Кіріспе

Яһудилердің апта сайынғы Тора оқу циклының 13-ші бөлігі – Шемот, Шемот немесе Шемос (שְׁמוֹת – еврейше "аты", парашаның екінші сөзі және ерекшеленетін бірінші сөзі) – жылдық еврей Тора оқу циклының он үшінші апталық бөлігі (פָּרָשָׁה, параша) және Мысырдан шығу кітабындағы бірінші бөлім. Ол Мысырдан шығу кітабының 1:1–6:1 аралығын құрайды. Парашада Мысырдағы израильдіктердің қиын жағдайы, нәресте Мұсаның жасырынылуы мен құтқарылуы, Мұсаның Мадианда болуы, Мұсаның шақырылуы, жол жүрісінде сүндет ету, қарттармен кездесу және Мұсаның фараон алдында болуы туралы айтылады. Бұл бөлімде 6762 еврей әрпі, 1763 еврей сөзі, 124 аят және Тораның иісінде 215 жол бар. Яһудилер оны Симхат Торадан кейінгі он үшінші сенбі күні, әдетте желтоқсанның соңында немесе қаңтарда оқиды.

Оқулар

Дәстүрлі сенбі күнгі Тора оқуында параша жеті оқылымға немесе עליות, алиотқа бөлінеді. Танахтың (Еврей Киелі кітабы) Масорет мәтінінде Парашат Шемот алты "ашық бөлімге" (פתוחה, петуха) бөлінген (шамамен абзацтарға тең, көбінесе еврей әріпімен қысқартылған פ (peh)). Парашат Шемоттың ашық бөлімдері ішінде "жабық бөлім" (סתומה, setumah) деп аталатын екі қосымша бөлімі бар (еврей әріпімен қысқартылған ס (samekh)). Бірінші ашық бөлім бірінші оқылымды бөліп береді. Екінші ашық бөлім бірінші оқылымның қалдығын және екінші оқылымның бір бөлігін қамтиды. Үшінші ашық бөлім екінші оқылымның қалдығын және үшінші оқылымның бір бөлігін қамтиды. Төртінші ашық бөлім үшінші оқылымның қалдығын, сондай-ақ төртінші және бесінші оқылымдардың толық бөлігін қамтиды. Бесінші ашық бөлім алтыншы оқылымды бөліп береді. Алтыншы ашық бөлім алтыншы оқылымның қалдығын және жетінші оқылымның толық бөлігін қамтиды. Жабық бөлімдер үшінші және төртінші оқылымдарды бөліп тұрады және жетінші оқылымды аяқтайды.

Бірінші оқу Шығ. 1:1 17

Жақыптың жетпіс ұрпағы Мысырға түсті, және израильдіктер көбейіп, жерді толтырды. Бірінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Жүсіп және оның барлық буыны қайтыс болды, содан кейін Мысырды білмейтін жаңа перғауын билікке келді. Ол халқына израильдіктердің тым көбейгенін және олар соғыс кезінде Мысырдың жауларына қосылып кетпеуі үшін ақылмен әрекет ету қажеттігін айтты. Сондықтан мысырлықтар израильдіктерге қиындық тудыру үшін бақталас-басқарушыларды тағайындады, және израильдіктер перғауын үшін қойма қалаларын, Питом мен Рамсесті салды. Бірақ мысырлықтар оларды қанша қысымға түсірсе, олар сонша көбейді. Мысырлықтар израильдіктердің өмірін кірпіш, саз және егістік жұмыстарымен ауырлатты. Перғауын еврей емілдері Шифра мен Пуяға: «Еврей әйелдерінен туған ұл балаларды өлтіріңдер, қыз балаларын тірі қалдырыңдар» деді. Бірақ емілдер Құдайдан қорқып, перғауынның бұйрығына бағынбады, ұл балаларды құтқарып қалды. Бірінші оқу осы жерде аяқталады.

Екінші оқылым:

Екінші оқылымда Перғауын екі әйелден неліктен ұл балаларды аман қалдырғанын сұрады, ал әйелдер Перғауынға еврей әйелдерінің мысырлықтарға қарағанда күштірек екенін және олардың бала тууға көмекші келмес бұрын шағатынын айтты. Құдай оларды, Құдайдан қорқып, Оған адал болғандықтары үшін жарылқады және оларға үйлер берді. Израильдіктер көбейе берді, ал Перғауын халқына әр туған ұл баланы өзенге тастауды, қыздарын тірі қалдыруды бұйырды. Екінші ашық бөлім 1-тараудың соңында аяқталады. Оқылым 2-тараумен жалғасқанда, леуілік ерлі-зайыпты ұл туды, және әйел оны үш ай жасырды. Оны жасыра алмай қалған соң, ол қамыстан сандық жасап, оны балшық пен қара шайырмен жапты, баласын ішіне салып, өзенге жіберді. Оның қарындасы бақылап тұрғанда, Перғауынның қызы өзенде шомылуға келді, сандықты көрді және оны әкелуге қызметшісін жіберді. Ол сандықты ашып, жылап тұрған баланы көрді және оған аянып, оның еврей балаларынан екенін түсінді. Оның қарындасы Перғауынның қызынан еврей әйелдерінен бала емізуші шақыруды сұрады, және Перғауынның қызы келісті. Қыз баланың анасын шақырып, Перғауынның қызы оны балаға қарау үшін жалдады. Бала өскенде анасы оны Перғауынның қызына әкелді, ол оны өгей ұлы ретінде қабылдап, оны Мұса деп атады, себебі ол оны судан шығарған. Екінші оқылым осымен аяқталады.

Үшінші оқылым: 2 Мысыр 2:11

Мұса (ғ.с.) ер жеткеннен кейін бауырларына барып, олардың ауыр еңбектерін көрді. Ол бір мысырлықтың израильдікке ұрып жатқанын көргенде, екі жаққа қарады, ешкім жоқ екенін байқаған соң, мысырлықты өлтіріп, құмға көмді. Ертесі күні ол екі еврейдің ұрысып жатқанын көріп, кінәлісінен: «Неге әріңді ұрып жатырсың?» - деп сұрады. Ол адам Мұсадан: «Сен мені мысырлықты өлтіргендей өлтірмексің бе?» - деп сұрады. Сонда Мұса ісінің белгілі болғанын түсінді. Перғауын бұл туралы естіген соң, Мұсаны өлтіруді көздеді. Мұса Мадиянға қашып, бір құдық жанына отырды. Мадиян діни қызметкерінің жеті қызы әкелерінің малын суаруға келгенде, қойшылар оларды қуды. Мұса тұрып, қыздарға көмектесіп, малдарына су берді. Олар әкелері Рагуелге келгенде, ол: «Неге бүгін ерте келдіңдер?» - деп сұрады. Сонда олар: «Мысырлық адам бізді қойшылардан құтқарып, малға су берді» - деді. Рагуел қыздарына: «Неге оны сол жерде қалдырып кеттіңдер? Шақырып әкеліңдер, тамаққа отырсын» - деді. Мұса сол кісімен бірге тұруға келісіп, ол оған қызы Сипфораны әйел етіп берді. Мұса мен Сипфораның ұл баласы болды. Мұса оны Гершом деп атап, «мен жат жұртта жат адаммын» деді. Үшінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Ал кейін Перғауын қайтыс болды, израильдіктер құлдықта қиналды, Құдайға жалбарынды. Құдай олардың дұғасын естіп, Ыбырайым, Ысқақ және Яқубпен жасаған өзінің келісімін есіне алды. Үшінші оқу және жабық бөлім 2-тараудың соңында аяқталады.

Төртінші оқу Шығ. 3:115

Төртінші оқылымда, 3-тарауда Мұса Құдайдың тауы Хорибте (Киелі кітаптағы Синай тауының басқа аты) қайын атасы Итроның малын бағып жүргенде, Құдайдың періштесі оған жанып тұрған, бірақ жанбайтын бұтаның ішіндегі отта көрінді. Құдай Мұсаны бұтадан шақырды, ал Мұса: “Міне, мен осындамын!” – деп жауап берді. Құдай Мұсаға жақын келмеуге және тұрған жері киелі болғандықтан аяқ киімдерін шешуге бұйырды. Құдай Өзін Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайы деп таныстырды, Израиль халқының қиын жағдайын көргенін және олардың жалғанын естігенін айтты, сондай-ақ оларды Мысырдан алып шығып, сүт пен балға толы Қанаан еліне жеткізуге уәде берді. Құдай Мұсаға Оның Мұсаны Перғауынға Израиль халқын Мысырдан шығару үшін жібергенін айтты, бірақ Мұса кім екенін сұрады. Құдай Мұсаға Оның онымен бірге болатынын және олар Мысырдан шыққаннан кейін, ол сол тауда Құдайға қызмет ететінін айтты. Мұса Құдайдан Израиль халқына кім жіберді деп айту керектігін сұрағанда, Құдай: “Мен Бармын” (אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה, Ehyeh Asher Ehyeh) деді. Құдай Мұсаға Израиль халқына “Мен Бармын” (אֶהְיֶה, Ehyeh) деп айтуды бұйырды. Құдай Мұсаға Израиль халқына олардың әкелері Ыбырайым, Ысқақ және Жақыптың Құдайы, Яхве (יְהוָה, YHVH) Оны жібергенін және бұл есімнің мәңгілік болатынын айтуды бұйырды. Төртінші оқылым осымен аяқталады.

Бесінші оқу Шығ. 3:16 4:17

Бесінші оқылымда Құдай Мұсаға Израильдің ақсақалдарына Құдайдың уәде еткенін айтуды бұйырды, сондай-ақ олар Мұсаға құлақ асып, онымен бірге фараонға Құдайдың олармен кездескенін жеткізіп, Құдайға құрбандық шалу үшін үш күндік сапарға рұқсат беруді сұрайтынын болжады. Құдай фараонның исраилдіктерді күшпен мәжбүрлемесе жібермейтінін білді, сондықтан Құдай Мысырды таңғажайып құбылыстармен жазалайды, сосын фараон оларды жіберген болады. Құдай мысырлықтардың исраилдіктерге деген көзқарасын жақсартып, олардың қолы бос қайтпауына бұйырды, әрбір әйел көршісінен әшекей-киім сұрап алады, ал исраилдіктер мысырлықтардың мүліктерін тонап алады. Мұса олардың өзіне сенбейтінін болжады, сондықтан Құдай оған таяғын жерге тастауын айтты, ол таяққа айналды, және Мұса одан қашып кетті. Құдай Мұсаға оны құйрығынан ұстауын бұйырды, ол солай істеді, және ол қайтадан таяққа айналды. Бұл олардың Құдай Мұсаға көрінгенін сенуі үшін болды. Содан кейін Құдай Мұсаға қолын кеудесіне салып, шығаруын айтты, ол шығарғанда қолы қардай ақ болып, мәңгілікке ақтап қалды. Құдай оған қолын қайтадан кеудесіне салып, шығаруын айтты, ол шығарғанда бұрынғы қалпына келді. Егер олар бірінші белгіге сенбесе, екінші белгіге сенеді, ал егер олар екі белгіге де сенбесе, Мұса өзеннен су алып, жерге төксе, ол қанға айналады деді. Мұса өзінің сөзді емес екенін, тілі нашар екенін айтты, бірақ Құдай одан адамның аузын кім жаратқанын сұрады, сондықтан Мұса баруы керек, ал Құдай оған не айту керектігін үйретеді. Мұса Құдайдан басқа біреуді жіберуін өтінді, және Құдай Мұсаға ашуланды. Құдай оның жақсы сөйлейтін інісі Аарон онымен кездесуге келе жатқанын айтты, Мұса оған Құдай үйрететін сөздерді айтады, ол Мұсаның тілмашы болады, ал Мұса оған Құдай сияқты болады. Құдай Мұсаға белгілер жасау үшін таяғын алып жүруін айтты. Бесінші оқылым және төртінші ашық бөлім осымен аяқталады.

Алтыншы оқу Шығ. 4:18 31

Мұса пайғамбар (ғ.с.) алтыншы оқылысында, Еторға барып, Мысырға қайта оралуға рұқсат сұрады. Етор оған амандықпен жол берді. Құдай Мұсаға оны өлтіргісі келгендердің бәрі өлгендіктен, қайта оралуға болатынын айтты. Мұса әйелі мен ұлдарын және Құдайдың таяғын алып, Мысырға қайта оралды. Құдай Мұсаға перғауынға Өзінің күшімен жасаған барлық кереметтерін көрсетуін бұйырды, бірақ Құдай перғауынның жүрегін қатайтатынын және ол халықты жібермейтінін де айтты. Мұса перғауынға Израильдің Құдайдың тұңғыш ұлы екенін, ал перғауынның Құдайдың ұлын босатып, Оған қызмет етуге рұқсат беруі керектігін жеткізуі керек еді. Егер ол бас тартса, Құдай перғауынның тұңғыш ұлын өлтіретін еді. Жолдағы бір тоқтау орнында Құдай оны өлтірмекші болды. Сонда Зиппора бір тас алып, ұлын сүндеттеді және оның аяқтарына тигізіп, «Бұл менің қанды күйеуім» деді, сонда Құдай оны тастап кетті. Бесінші ашық бөлім осы жерде аяқталады. Одан кейін Құдай Ааронға далаға Мұсамен кездесуге баруды бұйырды. Аарон барып, Құдай тауында оны қарсы алып, сүйді. Мұса оған Құдайдың айтқандарының бәрін жеткізді. Олар Израильдің қарттарын жинап, Аарон оларға Құдайдың сөздерін айтты және белгілер көрсетті. Халық сенді, және Құдай оларды есінде ұстағанын және азаптарын көргенін естігенде, олар бас иіп, құлшылық етті. Алтыншы оқылым 4-тараудың соңында аяқталады.

Жетінші оқу: * Шығ. 5:1 * 6:1

Жетінші оқылымда, 5-тарауда Мұса мен Һарон перғауынға Құдайдың өз халқын жіберіп, шөлде Құдайға арнап той жасауға рұқсат беруін айтты. Бірақ перғауын: «Құдай кім, мен Израильді жіберуім керек?» деп сұрады. Олар: «Құдай бізбен кездесті», – деді де, перғауыннан үш күнге шөлге баруға және Құдайға құрбандық шалуға рұқсат сұрады, әйтпесе Құдай оларды індет немесе қылышпен жазалайды деді. Перғауын оларға: «Халықты жұмыстан неге тоқтатып отырсыңдар?» – деп, жұмыс бастықтарына олардың жұмысын ауырлатуын, кірпіш жасауға сабан бермеуін, олардың өздері барып сабан жинап, содан бұрынғыдай мөлшерде кірпіш жасауын бұйырды. Халық сабан жинауға тарады, ал жұмыс бастықтары Израиль басшыларын ұрып-соғып, неліктен кірпіш өндірісінің нормасын орындамағанын сұрады. Израильдіктер перғауынға барып, неліктен оларды осылай қатал жазалап отырғанын сұрады, бірақ ол: «Құдайға құрбандық шалуға баратын уақыттары болса, олар еңбек етуден босады», – деді. Сонда басшылар Мұса мен Һаронды перғауыннан шыққаннан кейін қарсы алып, оларды Израильдіктерді перғауын мен оның қызметкерлеріне ұнатпайтын етіп, оларды өлтіруге қару бергені үшін айыптады. Пашаны аяқтаушы мафтир (מפטיר) оқылысында Мұса Құдайға: «Неліктен Сен халыққа осылай жамандық жасадың? Неліктен мені жібердің?» – деп сұрады, себебі ол перғауынға Құдайдың атынан сөйлегеннен бері халыққа жамандық келді, ал Құдай халықты құтқармады. Ал Құдай Мұсаға: «Енді Сен Құдайдың перғауынмен не істейтінін көресің: Ол Өз күшті қолымен халықты жібереді және Өз күшті қолымен оларды жерінен қуады», – деді. Жетінші оқылым, жабық бөлім, және параша осы жерде аяқталады.

Мысырдан шығу 3-тарау

Мысырдан шығу 3:8 және 17, 13:5, 33:3, Леуіліктер 20:24, Сандар 13:27 және 14:8, және 5-ші Заң 6:3, 11:9, 26:9 және 15, 27:3 және 31:20 тарауларында Израиль жері "сүт пен бал ағып жатқан" ел ретінде сипатталады. Сол сияқты, Орта Египет (б.з.д. екінші мыңжылдықтың басындағы) Синухе ертегісі Израиль жерін, немесе египеттік ертегіде айтылғандай, Яа жерін былай сипаттайды: "Бұл Яа деп аталатын жақсы жер еді. Онда інжір мен жүзім өседі. Онда судағыдан гөрі шарап көп болды. Оның балы мол, майы көп еді. Ағаштарында әр түрлі жемістер болды. Онда арпа мен бидай, және барлық түрдегі малдың шексіз саны болды."

Мысырдан шығу 1-тарау

Мысырдан шығу кітабының 1:7 аятында израильдіктердің жемісті болып, көбейгені туралы хабар Жаратылыс кітабының 47:27 аятындағы сөздермен үндеседі.

Мысырдан шығу 2-тарау

Мұса мен Сипфораның құдық жанындағы кездесуі (Шығу 2:15–21) – Торaда некеге әкелетін су көздеріндегі бірнеше кездесудің үшіншісі. Бастамасы осыған ұқсас – Ыбырайымның қызметшісі Исақ үшін Ребекамен құдық жанында кездесуі (Текжарғы 24:11–27) және Яқубтың Рахильмен құдық жанында кездесуі (Текжарғы 29:1–12). Әрқайсысында: (1) алыс елге сапар, (2) құдыққа тоқтау, (3) су алуға келген жас қыз, (4) суды батыл түрде алу, (5) жас қыздың үйіне оралып, отбасына хабар беруі, (6) келген адамның отбасына әкелінуі, (7) одан кейін неке болуы. Роберт Уилсон Шығу 2:23 және 3:7–9-да Израильдің Мысырдан құтқарылуы туралы айтылған тіл, 1 Самуил 9:16-да Саулдың билікке көтерілуі туралы хабарлаған тілмен үйлесетінін атап өтті. Шығу 2:24 және 6:5–6-да Құдай Ыбырайым, Исақ және Яқуппен Израиль халқын Мысыр құлдығынан босату туралы жасаған өзінің уәдесін еске алды. Сол сияқты, Құдай Нойды су тасқынынан құтқару үшін еске алды (Текжарғы 8:1); Құдай жерді қайтадан су тасқынымен жоймау туралы уәдесін еске алуге міндеттенді (Текжарғы 9:15–16); Құдай Ибраһымды Содом және Гоморраның қырылуынан Лотты құтқару үшін еске алды (Текжарғы 19:29); Құдай Рахильді баласыздықтан құтқару үшін еске алды (Текжарғы 30:22); Мұса Құдайға Алтын Бұзау оқиғасынан кейін Израиль халқын Құдайдың ашуынан құтқару үшін Ыбырайым, Исақ және Яқуппен жасаған уәдесін еске алуын өтінді (Шығу 32:13 және Торалық заң 9:27); Құдай Израиль халқын және Израиль жерін құтқару үшін Яқуп, Исақ және Ибраһыммен жасаған уәдесін «еске алатынын» уәделейді (Левилік кітабы 26:42–45); Израиль халқы өз жарналарын соғып, жауларынан құтқарылу үшін еске алынуын қадағалау керек еді (Сандар кітабы 10:9); Самсон Құдайға палестиналықтардан құтқару үшін шақырды (Сөлемдер кітабы 16:28); Ханна баласыздықтан құтқарылу үшін Құдайға еске алуын тіледі (1 Самуил 1:11), және Құдай Ханнаның баласыздықтан құтқарылуы үшін оның дұғасын еске алды (1 Самуил 1:19); Хизия Құдайға аурудан құтқару үшін Хизияның адалдығын еске алуын өтінді (2 Патшалар кітабы 20:3 және Ишая 38:3); Йеремия Құдайға Израиль халқын жазаламау үшін Құдайдың уәдесін еске алуын өтінді (Йеремия 14:21); Йеремия Құдайға оны еске алуын, оның жазалаушыларынан кек алуын өтінді (Йеремия 15:15); Құдай Израиль халқымен жасаған уәдесін еске алып, олардың бүгінгі күнәларына орай мәңгілік уәде жасауға келіседі (Езекиел 16:60); Құдай Сиондағы қарапайым адамдардың шақыруын еске алып, олардан кек алады (Псалм 9:13); Давид Құдайға оның мейірімі мен рақымын еске алуын өтінді (Псалм 25:6); Асаф Құдайға оның қауымын жауларынан құтқару үшін еске алуын өтінді (Псалм 74:2); Құдай Израиль халқының тек адам екенін еске алды (Псалм 78:39); Эзралық Итан Құдайға Итанның өмірінің қысқалығын еске алуын өтінді (Псалм 89:48); Құдай адамдардың тек тозаң екенін еске алады (Псалм 103:14); Құдай Ыбырайым, Исақ және Яқуппен жасаған уәдесін еске алады (Псалм 105:8–10); Құдай Ыбырайымға берген уәдесін еске алып, Израиль халқын Израиль жеріне жеткізеді (Псалм 105:42–44); Псалмші Құдайға оның халқына жақсылық жасау үшін, оның құтқарылуында оны еске алуын өтінеді (Псалм 106:4–5); Құдай уәдесін еске алып, Израиль халқының бүгінгі күнәларына орай оларға рақым етіп, тәубе етті (Псалм 106:4–5); Псалмші Құдайға оның қызметшісіне үміт беру үшін оның сөзін еске алуын өтінеді (Псалм 119:49); Құдай бізді төмендеген кезде еске алып, жауларымыздан құтқарып бізді сақтады (Псалм 136:23–24); Айоп Құдайға оны Құдайдың ашуынан құтқару үшін еске алуын өтінді (Айоп 14:13); Нехемия Құдайға Израиль халқын жер аударылғандықтан құтқару үшін Мұсаға берген уәдесін еске алуын өтінді (Нехемия 1:8); және Нехемия Құдайға оны жақсылыққа жеткізу үшін еске алуын өтінді (Нехемия 13:14–31).

Мысырдан шығу 4-тарау

Еврей Киелі кітапта бірнеше жерде тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) және тері ауруына шалдыққан адам (מְּצֹרָע, metzora) туралы хабарланады, көбінесе (кейде дұрыс емес) "жалаңаш" деп аударылады. Мұсаның басқаларды Құдай жібергеніне сендіру үшін Құдай оған қолын кеудесіне қоюды бұйырды, ал ол оны шығарғанда, қолы "жалаңаш (מְצֹרַעַת, m'tzora'at), қардай аппақ" болды. Леуіліктер кітабының 13–14-тарауларында Тауратта тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) және тері ауруына шалдыққан адамға (מְּצֹרָע, metzora) қатысты ережелер жазылған. Сандар кітабының 12:10-аятында Мириам Мұсаға қарсы сөйлегеннен кейін, Құдайдың бұлты Кездесу шатырынан кетіп, "Мириам алапеске (מְצֹרַעַת, m'tzora'at) шалдықты, ол қардай аппақ болды". 5 Мұса кітабының 24:8–9-аятында Мұса израильдіктерді тері ауруы (צָּרַעַת, tzara'at) кезінде діни қызметкерлердің үйрететін барлық нәрселерін мінетіндей орындауға, сондай-ақ Құдайдың Мириамға не істегенін есте ұстауға ескертті. 2 Патшалар кітабының 5:1–19-тарауларында (Тазрия парашасының хафтарасының бір бөлігі) Еліше пайғамбар Арам патшасының әскербасы Нааманды емдейді, ол "алапеске" (מְּצֹרָע, metzora) шалдыққан еді. 2 Патшалар кітабының 7:3–20-тарауларында (Метзора парашасының хафтарасының бір бөлігі) Арамдықтардың Самарияны қоршауы кезінде қақпада төрт "алапес адам" (מְצֹרָעִים, m'tzora'im) туралы айтылады. 2 Жылнама кітабының 26:19-аятында Ұзиях патша Иерусалимдегі ғибадатханада құрбандық шалуға тырысқаннан кейін, "оның маңдайында алапес (צָּרַעַת, tzara'at) пайда болды".

Мысырдан шығу 1-тарау

Филонның айтуынша, перғауын қыз балаларды тірі қалдыруға бұйрық берді, өйткені әйелдер соғысқа бейім емес және соғысқа жарамсыз болды. Ал ер балаларды жоюға бұйрық берді, себебі ер адамдардың көп болуы – «бағындыруға және жоюға қиын бекініс» болуы мүмкін еді.

2-тарау

Иосиф Флавийдің айтуынша, перғауынның қызы Термутис Мұсаны өте ерекше бала деп санап, өзінің баласы болмағандықтан, оны асырап алды. Бір күні ол Мұсаны әкесі перғауынға алып барып, оны көрсетті де, егер өзіне ұл тумаса, Мұсаны өзінің мұрагері етпек екенін айтты. Перғауынның қызы Мұсаның құдайға лайық келбеті мен жомарт мінезі бар екенін, оны өзеннен тапқанын және оны асырап алып, перғауынның патшалығының мұрагері етудің дұрыс екенін түсіндірді. Ол баланы перғауынның қолына салды, перғауын қызының құрметіне оны құшақтап, басына тәжін кигізді. Бірақ Мұса тәжді жерге тастап, оның үстіне басқан. Сонда жазушы оны өлтірмекке тырысып, бұл баланың алдын айтылған сол бала екенін, егер мысырлықтар оны өлтірсе, олар қауіпсіздікте болмайтынын айғайлады. Жазушы Мұсаның өзінің перғауынның тәжін таптап, болашақтағы пайғамбар екенін көрсеткенін мәлімдеді. Ол перғауынға Мұсаны алып, мысырлықтарды қорқыныштан құтқаруды өтінді. Бірақ перғауынның қызы жазушыға кедергі келтіріп, Мұсаны тартып алды. Перғауын Мұсаны өлтіруге бұйырмады, себебі Құдай перғауынның жүрегін жұмсарып, оны сақтап қалды.

3-тарау

Филон Мұса малын жетелеп бара жатқанда, бір аңғардағы тоғайға тап болғанын, онда ешкім от қоймаған күйінде бір бұтаның кенеттен тұтанып кеткенін айтты. Бұта толығымен жалынмен оралып, от бұлақтан ағып шыққандай болды, бірақ ол жанып бітпеді, тіпті отты өзінің отынындай сіңіріп алғандай көрінді. Жалынның ортасында әдемі бейне пайда болды, ол өте құдайға лайық, оттан да жарқырап тұрды, оны кез келген адам тірі Құдайдың бейнесі деп ойлауы мүмкін еді. Бірақ Филон оны періште деп атауды ұсынды, себебі ол болашақта болатын оқиғаларды дауыссыз, кез келген сөзден де анықтап айтты. Өртенген бұта – қысымға ұшыраған халықтың, ал от – қысым жасаушылардың символы еді. Бұтаның жанып кетпеуі, осылайша қысымға ұшыраған халықтың шабуылдаушылардың қолынан жойылмайтынын, олардың қарсылығы сәтсіз және нәтижесіз болатынын көрсетеді. Періште – Құдайдың құдіретінің белгісі болды.

Мысырдан шығу 1-тарау

Раввин Симеон бен Йохаи 1 Самуил 2:27-ден Шехинаның израильдіктер Мысырға жер аударылғанда олармен бірге болғанын, ал израильдіктер қайда жер аударылса да Шехина олармен бірге болғанын, бұл Құдайдың алдында израильдіктердің қаншалықты жақын екенін көрсетті деді. Бір мидраш Шығу 1:1-дегі «Бұл – Израиль ұлдарының есімдері» деген сөздерден Израильдің мәні аспандағы әскермен тең екенін түсіндірді. Шығу 1:1-де «есімдер» делінген, ал 147-забур 4-тарауда Құдай туралы былай делінген: «Ол жұлдыздардың санын есептейді, олардың барлығына есім қояды». Сондықтан Құдай Израильдің санын Мысырға келгенде де есептеді. Оларды жұлдыздарға теңегендіктен, Құдай олардың әрқайсысына есім қойды. Сондықтан Шығу 1:1-де «Бұл – есімдер» делінген. Сифре Шығу 1:5-те Жүсіп туралы ерекше айтылуын, «Жүсіп бұрыннан Мысырда еді» делінуін неге ерекше атап көрсету керектігін сұрайды, өйткені оқырман бұл туралы білуі керек. Сифре былай түсіндірді: «Киелі кітаптар Жүсіптің турашылдығын көрсету үшін жазылған. Жүсіп Яқыптың малын бағып жүрді, ал Перғауын оны Мысырдың патшасы етіп тағайындағанымен, ол өзінің турашылдығынан айырылмады». Шығу 1:6-да «Жүсіп қайтыс болды, және оның барлық бауырлары» делінгендей, бір мидрашта раввиндер Жүсіптің бауырларынан бұрын қайтыс болғанына келісті. Раввин Юда ха-Наси Жүсіптің ағаларынан бұрын қайтыс болғанын үйретті, өйткені Жүсіп «өзінің қызметшілеріне, дәрігерлерге әкесіне май құюды бұйырды» (Жаратылыс 50:2). Алайда раввиндер Яқыптың өз ұлдарына оны майлап қоюды бұйырғанын үйреткен, өйткені Жаратылыс 50:12-де «Олар әкесіне бұйырғанның бәрін істеді» делінген. Раввиндердің айтуынша, Жүсіп ағаларынан бұрын қайтыс болды, өйткені Яһуда Жүсіпке бес рет «Менің әкемнің құлы, әкемнің құлы» деді (Жаратылыс 44:24, 27, 30 және 31-де төрт рет, ал Жаратылыс 43:48-де ағаларымен бірге бір рет), бірақ Жүсіп мұны естіп, үнсіз қалды (әкесіне көңіл көрсету үшін түзетпеді). Басқа бір нұсқада, Вавилон Талмудында раввин Ханинаның ұлы раввин Хама Жүсіптің ағаларынан бұрын қайтыс болғанын үйретті, себебі ол өзін жоғары қойды, ал басшылық қызметте болмағандар одан кейін тірі қалды. Шығу 1:7-дегі «Израиль ұрпақтары көбейіп, өнімді болды» деген сөздерді оқығанда, бір мидраш әрбір әйел әр туғанда алты бала тудыратынын үйретті (Шығу 1:7-де өнімділікті білдіретін алты етістік бар). Басқа бір мидраш әрбір әйел әр туғанда 12 бала тудыратынын айтады, өйткені «өнімді» (פָּרוּ, paru) сөзі екі, «көбейді» (וַיִּשְׁרְצוּ, va yisheretzu) тағы екеу, «өсті» (וַיִּרְבּוּ, va yirbu) тағы екеу, «өсті» (וַיַּעַצְמוּ, va ye'atzmu) тағы екеу, «өте, өте» (בִּמְאֹד מְאֹד, bi me'od me'od) тағы екеу, және «жер олармен толды» (וַתִּמְלַא הָאָרֶץ אֹתָם, va timalei ha'aretz otam) тағы екеу, барлығы 12 бала. Мидраш оқырманға таң қалмау керектігін кеңес берді, өйткені мидраш шұжықтардың бірі деп санаған шаяндар (шератзим, бұл וַיִּשְׁרְצוּ, va yisheretzu-ға ұқсас) бір мезгілде 70 ұрпақты тудырады. «Гемара» кітабында Құдай өз уәделерін әрқашан орындайтынын көрсету үшін Шығу 1:7 тармағын келтірді. 5-жазба 9:14-те Құдай Мұсаға: «Менен аулақ бол, Мен оларды құртамын және олардың есімдерін аспан астынан өшіріп тастаймын, Мен сені олардан гөрі күшті және ұлы ұлт жасаймын» деді. Мұса Израиль халқының есімін өшіру туралы жарлықты күштен шығаруды өтінгенімен, Құдай бұл жарлықты күштен шығарды, бірақ Мұсаның ұрпақтарының 600 000 израильдіктерден гөрі күшті және ұлы ұлтқа айналатыны туралы уәдесін орындады. 1-Жылнама 23:15–17-де: «Мұсаның ұлдары: Герсом мен Елиезер... және Елиезердің ұлдарынан бас Рехавия болды. Ал Рехавияның басқа ұлдары болған жоқ, ал Рехавияның ұлдары өте көп болды» делінген. Рав Йосеф бар Хияя бір бараитада былай деді: «Киелі кітаптардағы «көптеген» деген сөздің қолданылуынан 1-Жылнама 23:15–17 және Шығу 1:7 тармақтарында «көптеген» деген сөз 600 000-нан аса адамды білдіреді». 1-Жылнама 23:15–17-де Рехавияның ұлдары «өте көп» болғаны айтылған. Ал Шығу 1:7-де «Израиль ұрпақтары көбейіп, өнімді болып, өте көп болды» делінген. Рав Йосефтің ойынша, Израиль ұрпақтары Египетте «өте көп» болса, онда Рехавияның ұрпақтары да 600 000-нан аса болған. Раввин Иеремия бар Абба Шығу 1:7-нің Фараонның шарапшысының түсінде алдын ала бейнеленгенін көрді, Жаратылыс 40:10-да: «Жүзім бұтасының үш бұтағы болды, және олар бүршік жарып, гүлдері шығып, піскен жүзімдерін берді». Раввин Иеремия «жүзім бұтасы» еврей халқын білдіреді деді, өйткені 80-забур 9-тарауында: «Сен Мысырдан жүзім бұтасын алып келдің, басқа халықтарды қуып, оны отырғыздың» делінген. Ал раввин Иеремия Жаратылыс 40-тараудың 10-тармағындағы «және олар бүршік жарып, гүлдері шықты» деген сөздерді Шығу 1:7-дегі еврей халқының өнімді болып, көбейетінін болжайды. Тосефта Шығу 1:7-ден Жүсіп пен оның бауырлары тірі болғанда израильдіктер ұлылық пен құрметке ие болғанын, бірақ Жүсіп қайтыс болғаннан кейін (Шығу 1:6-да айтылғандай) израильдіктерге қарсы кеңес алған жаңа Перғауын пайда болғанын түсіндірді (Шығу 1:8–10-да айтылғандай). Рав және Самуил Шығу 1:8-ге қатысты әртүрлі пікір білдірді. Біреуі «жаңа» Перғауын Жүсіпті білмегенінің шынайы түрде басқа адам болғанын айтты, «жаңа» сөзін тура мағынасында түсіндірді. Екіншісі Перғауынның жарлықтары ғана жаңа болғанын айтты, өйткені мәтінде бұрынғы Перғауын қайтыс болғаны және жаңа Перғауын оның орнына келгені айтылмаған. «Гемара» кітабында Шығу 1:8-дегі «Жүсіпті білмеген» деген сөздер Перғауынның Жүсіп туралы білмегендей, израильдіктерге қарсы жарлықтар шығарғанын білдіреді делінген.

Исраилдіктердің қиыншылықтары

Тосефтаның Шығу 1:8-дегі сөзінен, Фараон халықтан бұрын күнә жасаған, сондықтан Құдай оны бірінші болып жазалады, бірақ қалғандары құтыла алмады делінеді. Сол сияқты, бір барайта Фараонның Исраилге қарсы жоспарды Шығу 1:9-да бастағанын, демек, Шығу 7:29-да бақалар «оның үстіне, оның халқының үстіне және оның барлық қызметшілерінің үстіне» келгенде бірінші болып жазаланғанын айтады. Гемара Шығу 1:10-да Фараонның «Кел, онымен ақылдасайық» дегенін атап көрсетеді, оның орнына «олармен» деуі керек еді. Рабби Хама бар Ханина Фараонның «Кел, Исраилдің Құтқарушысын алдап өтейік» дегенді білдіргенін айтты. Содан кейін ол оларды қалай жазалап алуды ойлады. Фараон егер мысырлықтар исраилдіктерді отпен жазаласа, онда Ишая 66:15-16 Құдайдың мысырлықтарды отпен жазалайтынын көрсетеді деп ойлады. Егер мысырлықтар исраилдіктерді қылышпен жазаласа, онда Ишая 66:16 Құдайдың мысырлықтарды қылышпен жазалайтынын көрсетеді. Фараон мысырлықтардың исраилдіктерді сумен жазалауы керек деген қорытындыға келді, өйткені Ишая 54:9-да Құдай әлемді жазалау үшін тағы бір су тасқыны жібермеймін деп серт берген. Мысырлықтар Құдайдың бүкіл әлемді су тасқынымен жазалауға серт бермегенін, бірақ тек бір халықты жазалауға болатынын түсінбеді. Сондай-ақ, олардың өзі суға батып кетуі мүмкін екенін де ескермеді, Шығу 14:27-де айтылғандай: «Мысырлықтар одан қашып, суға батты». Бұл Рабби Элазардың айтқанын растады: «Олар қандай ыдыста пісірсе, сонда олардың өзі де пісіріледі», яғни мысырлықтар исраилдіктерге жасағысы келген жазамен олардың өзі жазаланды. Гемара Шығу 1:10-да Фараонның «егер бізге соғыс келсе» исраилдіктер «елден кетеді» деп алаңдағанын неге білдіргенін сұрады. Гемара Фараонның «біз [мысырлықтар] елден кетеміз» деп алаңдауы керек еді деп ойлады. Рабби Абба бар Кахана бұл сөзді өзіне қарғыс түсуінен қорқатын, бірақ басқа біреуге қарғыс айту арқылы эвфемизм қолданатын адам сияқты түсіндірді. Рав пен Самуил Шығу 1:11-дегі «Питом және Раамсес» аттарын түсіндіруде екіұайлылық танытты. Біреуі бір қаланың нағыз аты Питом болған, бірақ ғимараттар бірінен кейін бірі құлағандықтан (митрос) Раамсес деп аталды деді. Екіншісі оның нағыз аты Раамсес болған, бірақ тереңдіктің аузы (пи техом) ғимараттарды бірінен кейін бірі жұтып қойғандықтан Питом деп аталды деді. Рабби Ахава, Рабби Зейраның ұлы, салаттың жапырағында тәтті, сабағында ащы болғандай, мысырлықтар да исраилдіктерге бастапқыда жақсылық жасап, соңында жамандық жасады деді. Мысырлықтар басында жақсы болды, өйткені Жаратылыс 47:6-да Фараон Жүсіпке «Египет елі сен үшін ашық. Әкең мен бауырларың ең жақсы жерде тұрсын» деді. Ал мысырлықтар соңында жаман болды, өйткені Шығу 1:14-те «Олар исраилдіктердің өмірін ащы етті» делінген. Рава Шығу 1:14-ті мысырлықтар бастапқыда исраилдіктердің өмірін балшық пен кірпішпен ащы еткен, бірақ соңында егістіктегі барлық түрлі жұмыспен ащы еткенін түсіндірді. Рабби Самуил бар Нахмани Рабби Йонатанның атынан мысырлықтардың ерлерге тиесілі жұмысты әйелдерге, әйелдерге тиесілі жұмысты ерлерге жүктегенін айтты. Тіпті Рабби Элазар, Шығу 1:13-тегі «қатаңдық (פָרֶךְ, parech)» сөзін «жағымды ауызбен» түсіндіргенімен, Шығу 1:14-тің соңындағы «қатаңдық (פָרֶךְ, parech)» сөзінің «қатаң жұмыспен» мағынасын білгенін мойындады. Фараон исраилдіктердің өсіп келе жатқанын көргенде, Шығу 1:15-16-да айтылғандай, ер балаларға қатысты келесі бұйрық берді: «Еврей әйелдеріне босандырушылық қызметін атқаруда, туу орындығына қараңдар: егер ол ұл болса, оны өлтіріңдер». Соңында (Шығу 1:22-де айтылғандай), «Фараон өзінің бүкіл халқына: «Туған әрбір ұл баланы Ніл өзеніне тастаңдар!» - деп бұйырды».

Әділ аналар

Рав Авира Исроил халқын Мысырдан құтқарған Құдайдың сол буынның адал әйелдеріне сыйлық ретінде бергенін үйретті. Әйелдер су алуға келгенде, Құдай олардың құмыраларына шағын балықтарды жіберді. Олар құмыраларын көтергенде, олардың жартысы сумен, жартысы балықпен толы болды. Олар отқа екі қазан қойды, біреуін сумен, екіншісін балықпен. Олар қазанды өз күйеулеріне егістікке алып барды. Олар оларды жуып, майлап, тамақтандырып, сусындатып, қой қораларында қарым-қатынас жасады, бұл Забур 68:14-те көрсетілген. Гемара Забур 68:14-ті осылай түсіндіреді: «Құдай Исроилге Мысырдың олжасын берді, олар қой қораларында жатқандары үшін осы сыйлыққа лайық болды». Гемара исраилдік әйелдер жүкті болғанда үйлеріне қайтып, бала туу уақыты келгенде, Әндер Әні 8:5-те айтылғандай, алма ағаштарының астында босанғанын үйретті. Езекиел 16:4-те айтылғандай, Құдай періштесін акушер сияқты балаларды жуып, түзету үшін жіберді. Періште нәрестелерге май мен балдан жасалған тостағандар берді, бұл Сандар 32:13-те көрсетілген. Мысырлықтар нәрестелерді тапқанда, оларды өлтіруге келді, бірақ жер керемет түрде нәрестелерді жұтып қойды, ал мысырлықтар олардың үстінен өріп өтті, бұл Забур 129:3-те көрсетілген. Мысырлықтар кеткеннен кейін, Езекиел 16:7-де бейнеленгендей, нәрестелер жерден шығып, өсімдіктердей өсті. Балалар өскенде, Езекиел 16:7-де айтылғандай, үйлеріне үйір-үйір болып келді. Сондықтан, Құдай теңіз жағасында пайда болғанда, олар ең бірінші болып Құдайды таныды, Мысырдан шығу 15:2-де: «Бұл – менің Құдайым, мен Оны мақтаймын» деді. Гемара Мысыр патшасы Мысырдан шығу 1:16-да айтқан сөздерді осылай түсіндіреді: «Еврей әйелдеріне босандыруға көмектесетін болсаңдар, босандыру тақтасына (обнайим) қараңдар». Раввин Ханан перғауын босанған әйелдерге бала туғанда аяқтары тас сияқты суып кететінін (абаним) білдіретін белгі бергенін айтты. Ал басқа бір ғалым Еремия 18:3-ке сәйкес, «обнайим» сөзі «тозған» дегенді білдіреді дейді. Құмырашының бір жағында сан, екінші жағында сан, ал олардың арасында тақта болады. Сол сияқты, босанған әйелдің бір жағында сан, екінші жағында сан, ал арасында бала болады. Гемара перғауынға келген Мысырдан шығу 1:19-дағы исраилдік әйелдердің «жанды (חָיוֹת, chayot)» деген жауабы исраилдіктердің жануарларға ұқсайтынын білдіреді, өйткені Жаратылыс 49:9-да Юда «арыстанның баласы» деп аталады, Жаратылыс 49:17-де Дан «жылан» деп аталады, Жаратылыс 49:21-де Нафтали «бос есек» деп аталады, Жаратылыс 49:14-де Иссахар «күшті есек» деп аталады, Сандар 33:17-де Иосип «алғашқы бұқа» деп аталады, Жаратылыс 49:27-де Венямин «жеп қоятын қасқыр» деп аталады, ал Езекиел 19:2-де олардың анасы «арыстан» деп аталады. Тосефта Мысырдан шығу 1:22-ден мысырлықтардың тек Ніл өзенінің суына бола Құдай алдында мақтан тұтқанын және сондықтан Құдай оларды тек сумен жазалағанын, өйткені Мысырдан шығу 15:4-те Құдай перғауынның соғыс машиналары мен әскерін Қызыл теңізге лақтырып жіберді дейді. Раввин Ханинаның ұлы Йосеф Мысырдан шығу 1:22-дегі «Фараон бүкіл халқына бұйрық берді» деген сөздерді оқып, перғауынның осы жарлықты өзінің халқына да, исраилдіктерге де жүктегенін түсіндірді. Осылайша, раввин Йосеф перғауын үш рет жарлық шығарғанын айтады: 1) Мысырдан шығу 1:16-да перғауын «егер ұл болса, оны өлтіріңдер» деп жарлық шығарды; 2) Мысырдан шығу 1:22-де перғауын «туған әрбір ұл баланы өзенге лақтырып тастаңдар» деп жарлық шығарды; 3) Мысырдан шығу 1:22-де перғауын өзінің халқына да осындай жарлық шығарды. Мысырдан шығу 2:2-дегі «ол үш ай бойы оны жасырып қойды» деген сөздерді түсіндіріп, Гемара мысырлықтар оның жүктілігін Амрам мен Йохабет қайтадан үйленген кезден бастап санағандықтан, бірақ ол кезде әйелдің жүктілігі үш айға жетіп қалған болатын дейді. Гемара Еврей жазбаларындағы 2 - тараудың 2 - тармағында «әйел жүкті болып, ұл туды» деп жазылған, бірақ ол үш ай бойы жүкті болған. Рав Юда бар Зевина Мысырдан шығу 2:2-де Мұсаның дүниеге келуі мен жүкті болуын салыстыру керектігін түсіндірді; оның жүктілігі ауыртпалықсыз болғандықтан, оның дүниеге келуі де ауыртпалықсыз болды. Гемара кейбір адал әйелдерді Жаратылыс 3:16-дағы Еваға берілген «қиналып бала туасың» деген бұйрықтан Құдай алып тастады деген тұжырымға келді. Бабыл Талмудындағы бараитада Даналар жеті пайғамбар әйелдің яһуди халқының атынан пайғамбарлық еткенін үйретті. Гемаралықтар оларды Сара, Мириам, Дебора, Ханна, Әбигел, Хулда және Естер деп атайды. Гемара Мұриямның пайғамбар екенін түсіндіреді, өйткені Мысырдан шығу 15:20-де нақты айтылған: «Мириам пайғамбар, Ааронның қарындасы, қолындағы дабылмен». Гемара неге бұл тармақта Мұса емес, Һарон ғана айтылғанын сұрайды. Рав Нахман Равтың Мұса туылмас бұрын, тек Ааронның қарындасы болғанда пайғамбарлық еткенін, анасының Исроил халқын құтқаратын ұл тууы тиіс екенін айтқанын айтты. Мұса туғанда, үйдің бәрі жарыққа толып, әкесі оның басына сүйіп, пайғамбарлығы орындалғанын айтты. Бірақ Мұса өзенге тасталғанда, әкесі оның басына жапалап соғып, пайғамбарлығы не болды деп сұрады, өйткені Мұсаның жақын арада қайтыс болуы мүмкін болды. Сондықтан Мысырдан шығу 2:4-те «Оның қарындасы оның не болатынын білу үшін алыстан тұрып қарады» деп жазылған, өйткені Мириам пайғамбарлығының қалай орындалатынын білуді қалады. Мишна Мысырдан шығу 2:4-ті адамға қатысты болғандай, оның басқаларға қатысты болғандай жазаланатынын көрсетеді. Сондықтан, Мысырдан шығу 2:4-те айтылғандай, Мириам Мұсаның күтіп отырғанын, Исроилдіктер де оны далада жеті күн күтіп отырғанын көрді. Тосефта жақсылықтың сыйақысы жазадан 500 есе артық дейді. Абай жақсылыққа қатысты шараның дәлме-дәл еместігін айтты. Рава Мишна «жақсылыққа қатысты да солай» деді, сондықтан Мишна жақсылыққа сыйақының шамасы жазадан артық екенін білдіреді дейді. Иерусалим Талмудында Рав Юдан Рав Исаактың атынан Құдай Мұсаны перғауынның қылышынан құтқарғанын айтты. Мысырдан шығу 2:15-ті оқып, Рав Яннай адамның үкіметтен қашуы мүмкін бе деп сұрады. Керісінше, Рав Яннай перғауын Мұсаны ұстап, басын кесуге үкім бергенін айтты. Қатысушы қылышын төмендеткенде, Мұсаның мойны абидсин сияқты (Әндер Әні 7:5-те сипатталғандай) болып, қылышты сындырды. Рав Иуда хаНаси Рав Эвьясардың атынан қылыш Мұсаның мойнынан ұшып, қатысушыны өлтіргенін айтты. Гемара бұл тұжырымды Мысырдан шығу 18:4-те келтірді, «Мені құтқарды» деген сөздердің артық екенін, егер Құдай Мұсаны, бірақ қатысушыны емес, құтқарған болса, олар қажет емес еді. Рав Берехья қатысушының тағдырын Нақыл сөздері 21:8-дегі «әділдік үшін жаман адам құтқарылады» деген тұжырымның қолданылуы ретінде келтірді, ал Рав Авун оны Нақыл сөздері 11:18-дегі осы тұжырымды қолдану үшін келтірді. Мұса қалай құтылғанының екінші түсіндірмесінде Бар Каппара пайғамбарлық бар болғанын айтты, періште Мұсаның кейпінде аспаннан келді, оларды ұстады, ал Мұса қашып кетті. Мұса қалай құтылғанының үшінші түсіндірмесінде Рав Йошуа бен Леви Мұса перғауыннан қашқанда, Құдай перғауынның халқын немiр, соқыр және соқыр етіп жасайды дейді. Перғауын Мұса қайда деп сұрағанда, ол...

Мысырдан шығу 3-тарау

Мысырдан шығу 3:1-ді түсіндіре отырып, бір мидраш Құдай Мұсаны қойшы болған кезінде сынады деп үйретті. Раввиндер Мұсаның Етроның отарын шөлде баққанда бір жас ешкі қашып кеткенін айтады. Мұса ешкіге ілесіп, көлеңкелі жерге жеткенше қуды. Ешкі су ішу үшін су көзіне тоқтады. Мұса ешкі сусағандықтан қашқан деп ойлап, шаршаған болуы керек деп қорытындылады. Сондықтан Мұса оны иығына көтеріп алды. Осылайша Құдай Мұса осы қойларды қайырып бағуға ие болғандықтан, Мұсаның Исраилдің отарын да бағуға лайық екеніне шешім берді. Бір мидраш, Мысырдан шығу 3:1-дегі сөздерді түсіндіре отырып, "ол отарды шөлдің ең шетіне алып кетті", - деді, Мұсаның осылай істеуі басқалардың егістіктерін бүлдірмеу үшін болды. Сондықтан Құдай Мұсаны Исраилді бағуға тағайындады. Бір мидраш Құдай Мұсамен алғаш сөйлескенде (Мысырдан шығу 3:2-нің басында періште арқылы), Мұсаның алғашқыда жұмысын тоқтатуға келмейтінін үйретті. Сондықтан Құдай Мұсаға от жанып тұрған бұтаны көрсетті, осылайша Мұса бетін бұрып, (осыншалықты керемет құбылысты) көріп, Құдаймен сөйлеседі. Осылайша Мысырдан шығу 3:2-де бастапқыда "Жаратқан Иенің періштесі оған көрінді" делінген, бірақ Мұса оны көруге бармады. Бірақ Мұса жұмысын тоқтатып, көруге барғанда (Мысырдан шығу 3:4), Құдай (періште ғана емес) дереу Мұсаны шақырды. Раввин Яннай егер бір егіздің ауырсынуы сезілсе, екіншісі де сезінетінін үйретті, сондықтан Құдай (Забур 91:15-те) "Мен қиындыққа ұшырағанда оның жанында болам" деді. Сондай-ақ, бір мидраш Исаия 63:9-да: "Олардың барлық қиындығында Ол да қиындық шекті" делінген. Осылайша Құдай Мұсадан Құдайдың исраилдіктер сияқты қиындыққа ұшырап өмір сүретінін түсінуін сұрады, және Мұса Құдайдың Мұсамен сөйлескен жерінен - тікенді бұтадан - Құдайдың олардың қиындығында серіктес екенін көре алатынын түсінді. Раввин Симеонның Мехильтасы Құдайдың Мұсамен тікенді бұтадан сөйлегенін үйретті, өйткені ол басқа өсімдіктерге қарағанда күштірек, өйткені оған кірген құс кесілмегенше шыға алмайды. Сол сияқты, Мысырдағы құлдық Құдайдың алдында басқа құлдықтарға қарағанда әлдеқайда қатал болды, өйткені Ежелгі жазбада перғауынның Ыбырайыммен бірге Мысырдан жіберген Хажардан басқа ешбір құл Мысырдан босатылмағаны айтылған. Сифра Құдай Мұсамен сөйлескен сайын, алдымен оған дауыстап шақырған деген пікірді білдіру үшін Мысырдан шығу 3:4-ті Леуіліктер 1:1-мен бірге келтірді. Ал Шифра Жаратылыс 22:11, Жаратылыс 46:2, Мысырдан шығу 3:4 және 1 Самуил 3:10 тармақтарында Құдайдың пайғамбардың есімін екі рет шақырғаны сүйіспеншілігін білдіріп, оның жауап беруіне ықпал еткенін айтады. Мидраш Танхума исраилдіктер киелі шатырды тұрғызбастан бұрын, Құдай Мұсамен от жанып тұрған бұтаның ішінде сөйлесті, өйткені Мысырдан шығу 3:4-те: "Құдай оны бұтаның ішінде шақырды", - делінген. Мұнан кейін Құдай Мұсаға Мысырдан шыққандар 4:19-да: "Жаратқан Ие Мұсаға Мысырдан: Мұнан кейін Құдай Мұсаға Мысыр елінде сөйлеп, Мысырдан шығу 12: 1 - де былай деді: "Жаратқан Ие Мұса мен Һаронға Мысыр елінде тіл қатып былай деді: Мұнан кейін Құдай Мұсаға Синай тауында тіл қатып, былай деді: "Жаратқан Ие Мұсаға Синай тауының айдаласында тіл қатып, былай деді: Исраилдіктер киелі шатырды тұрғызғаннан кейін, Құдай: "Кішіпейілділік - сұлулық, Құдаймен кішіпейілділікпен жүру" (Миха 6:8). Мұсаға Құдай айтқан сөздерді оқып, ол Мұсаға былай деді: "Мен сенің әкеңнің Құдайымын". Құдай Мұсаға дауыстап көрінсе, оны қорқытады, ал егер Құдай жұмсақ дауыспен көрінсе, Мұса пайғамбарлықты жеңіл көреді деп ойлады. Осылайша Құдай Мұсаға ақсақалдардың дауысымен тіл қатып, Мұса: "Менің әкемнің не істегісі келеді?" - деп жауап берді. Сонда Құдай оған былай деді: "Мен сенің әкең емеспін, тек әкеңнің Құдайымын. Сендерге уахи етіп, үрейлеріңді жасытпауларыңа ескертулер мен сәлемімді жеткіздім". Бараиталар ғибадатхана тауына қолдағы таяқпен немесе аяқкиіммен, немесе матаға байланған ақшамен, немесе иыққа ілінген ақша қалтасымен кіруге болмайды және ғибадатхана тауы арқылы қысқа жолмен өтуге болмайды деп үйретті. Бараита ғибадатхана тауына түкіруді аяқ киім киюден басқа нәрсеге тыйым салады деп үйретті. Аяқ киім кию - бұл кемсітушілік емес, бірақ Мысырдан шығу 3:5-те Құдай Мұсаға: "Аяқ киімдеріңді шешіңдер!" - деп бұйырған. Бараита бұл ереже түкіруге де қатысты болуы керек деп түсіндірді, бұл қорлауды көрсетеді. Бірақ Жозе бар-Юда деген раввин бұл ойды қажетсіз деп есептеді, өйткені Естер 4:2-де: "Ешкім масқара киім киіп патша қақпасына кірмесін", - делінген. Сондықтан да адам: "Егерде жер бетіндегі патшаның алдында жүгенсіз жүрген кебін киген дұрыс болса, онда Патшалардың Әміршісі алдында жүгенсіз жүрген түкіруді киген дұрыс емес пе?"...

Мысырдан шығу 4-тарау

Реш Лакиш үйреткендей, Құдай кінәсіздерді негізсіз күдікпен қарағандарды жазалайды. Шығу 4:1-де Мұса израильдіктердің «Маған сенбейсіздер» дегенін айтқан, бірақ Құдай израильдіктердің сенетінін білген. Мұсаның тегі – Израиль ұрпақтары да, басқа да пайғамбарлар да Құдайға сенген. Гемарада Шығу 4:13-те «адамдар сенеді», ал Жаратылыс 15:6-да Израильдің атасы Ыбырайымның «Жаратқан Иеге сенгені» айтылса, Сандар 20:12-де Мұсаның «сенбегені» айтылған. Мишнада Шығу 4:2–5,17-дегі керемет таяқ Құдайдың жаратылыстың алтыншы күнінің соңында, түнеп қалғанда жаратқан он нәрсенің бірі ретінде саналады. Бір мидраш Мұсаның Құдайға Шығу 4:10-да айтқан сөздерін: «Мен сөзді адам емеспін, кеше де, одан бұрын да, Сен сөйлегеннен бері де емеспін», Мұсаны Мысырға жеті күндік іс-шараға баруға Құдай көндіруге тырысқанын, бірақ Мұса Жанып тұрған бұтадағы оқиғаға дейін қарсылық көрсеткенін түсіндіреді. Мидраш «Мен сөзді адам емеспін» деп бірінші күнді, «кеше» деп екінші күнді, «үшінші күнді» (gam) деп үшінші күнді, «төртінші күнді» (gam) деп төртінші күнді, «бесінші күнді» (gam) деп бесінші күнді, «алтыншы күнді» және «Сен сөйледің» деп жетінші күнді түсіндіреді. Рабби Самуил бар Нахман Мұсаның жазасын Жанып тұрған бұтадағы әрекетінен бастап алғанын, себебі Құдай жеті күн бойы Мұсаны Мысырға баруға көндіруге тырысқан, ал Мұса қарсылық көрсеткенін үйретті. Соңында Мұса Құдайға Шығу 4:13-те: «Жіберші, Өзің жіберген кімді жіберсең, соның қолымен жібер», – деді. Құдай Мұсаға осыны сақтап қоятынын айтты. Рабби Берекия Рабби Левидің атынан және Рабби Хелбо Құдай Мұсаға қайтып келгенде әртүрлі жауаптар берді. Біріншіден, Леуіліктер 8-де жазылған діни қызметкерлікке тағайындалудың жеті күнінде Мұса Бас діни қызметкер ретінде қызмет етті және ол бұл лауазым өзіне тиесілі деп ойлады. Бірақ ақырында Құдай Мұсаға бұл жұмыстың оның емес, ағасының екенін айтты, Леуіліктер 9:1-де айтылғандай: «Сегізінші күні Мұса Һаронды шақырды». Екіншісі, қырықыншы жылдың Адар айының алғашқы жеті күнінде Мұса Құдайдан Уәде етілген жерге кіруін сұрады, бірақ ақырында Құдай оған Мұсаның заңы 3:27-де: «Сен Иордан өзенінен өтпейсің» деді. Рабби Симеон бен Йохай, Ааронның Мұсаның табысына қуанғаны үшін, Шығу 4:14-те айтылғандай, «жүрегінде қуанышпен» болғанын үйретті, ал Шығу 28:30-да айтылғандай, «үкімді жүрек қалқаны Урим мен Туммим Ааронның жүрегінде болады». Мидраш Мұсаның Шығу 4:18-де Ефрохқа қайтып оралуын түсіндіреді. Мидраш Мұсаның Етроға алғаш келгенде, Етроның хабарысыз кетпеуге ант бергенін үйретті. Құдай Мұсаға Мысырға қайта оралуға тапсырма бергенде, ол алдымен Етродан антты бұзуға рұхсат сұрауға барды. Рабби Леви бар Хита досымен қоштасқанда «Аман бол» деп емес, «Тыныштықпен бар» деп айту керектігін үйреткен. Гемара Ефрохтың Мұсамен Шығу 4:18-дегі қоштасуын дұрыс қоштасудың дәлелі ретінде келтіреді, өйткені онда Ефрох: «Тыныштықпен бар», – деді және Мұса өзінің тапсырмасын сәтті орындады. Гемара Дәуіттің Абессаломмен 2 Самуил 15:9-дағы қоштасуын орынсыз қоштасудың дәлелі ретінде келтіреді, өйткені онда Дәуіт: «Аман-есен бар», – деді, ал Абессалом барып, ағашқа тұтқынып, қарсыластарының жеңіл олжасына айналды, олар оны өлтірді. Рабби Иоханан Рабби Симеон бен Йохайдың сөзін келтіре отырып, Тораның «жанжал» (низим) туралы айтқан жерлерінде Тора Датан мен Абирамға қатысты екенін үйретті. Осылайша, Гемара Шығу 4:19-да Мұсаның өмірін іздеген Датан мен Абирамның атын анықтады. Реш Лакиш одан әрі түсіндірді, олар шынымен өлмеген, Шығу 4:19 хабарлағандай, бірақ кедейленді, өйткені (бараита үйреткендей) кедейлер өлгендей саналады (өйткені олар әлемде сондай-ақ аз ықпал етеді). Бараиталар төрт түрлі адамды өлі деп есептейді: кедей, тері ауруына шалдыққан (метзора), соқыр және баласыз. Кедей адам өлі болып саналады, өйткені Шығу 4:19 былай дейді: «Сенің өміріңді іздегендердің бәрі өлді» (және Гемара мұны кедейлікпен зардап шеккендер деп түсіндірді). Тері ауруына шалдыққан адам өлі деп есептеледі, өйткені Сандар 12:10-12 былай дейді: «Арон Мириямға қарады, міне, ол алапес (מְצֹרָעַת, metzora'at) болды. Сонда Һарон Мұсаға: Оны өліге ұқсатпаңдар!» Соқырлар өлілер секілді саналады, өйткені Арықтау 3:6-да: «Қараңғылықта мені көптен өлгендердей етіп отырғызды» делінген. Ал баласыз адам өлі болып саналады, өйткені Жаратылыс 30:1-де Рахиль: «Маған бала бер, әйтпесе мен өлдім», – деді. Бараита Шығу 4:20-ның грек тіліндегі Septuagint аудармасын бірнеше мысалдардың бірі ретінде келтіреді, онда аудармашылар түпнұсқадан өзгешеленді. Шығу 4:20-ның еврей тілінде «Мұса әйелін және ұлдарын алып, есектің үстіне отырғызды» десе, бараита грек тіліндегі аудармада «Мұса әйелін және балаларын алып, адам тасымалдағышқа отырғызды» делінгенін хабарлады, Мұсаның қадір-қасиетін сақтау үшін. Бір бейдін Шаммайдан оны яһудий дініне қабылдауын сұрады, егер Шаммай оны Бас діни қызметкер етсе. Шаммай оны құрылысшының сызығымен итерді. Бейдін содан кейін Хиллелге барды, ол оны қабылдады. Жаңа мүше Тораны оқыды және Сандар 1:51, 3:10 және 18:7-дегі «жақын келген қарапайым адам өлтірілуі керек» деген нұсқауға келгенде, Хиллелге бұл нұсқау кімге қатысты деп сұрады. Хиллел бұл нұсқау тіпті Израиль патшасы Давидқа да қатысты деп жауап берді, өйткені ол діни қызметкер емес еді. Содан кейін жаңа мүше ойға келтірді, егер бұл нұсқау барлық (діни қызметкер емес) израильдіктерге қатысты болса, онда Құдай оларды «Менің бірінші туған ұлым» деп атаған Шығу 4:22-де, одан да бейдікке қатысты болар. Содан кейін жаңа мүше Шаммайға оралып, нұсқауды келтірді және Шаммайдан оны Бас діни қызметкер етіп тағайындауын сұрағанының қаншалықты абсурд болғанын айтты. Бараита Рабби Йошуа бен Карханың шегінудің ұлы екенін айтқанын үйретті, өйткені Мұса ұлы Элиезерді шегінуге кешіктіргенде жасаған барлық ізгі амалдары оны қорғамады, және осы сәтте Шығу 4:24-те жазылған жағдай орын алды: «Және Ие Құдай оны кездестірді және өлтіруге тырысты». Рабби Йосеп Мұса шегінуге немқұрайлы болмағанын, егер ол ұлын шегініп, бірден Фараонға барыса, ұлының өміріне қауіп туғызатынын есептегенін үйретті. Мұса ұлын шегінуге және үш күн күтуге бола ма деп ойлады, бірақ Құдай оған (Шығу 4:19-да) «Мысырға қайт» деп бұйырған. Рабби Йосепке сәйкес, Құдай Мұсаны жазалауға тырысты, өйткені Мұса алдымен қонақүйді табумен айналысты (шегінуге көңіл бөлмеген), Шығу 4:24-те жазылғандай, «Және ол жолдағы қонақүйге келді». Раббан Симеон бен Гамалиел Құдай Мұсаны емес, Элиезерді өлтіруге тырысқанын үйретті, өйткені Шығу 4:25-те «Содан Зиппора бір тас алып, ұлының сүндетін кесіп, аяқтарына лақтырды және: «Міне, сен маған қанды күйеусің» деді». Раббан Симеон бен Гамалиел сүндеттен өткен сәбині «қанды күйеусің» деп атауға болатынын түсіндірді. Рабби Иуда бар Бизна Мұса Элиезерді шегінуге кешіктіргенде, Аф (אַף, Ашу) және Хема (חֵמָה, Ашу) есімді екі періште келгенін және Мұсаның аяқтарын қоспағанда, оның барлығын жұтып алғанын үйретті. Зиппора періштелердің Мұсаның төменгі жағын ашық қалдырғанын, қауіп Элиезерді шегінуге келмегендіктен туындағанын түсінді және (т...

Мысырдан шығу 5-тарау

Шаммай үйі кездесу құрбандығының талаптары мерекелік құрбандыққа қарағанда жоғары екенін айтса, Хиллель үйі Шығу кітабы 5:1-ді келтіріп, мерекелік құрбандықтың Синай тауындағы уахидан бұрын да, кейін де орындалғанын көрсетті, демек оның талаптары кездесу құрбандығынан артық. Бір мидраш Нақыл сөздер 29:23-тегі «Адамның мақтанышы оны құлатпақ, ал көңіл толым кішіпейіл адам құрметке ие болады» деген сөздерді Перғауын мен Мұсаға қатысты деп түсіндірді. Мидраш «Адамның тәкаппарлығы оны құлатпақ» деген сөздер Перғауынға қатысты дейді, ол Шығу кітабы 5:2-де «Мен кіммін, менің даусымды тыңдауым керек?» деп жоғарыпарсылықпен сұрады, сол себепті, Забур 136:15-те айтылғандай, Құдай «Перғауынды және оның әскерін» құлатты. Ал мидраш «көңіл толым кішіпейіл адам құрметке ие болады» деген сөздер Мұсаға қатысты дейді, ол Шығу кітабы 8:5-те Перғауыннан: «Менің даңқыңды маған көрсет, мен сен үшін қандай уақытта жалбарынуым керек, мысықтар жойылсын?» деп, көңіл толым сұрады және Шығу кітабы 9:29-да «Мен қаладан шыққан соң, қолымды Жаратушы Иеге көтеріп, жалбарынамын, сонда нөсер тоқтап, бұдан былай аспаннан мұз жаумайды» деген мүмкіндікпен марапатталды. Парызшылар Шығу кітабы 5:2-де Перғауын Құдайды кім деп сұрағанын, ал Құдай оны жазалағаннан кейін, Шығу кітабы 9:27-де Перғауын Құдайдың әділ екенін мойындағанын атап өтті. Осы қарама-қарсылықты келтіріп, парызшылар Құдайдың есімін жердегі билеушілердің есімінен жоғары қоймайтын дінсіздерге наразылық білдірді. Хаққана ұлы Нехуния раввині Перғауынды тәубеге келудің күшінің мысалы ретінде келтірді. Перғауын Құдайға қарсы ең ауыр күнә жасады, Шығу кітабы 5:2-де айтылғандай, «Мен кіммін, менің даусымды тыңдауым керек?» деді. Бірақ содан кейін Перғауын сол сөздермен тәубеге келді, осылайша Шығу кітабы 15:11-дегі «Сендей құдіреттілердің арасында кім бар, Уа, Жаратушы Ие?» деген сөздерді қайталап айтты. Осылайша Құдай Перғауынды өлімнен құтқарды. Раввин Нехуния Перғауынның Шығу кітабы 9:15-тегі «Мен қолымды созып, сені жазаладым» деген Құдайдың сөзінен өлгенін түсіндірді.

Мысырдан шығу 2-тарау

Маймонид Мысырдан шығу кітабының 18:21 аятын, «күшті адамдар» деп оқыды, және сотшылардың зәулімдерді қорғау үшін, қанаушылардан құтқару үшін батыл жүрекке ие болуы керектігін түсіндірді, өйткені Мысырдан шығу кітабының 2:17 аятында айтылғандай, «Мұса тұрып, оларды құтқарды».

Мысырдан шығу 3-тарау

Мұсаға Құдай Өзін қалай таныстырғанын оқып бергенде, Бахья ибн Пакуда былай түсіндірді: «Раббың, әкелеріңнің Құдайы, Ыбырайымның, Ысқақтың және Яқуптың Құдайы, сендерге мені жіберді. Бұл Менің атым, ол мәңгіге сондай болады». Құдайдың адамдар Құдай туралы тек Құдайдың атын және Оның бар екенін түсіне алатынын ескере отырып, осы сипаттаманы қолданғанын Бахья түсіндірді. Сондықтан Құдай Өзін израильдіктерге олардың Құдай туралы білімін алған жолы арқылы таныстырды – ата-бабаларының дәстүрлері арқылы, олар оны мұра еткен. Жаратылыс кітабының 18:19 аятында айтылғандай: «Себебі Мен (Құдай) оны (Ыбырайымды) білемін, ол өз балаларына және үйіне соңынан келетін ұрпақтарына Раббының жолын ұстануға, әділдік пен туралық жасауға бұйырады». Бахья сондай-ақ, Құдай Өзін оларға ата-бабалары арқылы ашқан болуы мүмкін екенін айтты, өйткені ата-бабалары ғана өз буындарында Құдайға қызмет етті, ал айналасындағылар басқа «құдайларға» (санамға, күнге, айға немесе ақшаға) табынушылық ететін. Бахья бұл Құдайдың Мысырдан шығу кітабының 3:18 аятында «Еврейлердің Құдайы» деп аталуын да түсіндіреді. Осылайша Бахья, Құдайдың Мысырдан шығу кітабының 3:15 аятындағы мақсаты – егер халық Құдайдың сөздерін және олардың мағынасын ақыл-ойымен түсінбесе, Мұса оларға Құдайды ата-бабаларынан жеткен дәстүр арқылы білетінін айтуы керек екенін білдіргенін қорытындылады. Өйткені Құдайды танудың басқа жолын белгілемеді, тек (1) ақыл-ойымен дәлелдейтін, яғни Құдайдың жаратылыстарында көрінетін істерінің куәлігі арқылы және (2) ата-бабалар дәстүрі арқылы ғана.

Мысырдан шығу 4-тарау

4:21-дегі «Мен оның жүрегін қатайтамын» деген Құдайдың сөздерін және 7:3; 9:12; 10:1, 20, 27; 11:10; 14:4, 8 және 17-дегі осыған ұқсас сөздерді оқыған Маймонид, адамның соншалықты үлкен, немесе көптеген күнәлер жасауы мүмкін екенін, соның салдарынан Құдай осы күнәлерге лайық жаза ретінде, тәубе ету мүмкіндігін алып қоятынын тұжырымдады. Күнә жасаған адам тәубе етуге шамасы жетпейді, одан қайтуға күші болмайды, соның нәтижесінде күнәсінен өліп, жоғалады. Маймонид бұл мәселені Исая 6:10-дағы Құдайдың «Осы халықтың жүректерін майлы қылып, құлақтарын саңыра қылып, көздерін бүркеп қой. Әйтпесе олар көздерімен көріп, құлақтарымен естіп, жүректерімен түсініп, тәубеге келіп, шипа табар еді» деген сөздерінде де көреді. Сол сияқты, 2 Патшалар кітабы 36:16 былай дейді: «Олар Құдайдың елшілерін мазақтап, Оның сөздерін жек көріп, пайғамбарларын қорлады. Сол себепті Құдайдың қаһары халыққа төгілді, енді олар шипа табу мүмкіндігінен айырылды». Маймонид бұл аяттарды олардың өз еріктерімен жасаған, өте ауыр күнәлеріне байланысты тәубе ету мүмкіндігінен айырылғанын түсіндірді. Осылайша, Перғауын бастапқыда өз еркімен күнә жасап, өз жерінде тұратын яһудилерге зиян келтіргендіктен, Шығу 1:10-да айтылғандай, «Оларға ашкеренше амал қолданайық» деп жоспарлағандықтан, Құдай Перғауынның жазасын алғанға дейін тәубе ету мүмкіндігін алып қойды. Сондықтан Құдай Шығу 14:4-де «Мен Перғауынның жүрегін қатайтамын» деді. Маймонид Құдай Мұсаны Перғауынға яһудилерді жіберуді және тәубе етуді талап ету үшін жібергенін түсіндірді, бірақ Құдай Мұсаға Перғауынның бас тартатынын алдын ала білдірген еді. Себебі Құдай адамзатқа, егер Құдай күнәкардан тәубе ету мүмкіндігін алып қойса, онда ол тәубе етуге шамасы келмейтінін жеткізуді мақсат тұтқан. Маймонид Құдай Перғауынның яһуди халқына зиян келтіруін бұйырған жоқ, керісінше, Перғауын өз еркімен күнә жасады және соның салдарынан тәубе ету мүмкіндігінен айырылды.

Мысырдан шығу 1-тарау

Мысырдан шығу 1:11-де фараонның аты көрсетілмеген. Нахум Сарна, ежелгі египет тілінде «фараон» терминінің «Ұлы үй» деген мағынаны білдіретінін жазды. Бұл термин бастапқыда патша сарайы мен сотына қатысты, бірақ 18-ші династияның соңында египеттіктер оны билік құрған монархты білдіру үшін метафора ретінде қолданды, сияқты, ағылшын тілінде сөйлейтіндер бүгін «Ақ үй» немесе «Қала әкімдігі» дейтіні сияқты. Уолтер Брюггеманн Мысырдан шығу 1:11-де фараонның аты аталмағанын, бірақ Мысырдан шығу 1:15-те қарсылық білдірген Шифра мен Пуа есімді екі акушердің аты аталғанын атап өтті. Гунтер Плаут Мысырдан шығу 1:15-тегі «Еврей (עִבְרִיֹּת, Иврит) акушерлері» туралы айта келіп, олардың есімдерінің солтүстік-батыс семит тіліне тән екенін, яғни олардың еврейлер екенін көрсеткенін атап өтті. Плаут, ғалымдардың көпшілігі «Еврей» (עִברִי, Иври) терминінің Хабиру немесе Апиру деп аталатын топтың атынан шыққандығына келісетінін хабарлады. Олар өздерінен шыққан қоғамда мәртебесін жоғалтқан және ортақ тағдырдан басқа туыс емес адамдар еді. Плауттың жазуынша, Хабирулар б.з.д. 19-14 ғасырларда Жерді мекендеген халық еді. Олар көбінесе жалдамалы әскерлер мен әкімшілер сияқты ерекше кәсіптермен айналысты. Бастапқыда көшпелі немесе жартылай көшпелі болғанмен, кейін қоныстанды, бірақ көбінесе шетелдіктер саналды және өздерінің топтық ерекшеліктерін сақтады. Хабиру термині этникалық немесе тілдік емес, әлеуметтік немесе саяси топты білдірді. Плаут Хабиру және «Еврей» (עִברִי, Иври) сөздерінің ортақ тілдік түбірі бар екенін хабарлады. Плауттың пікірінше, Мысырдағы израильдіктер Хабирулармен ұқсас лауазымдарда болған немесе туыстық байланыстары болғандықтан, олармен теңестірілген болуы мүмкін. Израильдіктер емес адамдар оларды «Хабиру» деп атағанда, израильдіктердің өздері де осы атауды қолдана бастады, оны Иври деп айтты. Плаут, «Иври» терминінің израильдіктер сырттан келгендермен сөйлескенде ғана немесе сырттан келгендер оларды атағанда қолданылған болуы мүмкін деп санайды. Осылайша, Төзім 14:13-те Аврамды сырттан келген адам «Иври» деп атайды, ал Юнус 1:9-да теңізшілер оның кім екенін сұрағанда: «Мен Ивримін», – дейді. Ал басқа жағдайларда израильдіктер өздерін тайпалары (мысалы, Юда немесе Ефрем) немесе ортақ атасы Израиль арқылы таныстырды. Сарнаның айтуынша, Киелі кітаптағы баяндаушы Нил өзенінің суының залалдануын және бақалардың індетін фараонның Мысырдан шығу 1:16-да ер балаларды туған кезде өлтіру және Мысырдан шығу 1:22-де Нил өзеніне тастау туралы бұйрықтарына жазалау ретінде қарастырған болуы мүмкін.

Мысырдан шығу 2-тарау

Зигмунд Фрейд Мысырдан шығу кітабының 2:1–10 аятындағы Мұсаның бұталар арасында табылған оқиғасында, әкесіне ерлікпен қарсы тұрып, соңында оны жеңіп шығатын батыр туралы мифтің қайырмасы бар екенін көрді. Миф бұл күресті батырдың өмірінің бастапқы кезеңдеріне дейін кері ізеді, оның әкесінің қалауына қарсы тууымен және әкесінің зұлымдық ниеттеріне қарамастан құтқарылуын көрсетеді. Фрейд себеттегі жағдайды туу символы ретінде жазды, онда себет – ананың жатыры, ал ағыс – туған кездегі су. Фрейдтің сөзіне göre, түстер жиі бала мен ата-ана арасындағы қарым-қатынасты судан алу немесе құтқару арқылы көрсетеді. Халық бұл мифті белгілі бір тұлғаға байланыстырып, оның өмірі үлгілі жоспарға сәйкес өткен батыр екенін мойындайды. Фрейд мифтің ішкі түбірі баланың "отбасылық романтикасы" екенін түсіндірді, онда ұл ата-анасымен, әсіресе әкесімен қарым-қатынасының өзгеруіне реакция жасайды. Осы романтикада баланың алғашқы жылдары армандағы патша бейнесінде көрінетін әкесіне деген жоғары бағамен реттеледі. Кейін, бәсекелестік пен көңілі толмауының әсерімен, ата-анадан ажырап, әкеге қарсы сын көзқарас қалыптасады. Сондықтан мифтегі екі отбасы – ақсүйек және қарапайым отбасы, баланың өз отбасының бейнесі болып табылады, олар балаға түрлі кезеңдерде көрінеді. Эли Визель Мұсаның Мысырдан 2:15 аятында қашқанын, оның өзінің яһуди достарынан көңілі қалғандықтан болды деп мәлімдеді. Перғауын оны төмен дәрежелі мысырлықты өлтіргені үшін немесе яһуди қараушысын ескерткені үшін жазаламас еді. Мұса мысырлықты өлтірген кезде үш адам ғана болды: өлген мысырлық, ол оқиғаны айта алмады, өйткені ол қайтыс болды; сөйлемеген Мұса; және Мұса құтқарып алған яһуди, ол оны жазбаға түсірген болуы керек. Мұса осыны түсінгенде, қашуға шешім қабылдаған болуы керек.

Мысырдан шығу 3-тарау

Моше Гринберг бүкіл Мысырдан шығу оқиғасын «құдайлық присутствиедің отты көрінісінің қозғалысы» деп қарастыруға болатынын жазды. Сол сияқты Уильям Пропп отты (אֵשׁ, esh) Құдайдың жер бетінде пайда болатын ортасы ретінде анықтады – Мысырдан шығу кітабының 3:2-ші тарауындағы Шығу Бұтағы, 13:21–22 және 14:24-ші тарауларындағы бұлт тірегі, 19:18 және 24:17-ші тарауларындағы Синай тауының үстінде, сондай-ақ 40:38-ші тарауындағы Палатқада. Мысырдан шығу кітабының 3:6, 15, 16 және 4:5-ші тарауларындағы Ыбырайым, Ысқақ және Яқуптың Құдайы екенін көрсететін аяттарды оқып, Абрахам Гайгер яһуди діні жеке адамдардың емес, бүкіл халықтың еңбегі екенін жазды. «Ол Мұсаның Құдайы туралы немесе Пайғамбарлардың Құдайы туралы емес, Ыбырайымның, Ысқақтың, Яқуптың және бүкіл ұрпақтың Құдайы туралы айтады». Нейтан Макдональд Израиль жерінің «сүт пен бал ағып жатқан жер» екендігі туралы Мысырдан шығу кітабының 3:8 және 17, 13:5, 33:3, Леуіліктер кітабының 20:24, Сандар кітабының 13:27 және 14:8, Есімдер кітабының 6:3, 11:9, 26:9 және 15, 27:3, 31:20-шы тарауларындағы сипаттамалардың нақты мағынасы туралы пікір таласы бар екенін хабарлады. Макдональд сүт (חָלָב, chalav) сөзінің «май» (חֵלֶב, chelev) сөзімен шатасуы мүмкін екенін, ал бал (דְבָשׁ, devash) сөзі ара балы емес, жемістен жасалған тәтті сиропты білдіруі мүмкін екенін жазды. Бұл сөз тіркесі жердің молшылығын және тек сүт пен балмен ғана емес, әртүрлі жолдармен көрінетін экологиялық байлықты білдіреді. Макдональд бұл сөз тіркесі әрқашан Израиль халқы әлі де көрмеген жерді сипаттау үшін қолданылғанын және оны болашаққа қатысты үміт ретінде сипаттағанын атап өтті. Мысырдан шығу кітабының 3:14–15-ші тарауларын оқып, Роберт Оден Құдайдың есімі אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה, Ehyeh Asher Ehyeh, «Мен Бармын» немесе «Мен Боламын» деген сөздерді «болу» етістігінің бірінші жақ, жекеше түрінде қолданғанын, содан кейін төрт әріпті Құдайдың аты, יְהוָה, YHVH, «болу» етістігінің үшінші жақ, жекеше, себептеуші түрінде көрінетінін, яғни «болуға себепкер», Оденнің пікірінше, бұл қанаандықтардың жоғары құдайы Ел құдайына байланысты ұзақ эпитеттің бөлігі болуы мүмкін. Оден Эхье – бұл YHVH-ның ерте, ежелгі нұсқасы, ол бөлек, әмуриттік диалекттен шыққан, сондықтан бір атау. Оденнің айтуынша, Мысырдан шығу кітабының 3 және 6-шы тарауларында Құдай өзін адамдармен байланыстырды, бірақ жермен емес. Оден Құдайдың төрт әріпті аты, יְהוָה, YHVH, Израильдің 12 тайпасының жаңа конфедерация ретінде бірігуі кезінде (Ешуа кітабының 24-ші тарауында сипатталғандай) ашылғанын болжады.

Мысырдан шығу 4-тарау

Эверетт Фокс «даңқ» (כְּבוֹד, kevod) және «қасарысқандық» (כָּבֵד לֵב, kaved lev) – «Шығу» кітабындағы бірлік сезімін беретін маңызды сөздер екенін атап өтті. Сол сияқты, Пропп «Шығу» кітабында қайта-қайта кездесетін тақырып ретінде ауырлықты, даңқты, байлықты және беріктікті білдіретін kvd түбірін анықтады: Мұса «Шығу» 4:10-да ауыр ауызбен және «Шығу» 17:12-де ауыр қолдармен қиналды; Фараонның жүрегі «Шығу» 7:14; 8:11, 28; 9:7, 34; және 10:1-де мықты болды; Фараон Израиль халқының еңбегін «Шығу» 5:9-да ауырлатты; Құдай жауап ретінде «Шығу» 8:20; 9:3, 18, 24; және 10:14-те ауыр апаттар жіберді, осылайша «Шығу» 14:4, 17, және 18-де Фараоннан Құдайдың құдіреті артық екенін көрсетті; кітаптың мәні Алланың отты даңқының түсуімен аяқталады, ол алдымен Синай тауына, содан кейін «Шығу» 19:16; 24:16–17; 29:43; 33:18, 22; және 40:34–38-де сипатталған «ауыр бұлт» ретінде Тұрғынға (Шатырға) түсті. Осындай ғалымдардың бірі Ричард Эллиот Фридман Яхвисттің «Шығу» 1:6 және 22; 2:1–23a; 3:2–4a, 5, 7–8, және 19–22; 4:19–20 және 24–26; және 5:1–2 жазғанын айтады. Ол Элохистің «Шығу» 1:8–12 және 15–21; 3:1, 4b, 6, және 9–18; 4:1–18, 20b–21a, 22–23, және 27–31; және 5:3–6:1 жазғанын көрсетеді. Фридман «Шығу» 4:20-дегі «ұлдар» сөзін көпше түріне ауыстыру сияқты бір шағын өзгерісті 722 жылға дейінгі кезеңде Яхвист және Элохист деректерін біріктірген редакторға (кейде JE немесе RJE редакторы деп аталады) жатқызады. Содан кейін Фридман үш шағын қосымшаны («Шығу» 1:7 және 13–14; және 2:23b–25) 6 немесе 5 ғасырда жазған діни дереккөз авторына жатқызады. Ақырында Фридман екі өзгерісті (Парашаның 1:1–5 және 4:21b аяттары) кейінгі редакторға (кейде R деп қысқартылады) жатқызады. Аяттардың осындай бөлінуі үшін Wikiversity-дегі Құжаттық гипотеза бойынша «Шығу» кітабының схемасын қараңыз.

Бұйрықтар

Маймонид пен Сефер ха Чинух бойынша, парашада ешқандай міндеттемелер жоқ.

Литургияда

Құтқарылу мейрамының хагдасы Седер мейрамының магид бөлімінде, исраилдіктердің «үлкен» және «қуатты» болғаны туралы Естер кітабының 26:5-тегі хабарламасын түсіндіру үшін Мысырдан шығу кітабының 1:7-ге сілтеме жасайды. Содан кейін хаггада Мысырдан шығу кітабының 1:10–13-ті келтіріп, Естер кітабының 26:6-дағы «Мысырлықтар бізбен жамандық жасады, бізді қиын жағдайға түсірді және ауыр жұмысқа мәжбүрледі» деген хабарламаны түсіндіреді. Хаггада Мысырлықтардың исраилдіктерге жаман ниетпен қарағаны немесе оларға жамандық жасағаны туралы пікірді білдіру үшін Мысырдан шығу кітабының 1:10-нан үзінді келтіреді. Хаггада Мысырлықтардың исраилдіктерді қиын жағдайға түсіргені туралы Мысырдан шығу кітабының 1:11-нен үзінді келтіреді. Ал хаггада Мысырлықтардың исраилдіктерді ауыр еңбекке мәжбүрлегенін түсіндіру үшін Мысырдан шығу кітабының 1:13-ке сілтеме жасайды. Сондай-ақ, «магид» бөлімінде хаггада Мысырдан шығу кітабының 1:14-ті келтіріп, «Яһудилер неліктен ащы шөптерді (марор) жейді?» деген сұраққа жауап береді. Хаггада Мысырдан шығу кітабының 1:14-ті келтіріп, яһудилердің Мысырлықтардың исраилдіктердің өмірін Мысырда қиындыққа толы еткендігіне байланысты солай істейтінін айтады. Сондай-ақ, «магид» бөлімінде хаггада Мысырдан шығу кітабының 1:22, 2:23–25 және 3:9-ға сілтеме жасап, Естер кітабының 26:7-дегі «Біз ата-бабаларымыздың Құдайына жалбарындық, Құдай біздің дауысымызды естіп, біздің азап-қайғымызды, еңбегімізді және қысымға ұшырағанымызды көрді» деген хабарламаны түсіндіреді. Хаггада Мысырдан шығу кітабының 1:22-сін келтіріп, исраилдіктердің қиын жағдайға түсуін түсіндіреді, бұл қиын жағдайды ұл балалардың жоғалуы ретінде түсіндіреді. Хаггада Мысырдан шығу кітабының 2:23-тен үзінді келтіріп, исраилдіктердің Құдайға жалбарынғанын айтады. Хаггада Мысырдан шығу кітабының 2:25-ті келтіріп, Құдайдың исраилдіктердің азаптарын көргенін және отбасылық өмірдің тоқтатылуын түсіндіреді. Ал хаггада исраилдіктердің қысымға ұшырағанын түсіндіру үшін Мысырдан шығу кітабының 3:9-ын келтіреді. Құдайдың Мысырдан шығу кітабының 3:6-да «Ыбырайымның, Ысқақтың және Яқыптың Құдайы» деп аталғаны Амида дұғасының алғашқы батасында көрінеді. Құдайдың Мысырдан шығу кітабының 3:7-де мойындаған исраилдіктердің «жалбарынысы» (тзаака) 29-шы псалм мен Леха Доди арасындағы Қабалат Шаббат дұға қызметінде айтылатын құтқарылу үшін Ана Бхоа дұғасында кездеседі. Бір мидрашқа сәйкес, Мысырдан шығу кітабының 3:12-сінде Құдайдың исраилдіктерді Мысыр құлдығынан азат ету ниеті туралы былай делінген: «Сендер осы таудың басында Құдайға қызмет етесіңдер». Мұса пайғамбар киелі шатырды осы қызметке арнады, және Мұса шатырды аяқтаған күні 91-ші псалмды жазды, оны яһудилер таңғы (Шахарит) дұғасының Псеукей Д’Зимра бөлімінде оқиды. Мысырдан шығу кітабының 3:13–14-тегі Мұса мен Құдайдың Құдайдың есімі туралы әңгімесі, біздің Құдайды қалай түсіне алатынымыз туралы, және бұл өз кезегінде дұға етудің бір себебі. Кейбір яһудилер Пиркей Авоттың 5-тарауын оқып, Құтқарылу мейрамы мен Рош Хашана арасындағы демалыс күнінде Мысырдан шығу кітабының 4:17-дегі Мұсаның таяғы туралы оқиды.

Апталық мақам

Апталық мақамда сефардтық яһудилер әр апта сайын қызметтердегі әндерді сол аптаның пашасының мазмұнына сәйкес таңдайды. "Шемот" пашасы үшін сефардтық яһудилер Мақам Растты қолданады, бұл мақам жаңа бастаманы немесе нәрсенің басталуын көрсетеді, себебі "Шемот" пашасы "Шығу" кітабын бастайды.

Ашкеназдық Исаия 27

Ишая 27-ші тараудағы параша және хафтара Израильдің Құдайдың құтқаруына қалай дайындалатынын айтады. Раши Ишая 27:6–8 туралы түсіндірмесінде Ишая 27:6 мен Шығу 1:4, Ишая 27:7-дегі өлтірулер мен Құдайдың, мысалы, Шығу 12:29-дағы Перғауынның халқын жоюы, сондай-ақ Ишая 27:8-дегі желдер мен Шығу 14:21-дегі Қамыс теңізін желмен айдаған желдер арасындағы байланысты көрсетті.

Сефардтар (Иеремия 1)

Еремия 1-ші кітабындағы параша мен хафтарада пайғамбардың шақырылуы туралы айтылады – парашада Мұса, ал хафтарада Еремия. Екеуінде де Құдай пайғамбарға шақыру жасайды, пайғамбар өзінің қабілетсіздігін айтып қарсылық көрсетеді, бірақ Құдай пайғамбарды қолдайды және оның қасында болатынына уәде береді.

Ежелгі

Сатиралық кәсіптер. Папирус Саллиер II, VI баған, 13-жол. Ежелгі Мысырдың Орта патшалығы дәуірі. (кірпіш қалаушылардың өмірі). Саргон туралы жыр. Ассирия, б.з.д. 7-ғасыр. Мысалы, Джеймс Б. Притчард. "Ескі өсиетке қатысты Ежелгі Таяу Шығыс мәтіндері", 119-бет. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1969 жыл. (судағы бала).

Киелі кітап

Жаратылыс 15:13–16 (Мысырда мекендеу); 17:7–14 (сүндет); 21:14–16 (тастап кетілген сәби); 24:10–28 (құдық жанында құдалық); 29:1–12 (құдық жанында құдалық). Шығу 7:3; 9:12; 10:1, 20, 27; 11:10; 14:4, 8] (Фараонның жүрегін қаттыландыру). Ескі өсиет 2:30 (жүрек қаттылығы); 15:7 (жүрек қаттылығы); 33:16 (бұта). Жошуа 11:20 (жүрек қаттылығы). Езекиел 16:3–5 (тастап кетілген сәби). Әйүп 38–39 (Құдай әлемді кім жаратты деп сұрайды).

Раби емес ерте кезеңдері

Езекиел трагедиясы. Экзагоге. Б.з.б. 2 ғасыр. Аударған: Р. Г. Робертсон. "Ескі өсиеттің псевдоэпиграфалары" кітабы, 2-том: "Ескі өсиеттің" кеңейтулері мен аңыздар, даналық және философиялық әдебиет, дұғалар, Забурлар және Одалар, жоғалған Юдео-эллинистік еңбектердің фрагменттері. Джеймс Х. Чарльзуорт редакциялаған, 808–815 беттер. Нью-Йорк: "Anchor Bible", 1985 жыл. Римдіктерге 9:14–18. 1 ғасыр. (Перғауынның жүрегін қатайту). 2 Тімотеге 3:8–9. Рим, 67 жыл. (Мұсаға қарсы сиқыршылар). Еврейлерге 11:23–27. 1 ғасырдың соңы. (Мұса). Матай 2:16–18. 1 ғасырдың соңы. (Күнәсіздердің қырғыны). Елшілердің істері 7:17–35. 1 ғасырдың соңы. (Мұса). Аян 17:17. 1 ғасырдың соңы. (Жүректерді Алланың мақсатына өзгерту). Иосиф Флавий. Яһудилердің ескілігі 2:9:1–2:13:4. Шамамен 93–94 жылдар. Мысалы, "Иосифтың еңбектері: толық және қысқартылмаған, жаңа жаңартылған басылым". Уильям Уистон аударған, 66–73 беттер. Пибоди, Массачусетс: Hendrickson Publishers, 1987 жыл. Құран 20:9–48; 26:10–29; 27:7–12; 28:3–35; 79:15–19. Арабия, 7 ғасыр.

Классикалық раввиндік

Мишна: Сота 1:7–9; Авот 5:6; Ядаим 4:8. 3 ғасыр. Мысалы, «Мишна: жаңа аударма» кітабында. Жақып Нойснердің аудармасы, 449, 686, 1131 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1988 жыл. Тосефта: Рош Хашана 2:13; Шагига 1:4; Сота 3:13, 4:12, 10:10. 3–4 ғасырлар. Мысалы, «Тосфета» кітабында: Еврей тілінен аударғанда жаңа кіріспемен. Жақып Нойснердің аудармасы, 615, 665, 841, 848, 877 беттер. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2002 жыл. Иерусалим Талмуды: Берахот 87а; Шаббат 106б; Песахим 20б; Йома 23б; Таанит 9б, 16б, 24б, 30а; Мегилла 15б; Евамот 43б; Недарим 4а, 13а, 31б; Сота 8а; Бава Камма 24б. Тиберия, Израиль жері, біздің заманымыздың 400 жылы. Мысалы, «Талмуд Ерушальми». Редакторлар: Хаим Малиновиц, Исраэль Симха Шорр және Мордехай Маркус, 2, 15, 18, 21, 25–26, 30, 33, 36, 41 томдары. Бруклин: Mesorah Publications, 2006–2018 жылдар. Сондай-ақ, мысалы, «The Jerusalem Talmud: A Translation and Commentary». Редакторлаған Жақып Нойснер, аударған Жақып Нойснер, Цвее Захави, Б. Барри Леви және Эдвард Голдман. Пибоди, Массачусетс: Хендрикссон баспасы, 2009 жыл. Жаратылыс Рабба 1:5; 4:6; 12:2; 16:5; 22:12–13; 30:8; 31:9; 33:3; 36:3; 40:6; 42:3; 43:8; 53:4; 55:6; 56:2; 60:11; 63:8, 14; 64:8; 70:11; 71:6; 76:1–2; 95 (MSV); 97:6; 100:3, 11. Израиль жері, 5 ғасыр. Мысалы, «Мидраш Рабба: Жаратылыс». Аударған Гарри Фридман мен Морис Саймон, 1-том, 2, 32, 89, 130, 191–92, 236, 243, 263, 290, 331, 343, 358, 464, 486, 492 беттер; 2-том, 534, 565, 570, 578, 645, 657, 701–03, 919, 943, 990, 1001 беттер. Лондон: Soncino Press, 1939 жыл. Вавилон Талмуды: Берахот 7а, 55а, 62б; Шаббат 31а, 97а; Эрувин 53а; Песахим 39а, 50а, 116б; Йома 28б, 75а; Мегилла 9а, 29а; Моэд Катан 29а; Кетубот 111б–12а; 31б–32а, 64б–65а; Сота 5а, 9б, 11а–13а, 35а, 36б; Кидушин 13а, 71а; Бава Батра 120а; Санхедрин 101б, 106а; Хулин 92а, 127а. Сасанидтер империясы, 6 ғасыр. Мысалы, «Талмуд Бавли». Редакторлар: Исраэль Симха Шорр, Хаим Малиновиц және Мордехай Маркус, 72 том. Бруклин: Mesorah Pubs., 2006 жыл.

Орта ғасырлар

Мысырдан шығу 1:1–5:23. 10 ғасыр. Мысалы, Мидраш Рабба: Шығу. Аударған: С. М. Лерман. Лондон: "Сончино" баспасы, 1939 жыл. Раши. Комментарий. Мысырдан шығу 1–6-шы тарау. Трой, Франция, 11 ғасырдың аяғы. Мысалы, Раши. Тора: Рашидің түсіндірмесімен аударылған, түсіндірілген және жарықтандырылған. Аударған және түсіндірген: Yisrael Isser Zvi Herczeg, 2-том, 1–51 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1994 жыл. Рашбам. Тораға түсініктеме. Троя, 12 ғасырдың басында. Мысалы, Рашбамның "Мысырдан шығу туралы түсініктемесі: Аннотацияланған аударма" кітабында. Мартин И. Локшин редакциялап, аударған, 9–59 беттер. Атланта: Scholars Press, 1997 жыл. Яһуда Халеви. Кузари. 4:3, 15. Толедо, Испания, 1130–1140 жылдар. Мысалы, Ехуда Халеви. Кузари: Израиль дінінің дәлелі. Генри Слонимскидің кіріспесі, 202, 221 беттер. Нью-Йорк: Schocken, 1964 жыл. Ыбырайым ибн Езра. Тораға түсініктеме. Франция, 1153 жыл. Мысалы, Ибн Езраның "Бес кітапқа түсініктемесі: Мысырдан шығу (Shemot)". Аударған және түсіндірген: Х. Норман Стрикман және Артур М. Сильвер, 2-том, 1–128 беттер. Нью-Йорк: "Menorah Publishing Company" баспасы, 1996 жыл. Езекия бин Маноах. Хизкуни. Франция, шамамен 1240 жыл. Мысалы, Хизкияһу бен Маноах. Хизкуни: Тораға түсініктеме. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 2-том, 348–81 беттер. Иерусалим: Ktav Publishers, 2013 жыл. Нахманид. Тораға түсініктеме. Иерусалим, шамамен 1270 жыл. Мысалы, Рамбан (Нахманид): Тораға түсініктеме. Чарльз Б. Шавель аударған, 2-том, 3–62 беттер. Нью-Йорк: Shilo Publishing House, 1973 жыл. Зохар 2:2a–22a. Испания, 13 ғасырдың аяғы. Мидраш ха-Нелам (Жасырын Мидраш). Испания, 13 ғасыр. Мысалы, Зохар, 2-бөлім, 4a–22a беттер. Мантуя, 1558–1560 жылдар. Мысалы, Зохар: Pritzker басылымы. Аударған және түсіндірген: Nathan Wolski, 10-том, 448–524 беттер. Стэнфорд, Калифорния: Stanford University Press, 2016 жыл. Якуб бен Ашер (Баал Ха Турим). Тораға түсініктеме. 14 ғасырдың басында. Мысалы, Баал Хатурим Хумаш: Шемос/Мысырдан шығу. Аударған: Eliyahu Touger, редакциялаған және түсіндірген: Avie Gold, 2-том, 513–67 беттер. Бруклин: "Mesorah Publications" баспасы, 2000 жыл. Бахья бен Ашер. Тораға түсініктеме. Испания, 14 ғасырдың басында. Мысалы, Мидраш Раббину Бачья: Рабби Бачья бен Ашердің Тораға түсініктемесі. Аударған және түсіндірген: Eliyahu Munk, 3-том, 739–815 беттер. Иерусалим: Lambda Publishers, 2003 жыл. Ысқақ бен Мұса Арама. Акедат Ицхак (Исақтың шалаюы). 15 ғасырдың аяғы. Мысалы, Ицхак Арама. Акейдат Ицхак: Рабби Ицхақ Араманың Тораға түсініктемесі. Аударған және қысқарған: Eliyahu Munk, 1-том, 298–31 беттер. Нью-Йорк, Lambda Publishers, 2001 жыл.

Қазіргі заманғы

Исаак Абраванел. Тораға түсініктеме. Италия, 1492–1509 жылдар аралығында. Мысалы, Абарбанел: Тораға қатысты таңдалған түсініктемелер: 2-том: Шемос/Exodus. Израиль Лазардың аудармасы мен түсіндірмесі, 23–84 беттер. Бруклин: CreateSpace, 2015 жыл. Ыбырайым Саба. Зерор ха Мор (Мырра түйіршігі). Фес, Марокко, шамамен 1500 жыл. Мысалы, "Тзрор Хамор: Тораға түсіндірме" (Tzror Hamor: Torah Commentary) – рабби Авраам Сабаның. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 3-том, 844–94 беттер. Иерусалим, Ламбда баспасы, 2008 жыл. Николо Макиавелли. Принц, 6-тарау. Флоренция, Италия, 1532 жыл. Обадия бен Якоб Сфорно. Тораға түсініктеме. Венеция, 1567 жыл. Мысалы, Сфорно: Тораға түсініктеме. Рафаэль Пелковиц аударған және түсіндірген, 281–307 беттер. Бруклин: "Месора" баспасы, 1997 жыл. Мұше Әлшіх. Тораға түсініктеме. Сафед, шамамен 1593 жыл. Мысалы, Моше Алшич. Раввин Моше Альшиштың Тора туралы мидрашы. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 336–74 беттер. Нью-Йорк, Ламбда баспасы, 2000 жыл. Шломо Ефрем Лунцшиц. Кли Якар. Люблин, 1602 жыл. Мысалы, Кли Якар: Шемос. Элиу Левин аударған, 1-том, 23–79 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2002 жыл. Саул ха Леви Мортейра. "Халықтың қызғанышы: Шемот туралы уағыз". Амстердам, шамамен 1622 жыл. Марк Саперштейннің. "Иудейлердің уағыздауы", 1200–1800: Антология, 270–85 беттер. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1989 жыл. Авраам Ехошуа Хешел. Тораға түсініктемелер. Краков, Польша, 17 ғасырдың ортасы. "Ханукат Хатора" деп жинақталған. Ханох Хенох Эрзон редакциялаған. Пьотрков, Польша, 1900 жыл. Авраам Ехошуа Хешелдің шығармасында. Ханукас Хатора: Рав Авраам Ехошуа Хешелдің Чумаш туралы мистикалық түсініктері. Авраам Перец Фридман аударған, 117–24 беттер. Саутфилд, Мичиган: Таргум Пресс/Фелдхайм баспасы, 2004 жыл. Томас Хоббс. Левиафан, 3:36, 37; 4:45. Англия, 1651 жыл. К. Б. Макферсон редакциялаған қайта басылым, 456, 460, 472, 671 беттер. Хармондсворт, Англия: "Пингвин классикасы", 1982 жыл. Мұса Хаим Лузатта. Мезилат Ешарим, 2-тарау. Амстердам, 1740 жыл. "Мезилат Ешарим: Әділдің жолы" кітабының 31-бетінде. Иерусалим: Фельдхайм, 1966 жыл. Хаим ибн Аттар. Ор ха Хаим. Венеция, 1742 жыл. Шайим бен Аттар. Ор Хахаим: Тораға түсініктеме. Елияху Мунк аударған, 2-том, 441–99 беттер. Бруклин: Ламбда баспасы, 1999 жыл. Мұса Мендельсон. Сефер Нетивот Хашалом ("Білгі", Түсіндірме). Берлин, 1780–1783 жылдар. Мұса Мендельсон: Иудаизм, христиандық және Киелі кітап туралы жазбалар. Миха Готтлиб редакциялаған, 216–19 беттер. Уолтем, Массачусетс: Брандейс университетінің баспасы, 2011 жыл. Бресловтық Нахман. Ұстаздық. Братслав, Украина, 1811 жылға дейін. Ребе Нахманның Торасында: Бреслов апталық Тора оқу туралы түсінік: Еврей жазбалары. Хаим Крамер жариялаған, Y. Холл редакциялаған, 21–55 беттер. Иерусалим: Бреслов ғылыми-зерттеу институты, 2011 жыл. Дж. Х. Ингрэм. От бағанасы: немесе Исраил құлдықта. Нью-Йорк: А. Л. Берт, 1859 жыл. Энн-Арбор, Мичиган: Ғылыми баспа кеңсесі, Мичиган университетінің кітапханасы, 2006 жыл. Самсон Рафаэль Хирш. Алғашқы бес кітап: Мысырдан шығу. Айзек Леви аударған, 2-том, 3–63 беттер. Гейтсхед: "Judaica Press" басылымының 1999 жылғы 2-ші басылымы. Бастапқыда "Пятикнига" деп жарияланды. Франкфурт, 1867–1878 жылдар. Сэмюэл Дэвид Луццатто (Шадал). Тораға түсініктеме. Падуа, 1871 жыл. Мысалы, Сэмюэл Дэвид Луццатто. Тора түсіндірмесі. Елияху Мунк аударған және түсіндірген, 2-том, 505–60 беттер. Нью-Йорк: Ламбда баспасы, 2012 жыл. Малбим. Тора мен өсиеттер. Варшава, 1874–80 жылдар. Мысалы, Малбимде: Раббену Меир Лейбуш бен Иехиил Мишель. Тораға түсініктеме. 4-том, 1–156 беттер. Израиль: М. П. Пресс/Хиллель Пресс, 1984 (1982). Ехуда Арий Лейб Альтер. Сефат Емет. Гура Калвария (Гер), Польша, 1906 жылға дейін. "Ақиқат тілі: Сефат Еметтің Тора түсіндірмесі" кітабынан үзінді. Артур Грин аударған және түсіндірген, 81–86 беттер. Филадельфия: Еврей баспа қоғамы, 1998 жыл. 2012 жылы қайта басылған. Герман Коэн. Ақыл-ой діні: Иудаизмнің көздері. Симон Капланның кіріспесімен аударылған; Лео Штраустың кіріспе очерктері, 42–43 беттер. Нью-Йорк: Унгар, 1972 жыл. "Атланта: Scholars Press" баспасында қайта басылған, 1995 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Religion der Vernunft aus den Quellen des Judentums. Лейпциг: Густав Фок, 1919 жыл. Александр Алан Штайнбах. "Димаштық әйел: Жастарға арналған Киелі кітаптағы 54 әңгіме" (Pentateuch) кітабының 39–42 беттерінде жазылған. Нью-Йорк: Бехманның еврей кітап үйі, 1936 жыл. Артур Саутсон. "Бөркіт қанаты". Лондон: Касселл және компания, 1937 жыл. Нью-Йорк: МакГроу Хилл, 1954 жылы қайта басылған. Зигмунд Фрейд. Мұса мен монотеизм. 1939 жыл. Қайта басып шығару, Нью-Йорк: 1967 жылғы винтаж. Зора Нил Херстон. Мұса, тау адамы. J. B. Lippincott, 1939 жыл. Harper Perennial Modern Classics, 2008 жылы қайта басылған. Бенно Якоб. Киелі кітаптың екінші кітабы: Мысырдан шығу. Лондон, 1940 жыл. Вальтер Якоб аударған, 3–141 беттер. Хобокен, Нью-Джерси: KTAV Publishing House, 1992 жыл. Томас Манн. Иосиф және оның бауырлары. Джон Э. Вудс аударған, 101, 492–93, 729, 788, 859 беттер. Нью-Йорк: Alfred A. Knopf, 2005 жыл. Бастапқыда басылып шыққан Joseph und seine Brüder. Стокгольм: Bermann Fischer Verlag, 1943 жыл. Томас Манн. "Маған ешқандай басқа құдайларың болмасын". "Он қазына" кітабынан, 3–70 беттер. Нью-Йорк: Simon & Schuster, 1943 жыл. Дороти Кларк Уилсон. Мысыр князі. Филадельфия: Westminster Press, 1949 жыл. Шолем Аш. Мұса. Нью-Йорк: Putam, 1951 жыл. Умберто Кассуто. Мысыр кітабына түсініктеме. Иерусалим, 1951 жыл. Израиль Авраамс аударған, 5–75 беттер. Иерусалим: The Magnes Press, The Hebrew University, 1967 жыл. Мартин Бубер. Мұса: Аян және келісім. Нью-Йорк: Harper, 1958 жыл. Humanity Books, 1988 жылы қайта басылған. Ховард Фаст. Мұса, Мысыр князі. Нью-Йорк: Crown Pubs., 1958 жыл. Мартин Нот. Мысырдан шығу: Түсініктеме. Джон С. Боуден аударған, 19–56 беттер. Лондон: SCM Press, 1962 жыл. Das zweite Buch Mose, Exodus кітабының аудармасы. Геттинген: Vandenhoeck & Ruprecht, 1959 жыл. Дороти М. Слюссер. Таудың басында: Мысыр кітабынан әңгімелер, 9–31 беттер. Филадельфия: Westminster Press, 1961 жыл. Ханс Космала. "Қанды күйеу", Vetus Testamentum, 12-том (1962): 14–28 беттер. Бертил Альбректсон. "Мысырдан шығу кітабының 3:14-тарауындағы אֶהְיֶה אֲשֶׁר אֶהְיֶה синтаксисі туралы". Words and Meanings: Дэвид Уинтон Томасқа арналған мақалалар жинағында, 15–28 беттер. Кембридж: Cambridge University Press, 1968 жыл. Мартин Бубер. Киелі кітап туралы: Оқырманның 18 зерттеуі, 44–62, 80–92 беттер. Нью-Йорк: Schocken Books, 1968 жыл. Моше Гринберг. Мысырдан шығуды түсіну, 18–130 беттер. Нью-Йорк: Behrman House, 1969 жыл. Роланд де Во. "Құдайдың аты YHVH аяны". Proclamation and Presence: Гвинне Хентон Дэвис құрметіне арналған Ескі өсиет мақалаларында, 48–75 беттер. Лондон: SCM Press, 1970 жыл. Сэмюэл Сэндмел. Таудың басында жалғыз. Гарден Сити, Нью-Йорк: Doubleday, 1973 жыл. А. М. Кляйн. "Ащы тағам". A. M. Klein жиналған өлеңдері, 144-бет. Торонто: McGraw Hill Ryerson, 1974 жыл. Джеймс С. Аккерман. "Мұсаның тууы туралы әңгімелердің әдеби контексі (Мысырдан шығу 1–2)". Әдеби түсіндірмелер жинағында, 74–119 беттер. Нэшвилл: Abingdon Press, 1974 жыл. Дэвид Дайчес. Мұса: Адам және оның көрегендігі. Нью-Йорк: Praeger, 1975 жыл. Эли Визель. "Мұса: Жетекшінің портреті". Құдай елшілері: Киелі портреттер мен аңыздар, 174–210 беттер. Нью-Йорк: Random House, 1976 жыл. Майкл Фишбэйн. "Мысырдан шығу 1–4/Мысырдан шығу циклына кіріспе". Text and Texture: Таңдалған Киелі мәтіндерді жақыннан оқу, 63–76 беттер. Нью-Йорк: Schocken Books, 1979 жыл. Роберт Р. Уилсон, "Фараонның жүрегінің қатаюы". Catholic Biblical Quarterly, 41-том, 1-сан (1979): 18–36 беттер. Эли Мунк. Тора шақыруы: Мұсаның бес кітабына қатысты интерпретациялар мен түсініктемелер антологиясы. Аудар...