Тәуелсіз бұқаралық ақпарат құралдары: маңызы мен сын-қатерлер

Кіріспе

Үкіметпен немесе корпорациямен байланысы жоқ бұқаралық ақпарат құралдары

Тәуелсіз БАҚ – үкімет немесе корпоративтік мүдделердің ықпалынан еркін теледидар, газеттер немесе интернетке негізделген басылымдар сияқты кез келген ақпарат құралы. Бұл терминнің қолданысы әртүрлі. Тәуелсіздік – БАҚ саясаты мен баспасөз бостандығының маңызды қағидасы, ол "көп дау тудыратын ұғым" ретінде қарастырылады. Бұл ұғым көбінесе мемлекеттік бақылаудан, нарық күштерінен немесе қалыпты үлгілерден тәуелсіздікті көрсету, жариялау немесе талап ету үшін қолданылады. Сонымен қатар, ақпарат құралдары мен жеке тұлғалар осы арқылы өздерінің заңдылығы мен сенімділігін нығайтады. Әртүрлі талқылауларда, мысалы, авторитарлық қоғамдағы БАҚ-тың рөлі, Еуропалық мемлекеттік хабар тарату органдарының немесе "баламалы баспасөздің" маңыздылығы туралы пікірлерде тәуелсіздік ұғымы әртүрлі интерпретацияланады. Осы себепті, ашықтық және қатысу сияқты басқа нормалар көбірек маңызға ие болуы мүмкін. Зерттеулер көрсеткендей, тәуелсіз БАҚ үкіметтің жауапкершілігін арттыру және сыбайлас жемқорлықты төмендетуде маңызды рөл атқарады.

Шолу

Бұқаралық ақпарат құралдарының тәуелсіздігіне екі фактор әсер етеді. Онжылдықтар бойы баспа және телерадио хабарларын қолдаған бизнес-модельдердегі бұзылу мен дағдарыс дәстүрлі БАҚ-тарды сыртқы ықпалға осал қалдырды, олар жаңа кіріс көздерін іздеуге мәжбүр болды. Көптеген аймақтарда үнемдеу шаралары мемлекеттік телерадиокомпаниялардың бюджетін күрт қысқартуға, қызметкерлерді жұмыстан босатуға және бағдарламаларды жаңартуды шектеуге әкеп соқты. Тәуелсіздіктің жоқтығының көрсеткіші – журналистиканың сенімділігіне қоғамның сенімі деңгейі. Эдельманның сенім барометрісіне сәйкес, БАҚ-қа деген сенім төмендеп келеді, бұл үкіметке, бизнеске және ҮЕҰ-ларға деген сенімнің азаюын көрсетеді. 2012 жылдан бері онлайн БАҚ әлемдік деңгейде танымал болып, сенімге ие болды, бірақ Минди Чахалдың пікірінше, «жалған жаңалықтар» қатері, сүзгі көпіршіктері және алгоритмдер онлайн ақпараттың сенімділігіне қатысты көзқарасты өзгерте бастады. Аня Шифрин әлеуметтік желілердің азаматтардың БАҚ-қа кеңінен қатысуына мүмкіндік беру арқылы осы тенденцияларды азайтады деген бастапқы үміттерге қарамастан, әлеуметтік желілердің де саяси ықпалға ұшырауы және поляризацияға бейім екендігіне қатысты белгілер көбейіп келе жатқанын айтады, бұл осы платформалардағы ақпаратқа қолданушылардың сеніміне әсер етеді. БАҚ реттеушілердің саяси және экономикалық ықпал мен қысыммен тығыз байланысты БАҚ-тың редакциялық тәуелсіздігіне тигізетін әсері зор. Жеке БАҚ – үкімет бақылауынан тыс және минималды ресми реттеумен жұмыс істейтін – әлі де жарнамалық қолдауға тәуелді, бұл үкіметтер сияқты ірі жарнама берушілердің жарнама берушілерді саяси құрал ретінде пайдалану қаупін тудырады. Жаңа технологиялар БАҚ тәуелсіздігінің мәніне жаңа мағына берді. Деректерді жинау, іріктеу, жинақтау, синтездеу және өңдеу енді көбінесе автоматтандыру нысандарына жүктеледі. Әлеуметтік желідегі жазбаларды бөлісу белгілі бір жаңалық көздерінің немесе оқиғалардың маңыздылығын арттыруда маңызды рөл атқарады, бірақ Facebook сияқты платформалардағы немесе Google News сияқты жаңалықтар жинақтағыштарындағы жеке жаңалықтар ағынының пайда болуы басқа да күштердің нәтижесі болып табылады. Бұл алгоритмдік есептеулерді қамтиды, олар жеке пайдаланушының және оның әлеуметтік желісінің бұрынғы тұтыну үлгілерінің пайдасына кәсіби редакциялық шешімдерді жояды. 2016 жылы қолданушылар оқығысы келетін жаңалықтарды таңдауда редакторларға қарағанда алгоритмдерді артықшылықты деп мәлімдеді. Сырттай бейтарап көрінгенімен, алгоритмдер редакциялық адалдыққа қауіп төндіруі және нәсіл, әлеуметтік-экономикалық жағдай және географиялық орналасуына байланысты адамдарға қатысты кемсітушілікке әкеп соғуы мүмкін.

Two factors tend to influence media independence. The disruption and crisis in business models that have supported print and broadcast media for decades have left traditional media outlets more vulnerable to external influences as they seek to establish new revenue sources. In many regions, austerity measures have led to large scale budget cuts of public service broadcasters, dislocating employees and limiting innovation in programming. An indicator of a lack of independence is the level of public trust in the credibility of journalism. According to the Edelman Trust Barometer, trust in media seems to be declining, reflecting declines of trust in government, business and NGOs. Since 2012, online media has become more and more popular, gaining trust throughout the world, but for Mindi Chahal, awareness on the risk of "fake news", filter bubbles and algorithms have begun to change perceptions of the credibility of online information. Anya Schiffrin says that despite the initial optimism that social media would reduce such tendencies by enabling broader citizen participation in media, there are growing signals that social media are similarly susceptible to political capture and polarization, further impacting on the trust that users may have towards information on these platforms. Media regulators' impact on the editorial independence of the media, which is still deeply entwined with political and economic influences and pressures. Private media – functioning outside of governments' control and with minimum official regulation – are still dependent on advertising support, risking potential misuse of advertisers as a political tool by larger advertisers such as governments. New technologies have added new meaning to what constitutes media independence. The collection, selection, aggregation, synthesis and processing of data are now increasingly delegated to forms of automation. While the sharing of social media posts is crucial in elevating the importance of certain news sources or stories, what appears in individual news feeds on platforms such as Facebook or news aggregators such as Google News is the product of other forces as well. This includes algorithmic calculations, which remove professional editorial judgment, in favor of past consumption patterns by the individual user and his/her social network. In 2016, users declared preferring algorithms over editors for selecting the news they wanted to read. Despite apparent neutrality algorithms may often compromise editorial integrity, and have been found to lead to discrimination against people based on their race, socio economic situation and geographic location.

Реттеу

Реттеуші органдардың рөлі (лицензия беретін телерадиокомпаниялар, контент берушілер, платформалар) және бұқаралық ақпарат құралдары секторының дербестігіне саяси және коммерциялық араласуға қарсы тұру – бұқаралық ақпарат құралдары тәуелсіздігінің маңызды құрамдас бөліктері саналады. Бұқаралық ақпарат құралдары тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін реттеуші органдар үкіметтердің тікелей басшылығынан тысқары орналастырылуы керек. Бұл заңнама, агенттік жарғылары мен ережелері арқылы бағалануы мүмкін. Бакли және авторлар редакциялық тұрғыдан сынға ұшыраған бұқаралық ақпарат құралдарының лицензиясын жаңарту немесе сақтап қалудың болмауы; реттеуші органды үкіметтік министрліктерге біріктіру немесе оның өкілеттіктерін және іс-қимыл мандатын шектеу; сондай-ақ реттеуші шешімдерді қабылдауда заңмен белгіленген процедуралардың сақталмауы сияқты жағдайларды мысал ретінде келтіреді. Бұл реттеуші органдар тәуелсіздік туралы заң талаптарына формальды түрде сәйкес келсе де, шын мәнінде олардың басты міндеті саяси мақсаттарды іске асыру болып көрінеді.

Үкімет бекіткен тағайындалулар

Мемлекеттік бақылау, сондай-ақ реттеуші органдардың саясиландырылуы арқылы да көрініс береді, бұл партиялық көзқарастармен келісетін адамдарды реттеуші органдардың жоғары лауазымдарына ауыстыру және тағайындау арқылы жүзеге асырылады.

Интернетті реттеу

Әлемдегі үкіметтер интернет-компанияларын – байланыс қызметін ұсынатын немесе қосымша қызметтер ұсынатын компанияларды, отандық немесе шетелдік екеніне қарамастан – реттеуді кеңейтуге тырысып келеді. Бұл журналистік мазмұнға елеулі әсер етіп, интернет-компаниялар сақтық шараларын күшейте беруіне және жаңалықтарды, тіпті алгоритм арқылы жоюына мүмкіндік береді, ал зардап шеккен жаңалықтарды дайындаушыларға тиісінше өтемақы алу үшін жеткіліксіз мүмкіндіктер ұсынылады. Көрермендерге тікелей, кабельдік немесе онлайн жүйелер арқылы жеткізілетін спутниктік арналардың көбеюі реттелмеген бағдарламалар саласын едәуір кеңейтеді. Дегенмен, Батыс Еуропа мен Солтүстік Американың кейбір аймақтарында, Араб мемлекеттерінде, сондай-ақ Азия мен Тынық мұхиты аймағында бағдарлама жасаушылардың спутниктік транспондерлерге қол жеткізуін реттеуге бағытталған түрлі шаралар қолданылуда. Араб спутниктік хабар тарату хартасы – хабар тарату стандартын орнату және реттеуші билікті күшейту жөніндегі әрекеттердің мысалы болды, бірақ ол іске асырылмаған көрінеді.

Халықаралық ұйымдар мен ҮЕҰ

Өзін-өзі реттеу журналистер үшін басымдық құрайтын жүйе ретінде көрінеді, сонымен қатар ЮНЕСКО сияқты үкіметаралық ұйымдар мен үкіметтік емес ұйымдар БАҚ еркіндігі мен дамуына қолдау ретінде қарастырылады. Қақтығыс және қақтығыс кезеңдерінде баспасөз кеңесі секілді өзін-өзі реттеуші органдар құру тенденциясы жалғасуда. Ірі интернет компаниялары үкіметтер мен қоғамның қысымына жауап ретінде, жеке компаниялар деңгейінде өзін-өзі реттеу және шағымдану жүйелерін жасады, бұл жүйелерді жасауда олар Глобалдық Желілік Инициатива аясында әзірленген принциптерді пайдаланды. Глобалдық Желілік Инициатива қазірде Google, Facebook және басқа да интернет компанияларымен қатар, бірнеше ірі телекоммуникация компанияларын, сондай-ақ азаматтық қоғам ұйымдары мен ғалымдарды қамтиды. Еуропалық Комиссияның 2013 жылғы «Біріккен Ұлттар Ұйымының Бизнес және Адам құқықтары жөніндегі басшылық қағидаттарын іске асыру жөніндегі АКТ технологиялық секторына арналған нұсқаулық» жарияланымы, ең танымал цифрлық кеңістіктерде қандай ақпарат жариялануы және қандай ақпаратқа басымдық берілмеуі керек екендігінің шектерін анықтап, тәуелсіз журналистиканың болуына әсер етеді.

Жеке сектор

Технологиялық гиганттарға қоғамдық қысым, "жалған жаңалықтарды" анықтау ғана емес, сонымен қатар олардың пайда болуы мен таралуына себеп болатын құрылымдық мәселелерді жоюға бағытталған жаңа стратегияларды әзірлеуге ықпал етті. Facebook қолданушыларға жалған деп санайтын мазмұнды хабарлауға арналған жаңа түймелерді енгізді, бұл онлайн желіде жеккөрушілік пен мазақтауға қарсы бағытталған бұрынғы стратегияларды күшейтеді. Бұл өзгерістер технологиялық гиганттардың ашықтығын арттыруға бағытталған кең ауқымды трансформацияларын көрсетеді. Ranking Digital Rights Corporate Accountability Index көрсеткендей, көптеген ірі интернет компаниялары үшінші тараптардың мазмұнды жою немесе оған қол жеткізу туралы талаптарына қатысты ашықтық саясаты бойынша көбірек ашық болды, әсіресе үкіметтерден келетін талаптарда. Дегенмен, зерттеуде кейбір компаниялардың өздерінің қызмет көрсету шарттарын қалай орындайтыны, нақты мазмұнды және шоттарды қалай шектейтіні туралы ақпаратты жариялауда бұрынғыдан да жабық болғандығы анықталды.

Фактілерді тексеру және жаңалықтармен танысу

Өзін-өзі реттеу механизмдерін анықтау үшін күшейе түскен қысымға жауап берумен қатар, "жалған жаңалықтар" деп аталатын мәселелер бойынша пікірталастарға ынталандырылған "Facebook" сияқты интернет компаниялары пайдаланушыларды "жалған жаңалықтарды" және нақты жаңалықтар көздерін қалай оңай ажыратуға үйрету үшін науқандар жүргізді. Мысалы, 2017 жылғы Ұлыбританиядағы ұлттық сайлау алдында Facebook газеттерде "Жалған жаңалықтарды анықтауға арналған кеңестер" атты жарнамалар сериясын жариялады, онда оқиғаның шындыққа сәйкес келуін не анықтайтынын көрсететін 10 нәрсе ұсырылды. Сонымен қатар, фактілерді тексеруді және жаңалықтар сауаттылығын ілгерілету үшін түрлі донорлар мен қатысушыларды біріктіретін кең ауқымды бастамалар да болды, мысалы, Нью-Йорк қалалық университетінің журналистика мектебіндегі Жаңалықтар тұтастығы бастамасы. Ford Foundation және Facebook сияқты топтардың 14 миллион АҚШ доллары көлеміндегі инвестициясы 2017 жылы іске қосылды, сондықтан оның толық әсері әлі көрініп тұр. Дегенмен, бұл 2015 жылы Poynter Institute ұйымдастырған Халықаралық фактілерді тексеру желісі сияқты басқа желілердің ұсыныстарын толықтырады, ол осы саланың шеңберін анықтауға бағытталған.

Медиа жүйелеріндегі әсерлер

Әлемдегі бұқаралық ақпарат құралдары жүйелері жиі түрде саяси тұлғалардың БАҚ-ты және журналистика мамандығын құрметті институт ретінде мойындамауының кең таралуы мен, әсіресе онлайн БАҚ-ты бақылауға алуға бағытталған күш-жігердің күшеюі салдарынан қысымға ұшырайды, осыған дейін осы типтегі бақылауға басқа БАҚ түрлеріне қарағанда төтеп бере алады деп есептелген еді.

Тарату

Үкіметтер сияқты ықпалды тұлғалар бұқаралық ақпарат құралдарына жүйелі шабуылдар жасау процесін бастап, оларды арсыздандырып, кейде тіпті «жау» деп сипаттау арқылы сектордың тәуелсіздігі мен әл-ауқатына елеулі әсер етеді. Бұл, әсіресе сайлау кезеңінде айқын байқалады. Көбінесе қолданылатын тактика – негізгі ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілердегі расталмаған мазмұн арасындағы шекараны жою. Делегитимизация – үгіт-насихаттың күрделі және тиімді түрі, ол үкіметтің бақылауындағы ұжымдық функциясын орындауға бұқаралық ақпарат құралдарының қабілетіне қоғамның сенімін төмендетуге бағытталған. Бұл саяси және әлеуметтік поляризациямен байланысты болуы мүмкін. Мунгиу Пиппиди бұқаралық ақпарат құралдарының негізгі рөлін – халықты хабардар етуді – бұзатынын, ал бұқаралық ақпарат құралдарының ықпал ету және ақпаратты манипуляциялауға ұмтылатынын айтады. Медианы басып алудың ерекшелігі – жеке сектордың қатысуы. Барлық аймақтарда блогерлер мен азамат журналистерінің нақты мәселелерге назар аударып, наразылықтар кезіндегі жағдайды баяндайтын көптеген мысалдар бар. Медианы толық басып алу да қиын болуы мүмкін. Боттардың көмегімен тәуелсіз журналистерге шабуылдарды кеңінен таратуға қабілетті, ақылы тролльдер, жалған жаңалықтар мен қауесеттер сияқты құралдар қолданылады. Африканың көп бөлігінде «тізбекті қоңырау шалушылар» құбылысы жиі кездеседі. Сонымен қатар, бұл құбылыс Солтүстік Америка сияқты басқа да аймақтарда байқалады, онда ол көбінесе «астротурфинг» деп аталады. Тізбекті қоңырау шалушылар көбінесе саяси тұлғалар тарапынан бағдарламаға өздерінің мүддесі үшін бұрмалау немесе әсер ету мақсатымен танымал радио бағдарламаларына үнемі қоңырау шалуға тапсырыс берілген адамдар болып табылады. Компаниялар бірнеше юрисдикцияны қамтитын интернет-платформалар болған жағдайда меншік мәселелерін реттеу қиынға түседі, бірақ Еуропалық бәсекелестік және салық заңнамасы осыған байланысты кейбір қиындықтарға жауап берді, бірақ интернет-компанияларындағы журналистік мазмұнның тәуелсіздігіне тигізетін әсері әлі де анық емес.

Powerful actors such as governments have often been seen to initiate and engage in the process of systematic attacks on the media by trivializing it, or sometimes characterizing it as an ‘enemy’ has widespread implications for the independence and well being of the sector. This can be particularly apparent during elections. A common tactic is to blur the distinction between mainstream news media, and the mass of unverified content on social media. Delegitimisation is a subtle and effective form of propaganda, reducing the public's confidence in the media to perform a collective function as a check on government. This can be seen as being linked political and social polarization. Mungiu Pippidi considers that capture corrupts the main role of the media: to inform the public, with media outlets instead opting to trade influence and manipulate information. A distinguishing feature of media capture is the collaboration by the private sector. Cases abound across all regions of bloggers and citizen journalists putting a spotlight on specific issues and reporting on the ground during protests. Full capture can also be complicated to achieve. Paid trolls leading to phenomena such as paid Twitter and mob attacks, along with fake news and rumors, are reportedly able to widely disseminate their attacks on independent journalists with the aid of bots. Across much of Africa, a trend of "serial callers" has become increasingly common. Also observed in other regions, such as in North America where the phenomenon is commonly referred to as "astroturfing", serial callers are often individuals commissioned by political actors to constantly phone in to popular radio call in programmes with the intention of skewing or influencing the program in their interest. It is more complex to regulate ownership issues when the companies are internet platforms spanning multiple jurisdictions, although European competition and tax law has responded to some of the challenges in this regard, with unclear impact on the issue of independence of journalistic content on Internet companies.

Жаңа бизнес-модельдер

Көлемдік саладағы БАҚ өкілдері медиа мазмұнының құндылығын қайта қарастырып, осыған сәйкес үкіметтік даму бағдарламалары, корпоративтік демеушіліктер және басқа да арнайы мүдделердің медиа мазмұнын қаржыландыруы немесе өзара қаржыландыруы артып келеді. Мұндай қаржыландыру халықаралық хабар таратуда тарихи тұрғыдан жиі кездеседі және ол әдетте нақты медиа мазмұнына, оның бағытына және журналистердің кәсіби принциптерден өзгеше, кесіп өте алмайтын "қызыл сызықтарға" әсер етеді. Ірі медиа компаниялар өз жарнамаларын онлайн тартуға сенгенімен, қазір Google Ads сияқты көптеген онлайн делдалдар пайда болды, бұл шағын онлайн медиа компанияларына арнайы құралдарсыз да біраз кіріс табуға мүмкіндік берді. Алайда, Facebook сияқты платформалардың бейне мазмұнына қоятын талаптары мен жаңалықтар лентасын ешкіммен ақылдаспай өзгерту мүмкіндігі редакциялық тәуелсіздікке қауіп келтіреді. Сонымен қатар, тиісті медиа ұйымы енді көрсетілетін жарнамаларды бақылауға алмайды және өзінің кіріс мүмкіндіктерін арттыру үшін толық аудитория деректеріне қол жеткізе алмайды. Бұл мемлекеттерде баспа жарнамасының сатылымы айтарлықтай төмендесе де, кейбір газеттер цифрлық жарнамадан түсетін кірістер мен жазылулардың өскенін хабарлады, бұл бұрын қаржылық қиындықтарға тап болған редакцияларды кеңейтуге мүмкіндік берді. Бұл даму ішінара ірі жаңалықтар брендтері мен сайлау циклдері арасындағы байланысты көрсетеді, бірақ сонымен қатар оқырмандардың сапалы цифрлық мазмұн үшін ақы төлеуге дайын екенін көрсетеді.

Саяси және экономикалық араласуды азайту

Бірнеше құралдар мен ұйымдар бұқаралық ақпарат құралдары жүйесіне саяси және экономикалық ықпал етуді басуға уәде береді.

Реттеуші органдар

Кейбір елдерде сауда ұйымдарының үстемдікке ие болуы, шешім қабылдау кезінде негізінен меншік иелерінің мүддесін қорғайтындармен ғана кеңесуге немесе оларды қатыстыруға мүмкіндік беретіндей. Бұл, әсіресе Солтүстік Америкада меншік шоғырланған сайын, БАҚ элитасының лоббилік ықпалының күшеюімен байланысты. Кейбір жағдайларда, БАҚ реттеуші органының үкіметтен тәуелсіздігі коммерциялық мүдделердің оны бақылауына оңай жағдай жасаған болуы мүмкін. Осы сауда ұйымдары мен қауымдастықтардың кейбір басқарма мүшелері үкіметтік жұмыс топтарында және комитеттерде отырады. Мұндай мүшелер жиі қауымдастықтардың БАҚ заңдарын және саясатын жасауға тікелей емес қатысуын жеңілдетеді.

Медиа дамуы мен даму үшін медиа

Кейбір даму ұйымдары мен сарапшылар медиа дамуы мен даму үшін медиа аражігін ажыратады. "Медиа дамуы" дегеніміз – жоғарыда аталған тәсілдер арқылы қоғамдағы медианы тікелей жақсартуға бағытталған күш-жігерді білдіреді. "Даму үшін медиа" нақты даму мәселелері туралы ақпарат тарату үшін қолданыстағы медианы пайдалануға бағытталған жанама күш-жігерді білдіреді. Мұндай күш-жігерге көптеген "Даму үшін ақпараттық-коммуникациялық технологиялар" (ICT4D) жобалары кіреді. Даму үшін медиа білім беру, денсаулық сақтау, бизнес, төтенше жағдайларда көмек көрсету, сыбайлас жемқорлықпен күресу, аз ұлт өкілдерін қолдау және жергілікті қауымдастықтарды тарту сияқты, басқа да даму мақсаттары үшін қолданылған.

БАҚ-ты дамыту ұйымдары

Медиа секторын дамыту көптеген даму ұйымдарының ортақ қызметі болғанымен, олардың негізгі мақсаты тікелей медиа дамыту болғандары аз ғана. АҚШ-та бұқаралық ақпарат құралдарын дамытумен айналысатын үш негізгі ұйым – Internews, Халықаралық журналистер орталығы (ICFJ) және Халықаралық зерттеулер мен алмасулар кеңесі (IREX). Бұған қоса, Халықаралық медиа көмегі орталығы, Шекарасыз репортерлер, 19-бап сияқты ұйымдар әлемдегі медиа дамуы мен баспасөз еркіндігін қадағалайды.