Кіріспе
Түпкілікті халықтың дәстүрлі жерге құқығы – бұл түпкілікті халықтың жеке немесе ұжымдық түрде, көбінесе отарланған елдерде жер мен ондағы табиғи ресурстарға құқығы. Жер және ресурстарға қатысты құқықтар түпкілікті халықтар үшін сан алуан себептермен маңызды, оның ішінде: жердің діни маңызы, өзін-өзі анықтау құқығы, ұлттық ерекшелік және экономикалық факторлар. Жер – маңызды экономикалық актив, ал кейбір түпкілікті қоғамдарда жер мен теңіздің табиғи ресурстарын пайдалану олардың шаруашылық экономикасының негізін құрайды (немесе құрауы мүмкін), сондықтан меншікке деген талап осы ресурстарға қол жеткізуді қамтамасыз ету қажеттілігінен туындайды. Жер мұрагерлік немесе әлеуметтік мәртебе белгісі ретінде де маңызды құрал бола алады. Көптеген түпкілікті қоғамдарда, мысалы, көптеген Австралия аборигендерінің арасында, жер олардың руханилығы мен сенімдерінің маңызды бөлігі болып табылады. Түпкілікті жерге қатысты талаптар отарлаудың басынан бері ұлттық және халықаралық деңгейде әртүрлі деңгейде қарастырылып келеді. Мұндай талаптар халықаралық құқық, шарттар, ортақ құқық немесе ішкі конституциялар мен заңнама қағидаттарына негізделуі мүмкін. Түпкілікті құқық (сондай-ақ түпкілікті титул, жергілікті құқық және басқа да терминдер) – отарлаушылықтың тәуелділігін қабылдағаннан кейін де түпкілікті халықтардың дәстүрлі жерге иелену құқығы сақталады деген ортақ құқық доктринасы. 2007 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы қабылдаған Түпкілікті халықтардың құқықтары туралы БҰҰ декларациясы жердің түпкілікті халықтар үшін маңыздылығын көрсетеді және түпкілікті халықтардың жер құқығы бойынша эталондық стандарттарды ұсынады. Жергілікті және қауымдық жер құқықтарын заңмен тану және қорғау әлі де үлкен мәселе болып табылады, ресми түрде танылған және дәстүрлі түрде иеленуде және басқарылатын жерлер арасындағы айырмашылық дамудың тежелуіне, қақтығыстарға және қоршаған ортаның нашарлауына себеп болатын маңызды фактор болып табылады.
Indigenous land rights are the rights of Indigenous peoples to land and natural resources therein, either individually or collectively, mostly in colonised countries. Land and resource related rights are of fundamental importance to Indigenous peoples for a range of reasons, including: the religious significance of the land, self determination, identity, and economic factors. Land is a major economic asset, and in some Indigenous societies, using natural resources of land and sea form (or could form) the basis of their household economy, so the demand for ownership derives from the need to ensure their access to these resources. Land can also be an important instrument of inheritance or a symbol of social status. In many Indigenous societies, such as among the many Aboriginal Australian peoples, the land is an essential part of their spirituality and belief systems. Indigenous land claims have been addressed with varying degrees of success on the national and international level since the very beginning of colonization. Such claims may be based upon the principles of international law, treaties, common law, or domestic constitutions or legislation. Aboriginal title (also known as Indigenous title, native title and other terms) is a common law doctrine that the land rights of indigenous peoples to customary tenure persist after the assumption of sovereignty under settler colonialism. The United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples, passed by the UN General Assembly in 2007, illustrates the importance of land for Indigenous peoples and offers benchmark standards on the land rights of indigenous people. Statutory recognition and protection of Indigenous and community land rights continues to be a major challenge, with the gap between formally recognised and customarily held and managed land is a significant source of underdevelopment, conflict, and environmental degradation.
Халықаралық құқық
Халықаралық құқықтағы жергілікті халықтардың құқықтары үшін негізгі құжаттарға 1989 жылғы Жергілікті және тайпалық халықтар конвенциясы ("ILO 169"), Біріккен Ұлттар Ұйымының Жергілікті халықтардың құқықтары туралы декларациясы, Расалық дискриминацияның барлық түрлерін жою туралы конвенция, Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімшарт, Адам құқықтары туралы американдық конвенция және Жергілікті халықтардың құқықтары туралы американдық декларация кіреді.
Жалпы құқық
Аборигендік атақ, сонымен қатар жергілікті атақ (Австралия), дәстүрлі атақ (Жаңа Зеландия), түпкілікті үнді атағы (АҚШ) – егемендік орнатылғаннан кейін жергілікті халықтардың дәстүрлі жер иелену құқықтары сақталып қалатын жалпы құқық қағидасы. Көптеген елдерде жергілікті халықтар мемлекеттік жерлерде де белгілі бір құқықтарға ие болуы мүмкін.
Австралия
Жергілікті халықтардың жер құқықтары тарихи түрде terra nullius сияқты түрлі доктриналармен бұзылған. Terra nullius – «ешкімге тиесілі емес жер» деген мағына беретін латын тіліндегі термин. 1971 жылы Австралиядағы Мериам халқы Торес бұғазындағы Мер аралына меншік құқығын заң арқылы талап етті. Олар өздерінің жері табиғи және эксклюзивті түрде Мериам халқына тиесілі, сол жерде олар өмір сүріп, басқарады және тарихи түрде саяси және әлеуметтік мәселелерді шешеді деп мәлімдеді. Іс сотта көп жылдар бойы қаралып, талапкерлердің бірі (Эдди Мабо) қайтыс болғаннан кейін, Жоғарғы Соттың шешімі жергілікті халықтың жерге меншік құқығын мойындады және terra nullius мифін жоққа шығарды. Бірінші ұлттың көшбасшысы Джордж Мануэльдің Конституция экспресі идеясы – аборигендер құқығын қорғау қозғалысының маңызды жетістігі. Канада үкіметі халықтардың талаптарына «Ақ қағаз» деп аталатын құжатпен жауап берді. 1969 жылы жарияланған бұл құжатта көптеген жергілікті көшбасшыларды қанағаттандырмаған 5 доктрина баяндалды, бұл келесі жылы Альберта Үнді қауымдастығының отырысын шақыруға себеп болды. Осы отырыста «Қызыл қағаз» («Азамат плюс») жарияланды, онда жергілікті халықтардың көзқарасы жазылды. Аталған мәселелердің ішінде жер құқығы ерекше маңызға ие. Содан кейінгі кезең Бірінші халықтардың болашағы мен олардың құқықтары үшін маңызды болды. Джордж Мануэльдің ұлы Артур Мануэльдің айтуынша, осы кезеңде ұлттық үнді қозғалысы қалыптаса бастады және өздерінің ең үлкен ресурсына – Канаданың барлық аймақтарындағы Бірінші халықтарға сүйенді, олар Ұлттық үнді бауырластығын федералдық үкіметтен өзін-өзі басқару, жер иелену және келісімдер мәселелері бойынша әділ шешім шығару үшін пайдалана алатын құрал деп қарастырды. Канададағы аборигендік құқық бойынша маңызды іс – Дельгамуукв Британдық Колумбияға қарсы (1997). Бұл іс Бірінші халықтардың құқықтары үшін маңызды кезең болды. Ол ауызша куәлікті заңды деп мойындады және Британдық Колумбиядағы халықтардың отарлаудан зардап көрмеген жер құқығы бар екенін дәлелдеді. Алайда, ол меншік құқығын жарияламады. Канадада бұл мәселені алғаш рет шешкен іс – Цильхотин ұлты Британдық Колумбияға қарсы (2014). Осы істе Канада Жоғарғы Соты Цильхотин ұлтының аборигендік құқығын бекітті.
Жапония
2019 жылы айнулар Жапонияның түпкілікті халқы ретінде мойындалғаннан бері, айнулар қажет болған жағдайда арнайы жер құқығына үміттене алады. 2019 жылғы «Айнұларды қолдау туралы» заңда айнұ мәдениетін сақтау мақсатында «ұлттық саябақтар, өзендер және тауарлық белгілер» бойынша арнайы құқықтар нақты көрсетілген.
Латын Америкасы
Латын Америкасының кейбір елдерінің саяси жүйелері демократиялық бола түсіп, азшылықтардың пікірін тыңдауға және қабылдауға ашық бола бастағандықтан, жер құқықтары мәселелері саяси өмірге көтерілді. Осы жаңа "қайта мойындауға" қарамастан, жергілікті халықтар әлі де елдердің ең кедей халқының қатарында болып, ресурстарға қол жеткізулері шектеулі және олардың өркендеу мен даму мүмкіндіктері аз. Латын Америкасы елдеріндегі жер иелену құқықтарының заңдық жағдайы әртүрлі. Континенттің барлық айманында жергілікті халықтардың құқықтары, заңдары және мойындалуында үлкен айырмашылықтар сақталып тұр. 1957 жылы Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) ХЕҰ-ның 107-ші конвенциясын қабылдады. Бұл конвенция тәуелсіз елдерде жергілікті халықтарды қорғау және интеграциялау үшін заңдар мен нормаларды құрды. Латын Америкасы мен Кариб бассейнінің барлық тәуелсіз елдері осы конвенцияны ратификациялады. 1960 жылдардан бастап олар отаршылдық дәуірден бері алғашқы жергілікті жер талаптарын мойындауды бастады. 1989 жылы ХЕҰ Конвенция 169-ды қабылдады; Тәуелсіз елдердегі жергілікті және тайпалық халықтарға қатысты конвенция, ол 1957 жылғы ХЕҰ 107-ші конвенциясын жаңартады. Бұл конвенцияда жер мен жеке бас арасындағы тығыз және маңызды байланыс, сондай-ақ мәдени сәйкестіктің маңыздылығы мойындалды. Бүгінде бұл конвенцияны Латын Америкасы мен Кариб бассейнінің 15 мемлекеті ратификациялады. Конвенцияны ратификациялаған елдерде де оны іске асырудың шектеулі болуы жергілікті жерлерге қатысты жанжалдарға әкелді, мысалы, Гватемаладағы Эскобал кеніне қарсы наразылықтар, Эквадордағы Ясуни мұнайын қорғау және Сарамака мен Суринам арасындағы қақтығыс сияқты.
Жаңа Зеландия
Жергілікті халықтың жер құқықтары 1840 жылғы британдық тәж мен түрлі маори басшылары арасында жасалған Вайтанги келісімінде мойындалды. Келісім аударма қателіктеріне толы, бір аудармада тәждің, ал екіншісінде маори халқының билігін күшейтеді. Жер құқықтары тұрғысынан алғанда, маори мәтіні маори халқына жер мен орман сияқты бағалы мүліктерді қалаған уақыттарына иеленуге мүмкіндік берді. Осыған қарамастан, тәж келісімді бірнеше рет бұзды, бұзушылықтар 1840 жылдарға дейін жетеді. Бұл келісімді тікелей бұзу болды. Маори және тәж арасындағы келіспеушілік 19 және 20 ғасырларда жалғасты, соның ішінде «Жаңа Зеландия соғыстары» атты кітапта егжей-тегжейлі сипатталған соғыстар сериясы болды. Тарихшылардың айтуынша, келісімнің өзі жиі назардан тыс қалды, бірақ 1975 жылы Жаңа Зеландия үкіметі саяси уәдесін орындап, Вайтанги трибуналын құрды. Оңтүстік Африканың қара нәсілді халқы резервацияларға немесе бантустандарға тығылып, сол аумақтардан тыс жер сатып ала алмады. Бұл аймақтар көбінесе шөлейтті және егіншілікке жарамсыз болды, бұл жергілікті халық үшін ауыр әлеуметтік-экономикалық салдарға әкелді. Бұл заңның қабылдануына түрлі себептер болуы мүмкін, соның ішінде африкалық шаруаларды шектеу және кен компанияларынан түскен ынталандырулар, бірақ нақты себебі белгісіз. 1994 жылғы Жер құқықтарын қалпына келтіру туралы заң ғана жергілікті жер туралы заң мен басқа да кемсітушілік заңдарды қарастырып, оларды шешуге тырысты. Бұл жаңа заң қайтарым алуға кімнің құқылы екенін анықтады. Оңтүстік Африканың жалпы тарихы үкіметтің жергілікті халықпен қарым-қатынасына тығыз байланысты.
Америка Құрама Штаттары
Америка Құрама Штаттарында аборигендік құқықтардың негізгі шешімі – Джонсон мен Макинтош (1823) ісі, авторы – Бас судья Джон Маршалл. Маршаллдың шешімдері жергілікті құқыққа маңызды үлес қосты және Джонсон мен Макинтош (1823), Чероки ұлты мен Джорджия (1831) және Вурчестер мен Джорджия (1832) істеріне сілтеме жасай отырып, «Маршалл трилогиясы» деп аталды. Джонсонның Макинтошқа қарсы ісінде «ашылу доктринасы» бойынша, түпкілікті американдықтар жерге иелік етпейді, бірақ оны пайдалану құқығына ие болды деп шешілді. Осылайша, түпкілікті американдықтар жерді тек Америка Құрама Штаттарына ғана сата алатын. Жоғарғы Сот табиғи ресурстарға қатысты келісімдер бойынша көптеген даулы мәселелерді қарады. Америка Құрама Штаттарының түпкілікті американдықтары көбінесе Америка Құрама Штаттарының Ішкі істер департаментінің Үнді істер бюросы басқаратын үнді резервацияларына орналастырылды. Winters v. United States (1908) ісінде резервациялардың су пайдалану құқығына, жергілікті емес пайдаланудан басымдық берілуі керек екендігі белгіленді. Дегенмен, даулы келісімдер әрқашан түпкілікті американдықтардың пайдасына шешілген жоқ; мысалы, United States v. Dion (1986) ісі. Америка Құрама Штаттарының түпкілікті американдықтары көбінесе Америка Құрама Штаттарының Ішкі істер департаментінің Үнді істер бюросы басқаратын үнді резервацияларына орналастырылды.
Бразилия
Бразилиядағы жергілікті халықтың жер құқығы үшін күресі үздірілмей келеді, олар азшылық топ ретінде қарастырылып, құқықтарына қол жеткізе алмай және кемсітілуде. Жергілікті халыққа жасалған кемсіту отарлау дәуірінен бастау алады. 1910 жылы жергілікті халыққа қарсы зорлық-зомбылықтың көп болуына байланысты Үндістерді қорғау қызметі құрылды, бірақ бұл саясат тиімсіз және сыбайлас жемқорлыққа толы болғандықтан 1967 жылы Ұлттық үндістер қорымен ауыстырылды. Бұл саясат жергілікті халықты интеграциялауға бағытталған, нәтижесінде олардың жерлері мемлекеттің ресурстарынан пайда табуы үшін тартылып алынды. 1983 жылы қосымша демаркация заңдары қабылданды, бұл заңдар ақ қоныс аударушылардың жергілікті жерлерді тоналауына жол бермей, жергілікті жерлердің шекараларын нақтылады. Дегенмен, басқа мемлекеттік органдарға шекараларды белгілеуге рұқсат берілді, бұл тау-кен өнеркәсібі саласының күшті ықпалында болды. Жердің барлық 14% ғана демаркацияланды, ал көптеген жерлер кен өндіруші компаниялардың меншігіне өтті. 1988 жылы Бразилия жаңа Конституцияны қабылдады, онда жергілікті халықтың жерлері мен мәдениеті қорғалатыны айтылды. Бұл заң жергілікті халыққа өздерінің жерлері мен ресурстарынан айырылу қорқынышы болмай, өз аумақтарында қауіпсіз өмір сүруге мүмкіндік берді. Алайда, бұл заң жобасы күткендей сәтті болмады, Бразилия үкіметі 1993 жылға дейін барлық жергілікті аумақтарды демаркациялауға міндетті болды, бірақ осы бес жылдың ішінде аумақтардың тек 50% ғана демаркацияланды. 2017 жылға қарай Бразилияда жергілікті халықтың жер құқықтарын қамтамасыз ету бойынша іс-қимылдар өте аз болды. Бразилия президенті 2017 жылы жергілікті жерлерге шектеу қойды. Заң жобасында, егер жергілікті халық 1988 жылғы шектеуге дейін өз аумағында болмаса, онда бұл жерді демаркациялауға құқығы жоқ деп көрсетілген. Осы себепті 27 жергілікті аумақтың демаркациясы тоқтатылды, тіпті 1988 жылға дейін аумақтарын жариялай алмауының себебі үкіметке байланысты болды немесе олар бұрын сонда тұрғанын дәлелдей алмады. 2020 жылдың ақпан айында президент Жаир Болсонару 191/2020 заң жобасын ұсынды, ол жергілікті аумақтарды тау-кен өндіруге және гидроэлектр станцияларын салуға ашуға мүмкіндік береді. Бұл заң жобасы жергілікті қауымдардың наразылығын тудырды, ол олардың жерлерінің денсаулығына және халқының қауіпсіздігіне қауіп төндіреді.
Мексика
1910 жылғы Мексика революциясынан кейінгі жылдары аграрлық реформалар (1917–1934) жүргізілді. Мексика Конституциясының 27-бабында энкомиенда жүйесі таратылып, дәстүрлі қауымдардың ортақ жерлерге ие болу құқығы расталды. Осылайша, эхидо жүйесі құрылды, ол теориялық тұрғыда шетелдік корпорациялар мен жерсіздікпен айналысатын жер иелерінің жеке инвестицияларын шектеуге, ал жергілікті халықты жұмыс істеу және тұру үшін жер учаскесімен қамтамасыз етуге бағытталған. 1980-ші және 1990-шы жылдардан бастап Мексиканың экономикалық саясаты өнеркәсіптік дамуға және шетелдік капиталды тартуға көбірек назар аударды. Салинас үкіметі жерді жекешелендіру процесін іске қосты (PROCEDE бағдарламасы арқылы). 1992 жылы Мексиканың АҚШ және Канадамен Солтүстік Америка еркін сауда аймағы (НАФТА) келісіміне қатысуының алғы шарты ретінде Конституцияның 4- және 27-баптарына өзгерістер енгізілді, осылайша эхидо жерлерін бөліп беру немесе басқа жолдармен жекешелендіруге мүмкіндік туды. Бұл байырғы халықтардың жерге құқығының негізгі кепілдіктерін күрт әлсіретті.