса да, кенеттен өзін министр міндетін атқарушы ретінде тапты. Ол ФДР-дың алтын бағасын реттеу арқылы долларды дефляциялау (соның салдарынан инфляция тудыру) жоспарына қарсы болғандықтан, 1933 жылдың қараша айында отставкаға кесуге мәжбүр болды. Ол заңгерлік тәжірибасын жаңадан бастады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылғы 1 ақпанда мемлекеттік хатшының көмекшісі болып қайта келген Ачесон Рузвельттің Ұлыбританияға көмектесу және Ось державаларына зиян келтіру жөніндегі экономикалық саясатының көп бөлігін іске асырды. Ачесон Ұлыбританияны қайта қаруландыруға көмектескен «Ленд-Лизинг» саясатын және америкалық/британдық/голландиялық мұнай эмбаргосын іске қосты, бұл Жапонияның мұнаймен қамтамасыз етілуінің 95 пайызын тоқтатты және 1941 жылы Жапониямен қарым-қатынасты шиеленістірді. Рузвельт жапондықтардың барлық активтерін оларды жай ғана алаңдату үшін тоқтатты. Ол Жапонияға мұнай ағыны тоқтатылсын деген ниеті болмады. Президент содан кейін Вашингтондан Ньюфаундлендке Черчилльмен кездесу үшін кетті. Ол кеткен кезде Ачесон тоқтатқан активтерді пайдаланып, Жапонияны мұнайдан айырды. Президент оралғаннан кейін, ол бұл мұнай эмбаргосын кері қайтарудың әлсіздік пен бағынушылыққа ұласатынын шешті. 1944 жылы Ачесон Мемлекеттік департаменттен бас делегат ретінде Бреттон-Вудс конференциясына қатысты. Осы конференцияда соғыстан кейінгі халықаралық экономикалық жүйе жасалды. Осы жерде Халықаралық валюта қоры, Әлемдік банк және Тарифтер мен сауда жөніндегі келісім пайда болды, соңғысы Әлемдік сауда ұйымына айналды.
Салқын соғыс дипломатиясы
Кейін, 1945 жылы Гарри С. Трумэн Ачесонды АҚШ Мемлекеттік департаментінің орынбасары етіп таңдады; ол осы лауазымда Мемлекеттік хатшылар Эдвард Стеттиний, Дж., Джеймс Ф. Бернс және Джордж Маршаллмен жұмыс істеді. 1946 жылға дейін Ачесон Кеңес Одағымен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. 1946 жылы атом энергиясын халықаралық бақылау жоспарын дайындау жөніндегі арнайы комитеттің төрағасы ретінде ол Ачесон-Лилиенталь есебін жазды. Алғашқыда Ачесон Иосиф Сталинге келісімді қатысты. Кеңес Одағының Шығыс Еуропада, Түркия мен Иранда аймақтық гегемонияға ұмтылуы Ачесонның көзқарасын өзгертті. Осы кезден бастап, бір тарихшы былай деп жазады: "Ачесон "салқын соғыстың" құрылысында ғана емес, сонымен қатар оның негізгі ойластырушысы болды". Ачесон хатшының жиі шетел сапарлары кезінде міндетін атқарушы болып тұратын, және осы кезеңде ол президент Трумэнмен тығыз қарым-қатынас орнатты. Ачесон саясатты қалыптастырды және Трумэннің 1947 жылы Грекия мен Түркияға көмек беру үшін Конгреске жолдаған өтінішін жазды, бұл сөйлеу тоталитаризмнің қауіптерін баса көрсетті (бірақ Кеңес Одағын атамады) және Американың сыртқы саясатындағы Трумэн доктринасы деп белгіленген маңызды өзгерістің бастауын берді. 1947 жылдың 30 маусымында Ачесон президент Трумэннен "Еңбекке арналған медальді" алды.
Ақ кітапты қорғау
1949 жылдың жазында 1948 жылғы сайлаудағы күтпеген демократиялық жеңіс "Кім Қытайды жоғалтты?" деген сұрақты тыныштандырмағаннан кейін, Ачесон Мемлекеттік департаментке соңғы Қытай-Америка қарым-қатынастарын зерттеуді тапсырды. Ресми түрде "1944-1949 жылдар аралығындағы Қытаймен АҚШ қарым-қатынасы" деп аталған, кейіннен жай ғана "Қытай туралы ақ кітап" деп аталған бұл құжат, Қытай мен Америка дипломатиясының бір-біріне қатысты кез келген бұрыс түсініктемесін жоққа шығаруға тырысты. Мао Цзэдунг билікті басып алған шақта жарияланған 1054 беттік құжат, Американың Қытай ішкі ісіне араласуы сәтсіздікке ұшырайтынын көрсетті. Ачесон мен Трумэн бұл зерттеу қамыстың қалың тобынан шығарып, әртүрлі болжамдарды сейілтіп жібереді деп үміттенгенімен, құжаттар көптеген сыншыларды әкімшіліктің Қытайдағы коммунизмнің таралуын тоқтатуға күш жеткізбегеніне көндірді.
Корей соғысы
1950 жылғы 12 қаңтарда Ачесонның Ұлттық баспасөз клубы алдында сөйлеген сөзінде Корея түбегі мен Формоза (Тайвань) Америка Құрама Штаттарының аса маңызды "қорғаныс шеңберінің" бір бөлігі ретінде, Ачесон желісі деп аталмады. Бірақ, кейіннен, бірнеше ай өткен соң, 25 маусымда Кореяда соғыс басталғаннан кейін, сыншылар, әсіресе Оңтүстік Кореяда, Ачесонның бұл мәлімдемесін АҚШ-тың Оңтүстік Кореядағы жаңа Сингман Ри үкіметін қолдауы шектеулі болады деп түсіндірді. Олар бұл сөздің Сталин мен Ким Ир Сенге Оңтүстік Кореяға шабуыл жасаса, АҚШ араласпайды деген сенімді ұқтырғанын, яғни "жасыл жарық" бергенін айтты. Дегенмен, 1980 жылдары Кеңес архиві ашылғандағы зерттеулер, бұл сөздің Кореядағы соғысқа қатысты коммунистік шешімдерге тигізген әсері шамалы болғанын көрсетті.
Менон Кэбал және "жеңіл және автоматты қатынастардың аяқталуы"
Ачесонның сыртқы саясатты жақтауы көптеген дәстүрлі американдық одақтастарын мазалады, олар Үндістанның де-факто сыртқы істер министрі Кришна Менонмен бірігіп, Ачесон сол кезде және естеліктерінде қайта-қайта "Менон қастандық тобы" деп атады. Бұл топқа Ұлыбританиядан Энтони Иден мен Селвин Ллойд, Австралиядан Р. Г. Кейси және Канададан Лестер Б. Пирсон кірді. Пирсон 1951 жылы "Америка Құрама Штаттарымен оңай және автоматты қарым-қатынас күндері аяқталды" деп атап көрсеткен еді. "Менон қастандық тобы" Ачесонның Корея соғысы кезіндегі дипломатиялық саясатын қиындатты және Ачесонның Мемлекеттік хатшы лауазымынан кеткеннен кейін де ықпалды күш болып қала берді. Ачесонның топтың дипломатиялық әрекеттерін "софистикалық әдістер" деп сынауы Менонмен қатар Пирсонды да жеке ренжітті, ол кейіннен Канаданың премьер-министрі болды.
"Қытайдың жоғалуы" шабуылдары
Қытайда коммунистер жеңіске жеткен соң, Қытай АҚШ-тың жақын серігінен ащы жауына айналды. 1950 жылға қарай екі ел Кореяда соғысқа қатысты. Сынаушылар Ачесонды олар "Қытайды жоғалту" деп атаған нәрсе үшін кінәлады және Ачесонның қызмет ету мерзіміне қарсы бірнеше жыл бойы ұйымдасқан оппозиция ұйымдастырды; Ачесон өзінің ашық естеліктерінде осы кезеңді "Жабайылардың шабуылы" деп атап, қарсыластарын қынжырлады. Ол коммунизмге қарсы тұрушы рөлін сақтап тұрғанымен, коммунизмді шетелде және ішкі салада белсенді түрде таратпағаны үшін түрлі антикоммунистердің шабуылына ұшырады, оның орнына коммунистік кеңеюді тоқтату саясатын ұстанды. Ол да, қорғаныс министрі Джордж Маршалл да Джозеф Маккарти сияқты адамдардың шабуылына ұшырады; Ачесон кейбір американдықтар үшін тыныштық саясатын жақтаумен теңестірілді. Кейін президент болған конгрессмен Ричард Никсон, кеңес алу үшін Ачесонға жүгінетін болды, "Ачесоннің қорқақ коммунистік ұстаным колледжі" деп қынжырлады. Бұл сын Ачесон "Алгер Гисске қарсы бұрылмағаннан" кейін күшейді, ол коммунистік тыңшы деп айыпталып, тыңшы екенін жоққа шығарғаны үшін жалған куәлік бергені үшін сотталды.
Кейінгі өмір және өлім
Ол 1953 жылғы 20 қаңтарда, Трумэн әкімшілігінің соңғы күні зейнеткерлікке шықты және сенатор Роберт А. Тафтпен бірге Йель университетінің қамқорлар кеңесінде қызмет етті. 1955 жылы Американың өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. Ачесон жеке заңгерлік практикасына қайта оралды. Оның ресми үкіметтік мансабы аяқталғанмен, оның ықпалы жойылған жоқ. Эйзенхауэр әкімшілігі оны назарға алмады, бірақ 1950-ші жылдардың соңында Демократиялық саясат топтарын басқарды. Президент Джон Ф. Кеннедидің икемді жауап беру саясатының көп бөлігі осы топ жасаған ұстанымдық құжаттарға негізделген. Ачесонның заң кеңсесі Ақ үйден бірнеше блок қашықтықта орналасқандықтан, ол кеңседен тыс көп мәселені шешті. Кеннеди және Джонсон әкімшіліктерінің бейресми кеңесшісі болды. Мысалы, Куба зымырандық дағдарысы кезінде Кеннеди оны Францияға, француз президенті Шарль де Гольге ақпарат жеткізу және АҚШ-тың блокадасын қолдауына көндіру үшін жіберді. Ачесон блокадаға қатысты соңғы шешімге қарсы болғандықтан, атқару комитетінен кетіп қалды. 1960-шы жылдары ол Вьетнам соғысын қолдаған «Даналар» деп аталған екі партиялық беделді ақсақалдар тобының жетекші мүшесі болды. Мемлекеттік хатшы ретінде Ачесон Францияның НАТО-ны қолдауы үшін Индокитайды бақылау және коммунизмді тоқтату үшін француз күштерін қолдады. Алайда, 1968 жылға қарай оның көзқарасы өзгерді. Президент Джонсон Ачесоннан американдық әскери саясатты қайта қарастыруды сұрады, ол әскери жеңіске қол жеткізу мүмкін емес деген қорытындыға келді. Демократиялық партия ішіндегі жік-жарықтың күшеюіне жол бермеу үшін Джонсонқа мүмкіндігінше тез шығуды ұсынды. Джонсон Ачесонның кеңесін қабылдап, соғысты жеңілдету және қайта сайлануға түспеу туралы шешім қабылдады. Ачесон Хьюберт Хамфриге сенімсіздікпен қарады және 1968 жылы президенттікке Ричард Никсонды қолдады. Ол Генри Киссинджер арқылы Никсон әкімшілігіне кеңес берді, ол НАТО және Африка мәселелеріне баса назар аударды. 1970 жылы Камбоджаға басып кірген кезде Никсонмен арақатынасын үзді. 1964 жылы ол Мемлекеттік департаменттегі қызметі үшін «Еркіндік медалін» ерекше белгімен алды. 1970 жылы «Present at the Creation: My Years in the State Department» атты естеліктері үшін Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. «Modern Library» кітапханасы осы кітапты 20 ғасырдың ең үздік 100 ғылыми емес кітабының тізімінде 47-орынға қойды. 1971 жылғы 12 қазанда сағат 18:00-де Ачесон 78 жасында Мэриленд штатының Сэнди-Спринг қаласындағы шаруа қожалығында ауыр инсульттан қайтыс болды. Оның денесі кабинетіндегі үстел үстінде табылған. Ачесон Вашингтон, округ Колумбиядағы Джорджтаун зиратындағы Оук Хилл зиратына жерленді. Оның ұлы Дэвид С. Ачесон (Элеонора Д. Ачесонның әкесі) және екі қызы – Джейн Ачесон Браун және Уильям Бандидің әйелі Мэри Ачесон Банди болды.