Кіріспе
Американдық дипломат
Грэм Андерсон Мартин (22 қыркүйек 1912 – 13 наурыз 1990) – американдық дипломат. Ол 1963 жылдан 1967 жылға дейін Таиландтағы елші, сондай-ақ SEATO-дағы АҚШ өкілі, 1969 жылдан 1973 жылға дейін Италиядағы елші, ал 1973 жылдан Сайгон құлауы кезінде эвакуацияланғанға дейін Оңтүстік Вьетнамдағы АҚШ-тың соңғы елшісі болды.
Ерте өмір
Мартин Солтүстік Каролина штатының батыс тауларындағы Марс Хилл деген шағын қалада туып өсті. Оның әкесі баптист пасторы болған. Ол 1932 жылы Уэйк Форест колледжін бітірді. Сол кездегі Оңтүстіктегі көптеген ақ адамдар сияқты Мартиннің саяси көзқарастары демократтық болды. Алайда, Демократиялық партияның консервативті бағытын ұстанатын көптеген оңтүстік ақ адамдардан өзгеше, Мартин «Жаңа келісімді» ынталы түрде қолдады, оны сол кезде өте артта қалған және дамымаған Солтүстік Каролинаны жақсартудың жолы деп есептеді. Франклин Рузвельт басшылығымен Мартин У. Аверелл Харриманның шәкіртіне айналды, ол оның демеушісі болды, бұл оның мансабына зор көмек тигізді. Мартин мансабын Ұлы депрессияның салдарымен күресу үшін құрылған «Жаңа келісім» агенттігі – Ұлттық қалпына келтіру басқармасында бастады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол АҚШ армиясының барлау офицері болды және 1945 жылы жапондықтардың капитуляциясы кезінде USS Missouri кемесінде болды.
Мансап
Мартин 1947 жылдан 1955 жылға дейін АҚШ-тың Париждегі елшілігінде дипломатиялық қызметте жұмыс істеді. Американдық журналист Стэнли Карноу Мартинді «күшті антикоммунистік либерал» деп сипаттады, оның Париждегі басты міндеттері француз өмірінде француз коммунистік партиясының ықпалына тойтарыс беру болды. Оның әкімшілік кеңесші және миссия басшысының орынбасары ретіндегі қабілеттері Мемлекеттік департаменттің назарына ілігіп, оның мансабын жылдам дамытты. Президент Эйзенхауэр Мартинді Женевадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық кеңсесіне АҚШ өкілі етіп тағайындады, ол 1960–62 жылдары осы қызметте болды. Ол түсіндірмесін былай деп аяқтады: «Егер сіз бір күні президент болсаңыз, мырза вице-президент, мен сіздің мүдделеріңізді бүгін президент Джонсонның мүдделеріндей қатты қорғайтынымды біліңіз». Елші Мартин Таиландта қызмет еткен кезінде жергілікті үкімет пен Тайландтың корольдік отбасымен жақын байланыс орнатты. Президент Джонсон мен Қорғаныс министрі Макнамара Біріккен штабтардың Солтүстік Вьетнамдағы бомбалауды күшейту туралы ұсынысын қабылдады; сондай-ақ Оңтүстік Вьетнамның таулы аймақтарындағы құпия операцияларға жақыннан әуе көмегін ұсыну, Лаостағы құпия соғыс және Камбоджаға жасалған шабуылдарға рұқсат берді. АҚШ әскерлеріне B-52 бомбалаушыларын ұшыру үшін қосымша әуе базалары қажет болды. Тайландтың патшаларымен және үкімет басшыларымен жеке қарым-қатынасын пайдаланып, Мартин Тайландты АҚШ әскерлері мен жабдықтарын тайлық аумақтағы базаларда орналастыруға көндірді. Елші Мартин тайлық командирлер «жауапты болса», базалар «тайлық базалары» болып қалатынын және АҚШ соғысының күшеюіне ұят немесе қоғамдық қолдау көрсетілмейтінін мәлімдеді.
Оңтүстік Вьетнамдағы елші
Мартин 1973 жылдың 21 маусымында Оңтүстік Вьетнамдағы елші болып тағайындалды. Карноу Мартин туралы былай деп жазды: "Анахронизм ретінде, ол әлі де Оңтүстік-Шығыс Азияны коммунизмнен құтқаруға жасалған крест жорығынан шабыттанған еді". Мартиннің немере інісі 1965 жылы Оңтүстік Вьетнамда қаза тапты, және Мартин соғыста жеңіске жетіп, оның өлімі бекер болмауы үшін үлкен жауапкершілік сезінді. Карноу Мартиннің президент Ричард Никсонның елші етіп тағайындалу себептерін былай сипаттады: Оңтүстік Вьетнам құлаған жағдайда ол идеалды "құрбандық қой" болатын. Мартин Вьетнам соғысында жеңіске жетуге бел буған АҚШ-тың азаматтарының санатында болды. Либералды демократ ретінде, Сайгондағы кез келген сәтсіздік оның тарапынан республикалық Никсон әкімшілігіне жаман әсер етпес еді. Карноу Вашингтонда оған деген жек көрушілік пен үлкен сыяқысыздық Никсонның және оның Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджердің ешқайсысының естеліктерінде оны бір рет те атамауынан көрінетінін атап өтті. Киссинджер өзінің мемуарларында тікелей айтпаса да, "Вьетнам соғысын аяқтау" кітабында АҚШ-тың Сайгондан эвакуациялануына байланысты жағдайды баяндай келе, Мартинге жанама түрде мақтау айтады. Мартин АҚШ-тың Оңтүстік Вьетнамдағы даулы елшісі болды; ол өзінің тіршілігі үшін күресіп жатқан елде елші ретінде әрекет етуге дайын емес еді. Мартин автомобиль апатында жарақат алғандықтан, көп саяхаттауға мүмкіндігі шектеулі болды. Сайгонда болған кезінде ол қаладан шығып, елдің қалған бөлігін аралауға ешқашан шықпады, нәтижесінде оның байланыстары тек Оңтүстік Вьетнам элитасымен ғана болды. Мартин вьетнам тілінде сөйлей алмаса да, француз тілінде еркін сөйлейтін, ал Вьетнам бұрынғы француз колониясы болғандықтан, француз тілі Оңтүстік Вьетнам элитасы арасында кеңінен қолданылды. Мартиннің Вашингтонға жіберген хаттары Сайгондағы элиталық топтармен байланысын көрсетті, ал ол халыққа аз қызығушылық танытты. Мартин көптеген американдық дипломаттар сияқты президент Нгуен Ван Тхюді "қыңыр" тұлға деп тапты, ол кез келген шындыққа немесе ойдан шығарылған нәрсеге тым сезімтал болды. Мартиннің мінезі де қыңыр, әдепсіздікке бейім, ашуға бейім еді, көптеген адамдар оны жағымсыз санады. Мартиннің Тхюмен қарым-қатынасы қиын болғанына қарамастан, ол оның режиміне шексіз сенім білдірді, және Сайгондағы барлық уақытында Вашингтонға жіберген хаттары Оңтүстік Вьетнамды өте оптимистік көзбен көрсетті. 1973 жылдың қазан айындағы араб мұнай дағдарысы 1974 жылдың наурызындағы үлкен инфляцияны тудырып, Оңтүстік Вьетнам экономикасын құлатты. Инфляцияның салдарынан Оңтүстік Вьетнамдағы жемқорлық эпидемиялық деңгейге жетті, өйткені жемқор шенеуніктер инфляциялық қысымды өтеу үшін көбірек ұрлады. 1974 жылдың жазында Вьетнам Республикасы армиясының (ARVN) сарбаздарының шамамен 90%-ы өздері мен отбасыларын асырауға жеткілікті жалақы алмады. 1974 жылдың жазынан бастап АҚШ елшілігіндегі көптеген дипломаттар ARVN-дегі моральдің қауіпті түрде төмендегеніне алаңдаушылық білдірді. Оңтүстік Вьетнамды мүмкіндігінше жақсы көрсетуге тырысып, Мартин Вашингтонға жіберген хаттарында бұл алаңдаушылықты азайтып, ARVN құлдырамайтынын мәлімдеді. 1974 жылдың желтоқсанында Солтүстік Вьетнам халық армиясы (PAVN) Оңтүстік Вьетнамның Орталық таулы аймағында шабуыл жасады, ол күткеннен сәтті болды, және 1975 жылдың 6 қаңтарында провинциялық астана Фуок Лонгты басып алды. PAVN командирлері көптеген ARVN сарбаздары соғысуға құштар емес екенін және тек номиналды қарсылық көрсеткеннен кейін берілгенін хабарлады. 1975 жылдың 1 наурызында PAVN Орталық таулы аймақта Бан Ме Тхуот шайқасын бастады. 1975 жылдың 11 наурызында Солтүстік Вьетнамның жеңісімен аяқталғаннан кейін, солтүстік вьетнамдықтар соғысты аяқтауға арналған шабуылды 1975 жылы бастауды шешті, бастапқы жоспарланған 1976 жылдың орнына. Шабуыл Хо Ши Мин науқаны деп аталды, бұл атау оның сәтті операция болатынына сенімділікті білдірді. 25 наурызға қарай Вьетнамның бұрынғы императорлық астанасы Хуэ PAVN-ге түсті. Тхю дивизияларын кері қайтаруға бұйрық беруге асықпады, ал 30 наурызда Дананг PAVN-мен басылып алынғанда, ARVN-нің ең жақсы дивизиялары жоғалды. Сайгонға жол ашық болғандықтан, PAVN үшін мамыр айында муссон басталғанға дейін астананы басып алу өте маңызды болды, бұл Сайгонға жылдам шабуылға әкелді. Муссон басталғаннан кейін, ірі әскери операциялар жүргізу мүмкін болмас еді. PAVN Сайгонға қарай жылжуда, Мартин ARVN-нің ұстап тұру қабілеті туралы оптимистік есеп беруді жалғастырды және эвакуацияға қарсы екенін мәлімдеді. Орталық барлау басқармасының директоры Уильям Колби Киссинджермен болған кездесуде Мартиннің бағалауларында жаңылысқанын ескертіп, эвакуацияға кеңес берді, бірақ Киссинджер бұл кеңеске құлақ қоймады. 1975 жылдың алғашқы төрт айында Мартин Сайгондағы американдық шенеуніктердің санын 6500-ден 1100-ге дейін азайту туралы кеңеске құлақ қоймады, эвакуацияны жеңілдету үшін. Сайгон құламайды деп сенген Мартин Сайгон өзенімен Вунг Тау портына дейін Сайгоннан оңтүстік вьетнамдықтарды тасымалдау жоспарларын ветолады, онда кемелер оларды жинап алатын еді. Мартин Киссинджерге, қазірде Мемлекеттік хатшы, Сайгондан жапсарып эвакуацияға қарсы екенін айтты, өйткені ол бұл ARVN-нің моральдық жағдайын нашарлатады деп қорқады. 1975 жылдың 3 сәуірінде Мартин Тхюмен Сайгонның жағдайының нашарлап бара жатқанын, Солтүстік Вьетнамның Орталық таулы аймақты басып алуын мойындады, бірақ АҚШ ARVN-нің Меконг өзені бойында тұруына көмектесу үшін көбірек әскери көмек жіберетініне уәде берді. 1975 жылдың сәуір айының басында Мартин Сайгондағы АҚШ ақпарат бюросының басшысы Алан Картерден видеожазба жасауды сұрады, онда Картер Сайгонның құлау қаупі жоқ екенін және АҚШ Париж бейбіт келісіміне адал болатынын мәлімдеді. Мартин 1975 жылдың сәуір айында пневмониямен ауырған, және оның денесі қабылдаған антибиотиктерге жақсы жауап бермеді, оны "серуандай" көрінеді деп сипаттады. 1975 жылдың 10 сәуіріне қарай PAVN Сайгоннан солтүстік-шығысқа қарай 61 километр қашықтықтағы Сюан Лок қаласына жетті. Мартин ARVN Сайгон мен Меконг дельтасы ауданын ұстап тұратынына сенуін жалғастырды, генерал Ле Минь Дао басқаруымен Сюан Лок шайқасында ARVN-нің 12 күндік қарсыласуын байқағаннан кейін. Оның эвакуацияны бастауға кешіккенінің салдарынан соңғы эвакуация рейсінде тек шектеулі адамдарды эвакуациялауға мүмкіндік болды. NSA тарихында "Құпия күзетші" авторы былай дейді: "Сайгонда елші Грэм Мартин Сайгонды қоршап тұрған (САЙГОН) Солтүстік Вьетнам әскери күштерінің үлкен жиналуын көрсететін SIGINT (сигналдық барлау) есебіне сенгісі келмеді және NSA станциясының басшысы Том Гленннің қырық үш қызметкері мен олардың жиырма екі туыстарын Сайгондан эвакуациялауға бірнеше рет рұқсат бермеді". Мартиннің SIGINT-ке сенбеуі және барлау қызметкерлерін елшіліктен эвакуациялауға рұқсат бермеуі салдарынан "Солтүстік Вьетнамдықтар 2700 адамнан тұратын (Оңтүстік Вьетнам SIGINT) ұйымын толығымен, жабдықтарымен бірге басып алды". 1975 жылдың 20 сәуірінде Киссинджер Мартинге Оңтүстік Вьетнамдағы барлық американдықтарды эвакуациялауға дайындалуды бұйырды, сонымен бірге оңтүстік вьетнамдықтарды эвакуацияламауды айтты. Мартин Киссинджерге телефон арқылы шалып, "жабылмаған жалғыз мойнам менікі" деп шағымданды. Киссинджер оған: "Бұл нәрсе аяқталғанда, мен сенің үстіңнен бірнеше аулаға биік тұрамын" деді. 1975 жылдың 21 сәуірінде Тхю президенттік лауазымнан кетіп, 25 сәуірде Тайваньға қашып кетті, АҚШ оған баспана беруге дайын болмады, оның орнына генерал Тран Ван Хыонг президент болды. Эвакуацияның хаостық себебі Мартиннің эвакуацияны сәуірдің соңына дейін бастамауы болды. 1975 жылдың 29 сәуірінде "Жиі жел" операциясы, ең ірі тікұшақ эвакуациясы басталды, АҚШ тікұшақтары Сайгондан Оңтүстік Қытай теңізіндегі флотқа 8000 адамды жеткізді. Мартин эвакуацияны бастауға соншалықты кешіккендіктен...
Өлім
Мартин 1990 жылғы наурыз айында қайтыс болды және Арлингтон ұлттық зиратының 3-бөліміне жерленді.
Отбасы
Мартин Таиландтағы елші болып қызмет етіп жүрген кезде, оның асырап алған шөкімі, 1-ші лейтенант Гленн Дилл Манн 1965 жылғы қарашада Оңтүстік Вьетнамның Чу Лай маңында, Тач Трудағы жау бекіністеріне UH-1 тікұшақ арқылы шабуыл жасағанда қаза тапты. 1-ші лейтенант Манн Арлингтон ұлттық зиратының 3-бөлімінде жерленген.
Көрмелер
Вьетнам соғысы аяқталған күні Саигоннан елшіні эвакуациялаған тікұшақ Калифорния штатының Сан-Диего қаласындағы Flying Leatherneck авиация мұражайында қойылған.