Кіріспе

Әлемде ауыл шаруашылығынан басқа ешқандай саладан көбірек адам күнкөріс табады; олардың көп бөлігі тропиктік аймақтарда өзін-өзі жұмыспен қамтыған, қарапайым фермерлер. Тропикалық ауыл шаруашылығының негізгі мақсаты – жергілікті тұтынуға арналған азық-түлік өндіру болғанымен, экспортқа өсірілетін дақылдар да оның құрамына кіреді. Тропиктерді талқылағанда, ұқсас тропикалық аймақтарды топтастыру үшін жиі жалпылама атаулар қолданылады. Оларға ылғалды тропиктер (жаңбырлы ормандар), құрғақ тропиктер (шөлдер мен құрғақ жерлер) және муссондық аймақтар (жасыл/ылғалды маусымдары және муссондар болатын аймақтар) жатады. Ауыл шаруашылығын талқылағанда мұндай жіктеу өте пайдалы, себебі әлемнің бір аймағында тиімді нәтиже берген әдіс, тіпті жер шарының екінші жағындағы ұқсас аймақта да қолданылуы мүмкін. Көптеген орташа белдеулік ауыл шаруашылығы техникалары тропикалық аймақтар үшін қолайсыз. 20 ғасырдың екінші жартысында тропиктерде орташа белдеу климатында сәтті қолданылған егіншілік тәжірибелерін қайта жаңғыртуға көптеген әрекеттер жасалды. Бірақ климат, топырақ және жер иелігінің ерекшеліктеріне байланысты, бұл әрекеттер көбінесе сәтсіз аяқталды. Сәттілікке жеткен жағдайларда да, олар көбінесе үлкен жер учаскелеріне ие фермерлерге көбірек пайда келтірді, себебі орташа ауыл шаруашылығы тәжірибелерінің үлкен бөлігі экономикалық тұрғыдан "көлемге негізделген" және ірі өндіріске бағытталған. Бұл өз кезегінде көптеген шағын фермерлерді одан да маргиналды жерлерге итеруге әкелді, өйткені жақсы сапалы жерлер ірі шаруашылықтардың меншігіне біріктірілді.

Жасыл революция

"Жасыл революция" тропиктерде жүргізілген ауыл шаруашылығын жақсарту бағдарламасы болды. Алғашында Рокфеллер қоры қаржылаған, оның мақсаты жүгері, күріш және басқа да дәнді дақылдарды жақсарту – бірдей еңбекпен көбірек дән беретін өсімдіктерді шығару еді. Содан кейін, ол күріш өсірушілерге арналған негізгі шаруашылық тәжірибелерін жақсартуға дейін кеңейді. Егін өнімділігінің өсуі ауыл шаруашылығының халық санының өсуінен озатынын көрсетті – 1950 жылдан кейін жан басына шаққандағы өнім әр жыл сайын артты, және Азия бұл процесте жетекші болды. 1990 жылға қарай "Жасыл революцияның" жалпы құны шамамен 100 миллион АҚШ долларын құрады. "Жасыл революцияның" бір кемшілігі болды: өнім көп болғанымен, егіндер ауруларға бейімдеушілікке ие болды, себебі бұл бағдарламаның басты назарында болған жоқ. Бұл мәселені шешу және шағын шаруашылық егіндеріне көшу мақсатымен, қазіргі таңда тұрақты ауыл шаруашылығы практикасына негізделген және шектеулі қаржылық ресурстарға ие шағын фермерлерге бағытталған екінші "Жасыл революцияны" құруға зор қызығушылық бар.

Өсімдіктердің көбеюі

Көптеген тропикалық азық-түлік өсімдіктері кесу арқылы көбейтіледі. Тұқымдар өсімдік жасушаларының қыс және құрғақшылық сияқты ауыр жағдайларда сақталуы үшін қажет. Бірақ, егер ауа райы жыл бойы өсуге қолайлы болса, тұқымсыз көбейту көбінесе артықшылықты болады. Тұқым кезеңін өткізіп, өсімдіктер көбею циклын едәуір жылдамдата алады. Дегенмен, қалаған кез келген адам тропикалық дақылдарды, мысалы, жемістерді тұқымнан өсіре береді. Мұны істеу үшін тұқымды жылдам өсіруге арналған ерекше техникаларды қолдану тиімді болуы мүмкін.

Өсімдіктің қорғаныс жүйесі

Өсімдіктер бір қиындыққа тап болады: олар пайдалы тозаңдаушыларды және тұқымды таратушыларды тартуы керек, сонымен қатар шөпқоректілердің шабуылынан келтіретін зиянды азайтуы тиіс. Егер қорғаныс болмаса, ағаштар толығымен жойылса, ал кішкентай өсімдіктер мүлдем құрып кетер еді. Өсімдіктер бір орында тұрғандықтан, қашып кете алмайды. Бұл Амазония тропикалық орманында да, солтүстік шыршалы орманда да бірдей. Маркус Вишчик. Көптеген (тропикалық) өсімдіктер өзін қорғау үшін у қолданады. Ең маңызды тропикалық азық дақылдарының бірі – маниока, оны цианидті жою немесе азайту үшін өңделмесе, ішкен кезде цианид бөліп шығарады. Басқа өсімдіктерде оксалаттар (кальцийді байланыстырып, бүйрек тастарын құратын зат) көп; кастор бұршақтары – рициннің көзі, ол ең күшті улардың бірі; ал барқыт бұршақтарында 3,1-6,1% L-DOPA бар, ол көп мөлшерде зиянды болуы мүмкін. Улы өсімдіктердің тізімі ұзақ, бірақ улылығы әрбір өсімдіктен қашыну керек дегенді білдірмейді, улы өсімдіктерді қауіпсіз пайдалану үшін қажетті білім көптеген қауымдастықтарда бар.

Қалқан/мальча

Саудаға шығарылатын тыңайтқыштардың бір қаптарының құрамы NPK – азот (N), фосфор (P) және калий (K) арқылы сипатталады; азот көптеген саудалық тыңайтқыштардың негізгі компоненті болып табылады. Қысқылтек ауаның шағын бөлігі ғана, ал ауаның ең үлкен құрауышы – азот. Азот қосылыстары – ақуыздың негізгі құрылыс блогы; сүтқоректілерде бұлшық ет, ал өсімдіктерде – өсімдік тіндері. Егер топырақта азот қосылыстарының деңгейі артса, өсімдіктердің өсуі айтарлықтай жоғарылайды. Бұршақтар – топырақтағы бактериялармен (ризобия) өзара әрекеттесіп, ауадан азотты пайдалы қосылыстарға түрлендіретін және оларды басқа өсімдіктерге қолжетімді ететін өсімдіктер тобы. Бұршақтардың топыраққа қосқан азот қосылыстарын мол өнімге айналдыру оңай. Дегенмен, тропиктегі ағаштардың өсуіне қатысты бір зерттеу мұны жоққа шығарады, азотты бекітуге қабілетті ағаштардың өсуінің төмендеуімен байланысты екенін көрсетеді. Жасыл тыңайтқыштар – топырақты жақсарту, арамшөптерді басу, эрозияны шектеу және бұршақтар қолданылғанда топырақтың азот мөлшерін арттыру үшін өсірілетін өсімдіктер. Тропикте ең көп қолданылатын жасыл тыңайтқыш – бархат бұршақ. Ол топыраққа азот қосып қана қоймай, арамшөптерді де жоятын қалың жүзімдер мен жапырақтардың жамылғысын жасайды. Ол құрғақшылыққа, топырақтың төмен құнарлылығына және жоғары қышқылдығына төзімді. Бархат бұршаққа балама ретінде лаблаб бұршағы, джек бұршағы және 500 метрден жоғары биіктікте қызыл жүгіруші бұршақ қолданылады. Жамылғы бірнеше сантиметр қалың болғанда, ол кескішпен шабылып, жүзімдер ұсатылады. Бұл жер бетінде арамшөптердің өсуін тежейтін және топыраққа маңызды қоректік заттарды қосатын қалың малч құрайды. Содан кейін жүгері немесе басқа да дақылдар тікелей осы малчқа отырғызылады. Мексиканың оңтүстігінде, Гватемалада және Гондураста кең таралған бұл әдіс, соңғы жылдары Бразилиядан Орталық Африкаға дейінгі тропикалық аймақтардың көптеген бөліктерінде қолданушылардың қатарын кеңейтті. Оны қабылдаған жерлерде ол "жабылып, өртеу" әдісін ығыстырып, фермерлерге бірнеше жыл бойы бір жерді үздіксіз пайдалануға мүмкіндік берді. Корнелл университеті тропикте малчтың және жабылып-малч әдістерінің әсерін зерттеуде жетекші рөл атқарып келеді.

Шағын суландыру

Тропиктік аймақтардың көп бөлігінде жергілікті халықты асырауға жеткілікті тамақ өндіру үшін жауын-шашын жеткілікті, бірақ ол қажетті уақытта немесе ыңғайлы жағдайда жаумай қалуы мүмкін. Түскен суды барынша тиімді пайдалану – үздіксіз мәселе. Су, әсіресе құрғақ жер шаруашылығында маңызды рөл атқарады. Суды төмен құнмен және қоршаған ортаға зиян келтірмей жинау және сақтау мүмкіндігі шөлдер мен басқа да құрғақ аймақтарды шаруаларға ашады. Құрғақ аймақтарда жаңбыр жауған кезде, жаңбырлы дауылдар көбінесе күшті болады, ал топырақ көп мөлшердегі жаңбырды сіңіре алмайды. Бұл жер бетінен судың артық ағып кетуіне алып келеді, оны ұстап және сақтап қалу қажет. Ақшалай дақылдар өсіретін коммерциялық шаруашылықтар көбінесе суару техникаларын қолданады, олардың көпшілігі қоңыржай аймақтардағы ірі шаруашылықтарда қолданылатын суару әдістерімен ұқсас немесе бірдей болады; мысалы, Израильдің тамшылатып суару жүйелері.

Су жиналатын шұңқырлар

Суарудың ең қарапайым түрлерінің бірі – шаруа бақшасына ванна сияқты шұңқырлар қазып, оларды жаңбыр суын жинау үшін пластик пленкамен жабады. Содан кейін, құрғақшылық келгенде, шаруа жиналған суды егіндерін суаруға пайдаланады. Бұл әдіс, әсіресе таулы жерлерде тиімді, себебі онда су тез ағып кетеді. Жауын-шашын жағдайы қалыпты жылдары, су жинайтын шұңқырларды пайдалану арқасында өсіп-өну маусымын бір айға немесе одан да көпке ұзартуға болады. Көптеген жерлерде бір айдың артық болуы – қосымша өнім алуға мүмкіндік береді. Мысалы, егер жергілікті өсімдік өсіру маусымы 5 ай болса, ал шаруаның негізгі дақылдары 3 немесе 4 айда өссе, қосымша бір ай қосалқы дақыл өсіруге жеткілікті болуы мүмкін. Құрғақшылық шаруалардың негізгі өнімдерін қамтамасыз ету үшін жауын суын шұңқырларда жинап пайдалануға болады.

Құмырамен суару

Суару жүйесі – тік бағанаға ілінген шелек, оның түбінен шланг шығады және шлангқа тесіктер жасалады. Шелек сумен толтырылады, ал гравитация күші суды өсімдіктерге жеткізеді.

Тендерлік сорғылар

Тендік сорғы – адам күшімен жұмыс істейтін, жеті метр немесе одан кем тереңдіктен су көтеруге арналған сорғы. Тендік – аяқпен басылатын және машинаны, осы жағдайда сорғыны іске қосатын тетік. Тендік сорғы моторлы сорғының көп бөлігін атқара алады, бірақ оны сатып алуға анағұрлым аз қаржы жұмсалады, сондай-ақ ол пайдаланушының дене салмағы мен аяқ бұлшықтарының күшімен жұмыс істейді, сондықтан жанармай қажет емес. Ол ұңғымалардан және 7 метрге дейін тереңдігі бар құдықтардан сағатына 5–7 м³ су көтере алады, сонымен қатар көлдер мен өзендерден су алу үшін де қолданылуы мүмкін. Көптеген тендік сорғылары жергілікті өндірісте жасалады, себебі оларды жасау оңай және арзан. Стандартты тендік сорғылары – сору сорғылары, және олар алғаш рет 1980 жылдардың басында Бангладеште жасалған. Африкада өндірілетін көптеген тендік сорғылары – қысымды тендік сорғылары, бұл бастапқы конструкцияға енгізілген өзгеріс, оның арқасында су сорғыдан қысыммен шығарылады. Қысымды тендік сорғылары көбірек мүмкіндіктерге ие, өйткені олар фермерлерге суды жоғарыға немесе алысқа сорғылауға, немесе биік резервуарларды толтыруға мүмкіндік береді.

Өсімдіктерді алмастыру

Өсімдіктерді кезекпен алмастыру тропиктердегі зиянкестермен күресудің негізгі тәсілі болып табылады. Егер бір дақыл бір топыраққа қайталап егілсе, сол дақылға шабуыл жасайтын жәндіктер мен аурулар бақылаудан шығып, фермердің өнімділігін күрт төмендетеді. Өсімдіктерді кезекпен алмастырудың ең қарапайым түрі – бір жерге екі рет бірдей дақыл егуден аулақ болу. Бұл астық дақылдарына зиян келтіретін арамшөптердің, жәндіктердің және аурулардың табиғи циклдарын үзуге көмектеседі. Кезекпен алмастыру бірнеше зиянкестерді алдын алуға немесе кемінде жартылай бақылауға, сондай-ақ фермердің химиялық пестицидтерге тәуелділігін азайтуға мүмкіндік береді. Өсімдіктерді кезекпен алмастыру көбінесе жәндіктер мен аурулардан келтірілетін зиянды азайтудың ең экономикалық тиімді тәсілі болып табылады. Өсімдіктерді кезекпен алмастыру қауіпті зиянкеске осал дақылды, сол зиянкеске осал емес дақылмен ауыстыруды қамтиды. Әр азық дақылдың сол дақылға ғана шабуыл жасайтын зиянкестердің өзіндік жиынтығы болады. Әр егіске әртүрлі дақыл егу арқылы фермер сол зиянкестерді аштыққа ұшыратуға мүмкіндік алады. Көбінесе үш-төрт дақылдан тұратын жиынтық кезекпен егіледі, бұл бірінші дақыл қайта егілген кезде оған шабуыл жасайтын зиянкестердің едәуір азайғанын қамтамасыз етеді. Өсімдіктерді кезекпен алмастырудың тағы бір артықшылығы – топырақтың жақсаруы. Бір жерде бір дақылды үнемі өсіру топырақтан сол дақылға қажетті қоректік заттарды алып тастайды. Басқа дақылдарға ауысу топыраққа түсетін күшті азайтады. Егер айналым кезінде жасыл тыңайтқыштар қолданылса, топырақ тіпті жақсаруы мүмкін.

Зиянды жануарларды кешенді басқару

Зиянкестерді кешенді басқару (IPM) химиялық пестицидтерді көптеп қолдануға балама ретінде әзірленді. Барлық жәндік-зиянкестерді жою үшін химиялық пестицидтерді кеңінен пайдалану қажет, бірақ уақыт өте келе бұл өз нәтижесін бермей қоюы мүмкін. Фермерлер зиянкестер тез бейімделуіне байланысты көбірек химиялық заттар қолдануға мәжбүр болады, ал олардың тиімділігі төмендейді, сонымен қатар шаруашылықтан табиғи жыртқыш жәндіктер де жойылады. IPM бойынша химиялық заттарды қорғаныстың екінші қатары ретінде пайдалану керек, ал шаруашылықта табиғи жыртқыштардың санын арттыру – басты мақсат. IPM тәсілінде зиянкестердің санын экономикалық зиян келтіретін деңгейден төмен ұстау қажет, толық жою емес. IPM таза нысанында күрделі және көптеген фермерлердің басқару мүмкіндігінен асып түседі; алайда, оның негізгі қағидалары тропиктерде кеңінен қабылданып, көптеген үкіметтер IPM бойынша білім беру бағдарламаларын қолдайды.

Алдын ала егілетін дақылдар

Жаңадан егілетін дақылдар жердің топырағы эрозиядан толығымен жойылған, немесе шөлдеу процесі басталған аймақтарда қолданылады. Мұның мақсаты – азық-түлік немесе коммерциялық дақылдарды өсіру емес, топырақты жаңарту және қайта күшпендіру, содан кейін азық-түлік немесе коммерциялық дақылдарды егуге дайындау. Мұндай топырақ қайта жаңарту жобаларының негізін азотты бекітетін өсімдіктер мен ағаштар құрайды.

Аштық мезгілі немесе жұқа кезең

Аштық мезгілі – өткен жылғы егістің барлық қоры таусылған, ал келесі егістің пісуіне әлі біршама уақыт бар кезең. Қалыпты жылдары да көптеген шаруалар жыл сайын қолдағы азық-түліктің азаюымен бетпе-бет келеді. Аштық мезгілі көбінесе жаңа егістің себілуімен немесе одан кейін басталады. Сондықтан шаруалар ең көп күш жұмсалатын уақытта азық-түлік тапшылығына ұшырайды. Аштық мезгілінің салдарынан сақтанудың бір жолы – отбасының үйіне жақын жерде маусымдық емес дақылдар өсіру, мысалы, ылғалды аймақтарда банан, ал құрғақ аймақтарда маниок. Мысалы, аштық мезгілінде жеміс беретін он банан ағашы бар отбасы ауыр қиындықтарға тап болмайды. Жүгері, тәтті картоп, бұршақ және Moringa oleifera да осыған жатады.

Жай қыс

Тропиктерде қыстар жұмсақ, мұз, қар немесе мұз болмайды, сондықтан жәндіктер жыл бойы көбейеді. Темір белдеуде қыс жаңа дақылдар пайда болуға дейін көптеген жәндік-зиянкестердің санын азайтады, осылайша көктемде өсіп келе жатқан өсімдіктер шабуылға ұшырамай, өсіп-жетілуге мүмкіндік алады. Тропиктерде өсімдіктер ересек жәндіктерге толы ортаға түседі. Жұмсақ қыстар кейбір аймақтарда, мысалы Үндістанда, қысқы дақылдарды өсіруге жағдай жасайды.

Қышқыл топырақ

Ыстық тропиктердегі топырақтар әдетте өте қышқыл және қоректік заттарға кедей болады; жоғары температура, ылғалдылық және жиі жауатын ауыр жаңбырлардың салдарынан ыдырау процесі жылдам жүреді. Ауыр жаңбырлар, әсіресе муссонды жаңбырлар, қоректік заттардың жылдам шайылуына және топырақтың химиялық тозуына әкеледі. Қоректік заттары жетіспейтін топырақты жақсартудың стандартты, орташа белдеуге тән әдістері, мысалы, компосттау, мұндай жағдайда жылдам шайылу салдарынан тиімділігі шектеулі. Алюминий – Жер қыртысында ең көп кездесетін металл. Ол барлық топырақтарда және ортада, орташа белдеуден тропиктерге дейін таралған. Еріген күйде ол өсімдіктер үшін өте улы, себебі тамыр өсуін тежейді; алайда, орташа белдеудегі кең таралған бейтарап және сілтілі топырақтарда ол ерімейді демек, инертті. Топырақтың құнарлылығы оның қышқылдығына тікелей байланысты, қанша қышқыл болса, алюминийдің уыттылығы сонша жоғары болады; pH 5-тен төмен түсетін аймақтарда алюминий ерігіш күйге өтеді және өсімдік тамырлары арқылы сіңіріліп, жинала бастайды. Тропиктік топырақтардың шамамен үштен бірі дәстүрлі азық дақылдарын өсіруге тым қышқыл. Бұл жоғары қышқылдығы бар тропиктік топырақтар әлемдегі пайдаланылмаған ең ірі жыртылатын жерлерді құрайды, сондықтан осы жерлерді тиімді пайдалану әлемдік азық-түлік қорын арттырудың кілті болып табылады. Winrock International мәлімдейді: "Ылғалды тропиктерде қышқыл топырақтардың салыстырмалы маңыздылығы Латын Америкасында (81%), сондай-ақ Африкада (56%) және Азияда (38%) ең жоғары". Әдетте, ірі шаруашылықтарда алюминийдің уыттылығына қарсы топыраққа әк қосылады, ол қышқылды бейтараптандырып, алюминийді инертті етеді. Алайда, көптеген шағын жер иелері мен қаражат жетіспейтін фермерлер әкке қол жеткізе алмайды және кесіп-жағып өртеу әдісіне жүгінеді. Өсімдіктер күйдірілгеннен кейін, күл қышқыл топырақты бейтараптандырып, оны азық дақылдары үшін қолайлы етеді. Бірақ уақыт өте келе қышқылдық деңгей артады және тек жергілікті өсімдіктер ғана өсе алады, фермерді жаңа жерді тазартуға және көшуге мәжбүр етеді. Ылғалды аймақтардағы топырақтың түсі топырақтағы тотығу деңгейімен байланысты, қызыл топырақ темірдің тотығу нәтижесі болса, сары топырақ алюминийдің тотығу нәтижесі болып табылады.

Тұздылық

Тұздылық құрғақ аймақтарда табиғи түрде пайда болады, онда ерігіш тұздарды тамыр топырағынан шайып кету үшін жеткілікті жаңбыр жаумайды. Тұздылық – суарудың кең таралған қосалқы салдары. Өсімдіктер суды қолданғанда және топырақ бетінен буланып кеткенде, судағы тұз топырақта жинақталады. Құрғақ аймақтардағы жоғары температура және төмен ылғалдылық тұздылықтың суарумен бірге жүруіне себеп болады.

Күндізгі уақытқа сезімтал өсімдіктер

Кейбір өсімдіктер өсуі, гүлдеуі немесе жеміс беруі үшін белгілі бір мөлшерде күн сәулесінің болуын қажет етеді. Бұл талап орындалмаса, олар өмірлік циклын аяқтамайды және жеміс пен тұқым бере алмайды. Сондықтан, орташа белдеуден әкелінген тұқымдар тропиктерде күткендей өнім бермеуі немесе мүлдем өспеуі мүмкін. Кейбір өсімдіктердің генетикалық коды белгілі бір уақытқа созылған күн сәулесіне жеткенде ғана өсіп-өнуді бастауға бағдарланған, бұл уақыт олардың туған жеріндегі күн сәулесінің ұзақтығымен сәйкес келеді. Тропиктерде күннің қысқа болуына байланысты, олардың өсу процесін іске қосатын механизм жұмыс істемей қалады.