Кіріспе

Құс түрі – Блайт трагопаны (Tragopan blythii) немесе сұрқұрсақты трагопан. Бұл – қауіпті жағдайдағы фазан. Оның жалпы атауы Эдвард Блайтқа (1810–1873), ағылшын зоологы және Бенгалия Азия қоғамы мұражайының кураторына арналған.

Таралу және халық саны

Бұл жануарлардың популяциясы аз және оның қарқынды түрде азайып бара жатынына сенімді. Блайт трагопаны Бутаннан солтүстік-шығыс Үндістан, солтүстік Мьянмадан оңтүстік-шығыс Тибетке және Қытайға дейін, көптеген түрлі аймақтарда таралған. Жалпы саны шамамен 2500-9999 құсқа бағаланады. Т. б. blythii (Jerdon, 1870) Үндістанның солтүстік-шығысындағы Гималайынан оңтүстік-батыс Қытайға және солтүстік Мьянмаға дейін. Т. б. molesworthi (E. C. S. Baker, 1914) Молесворт трагопаны – шығыс Бутан.

Сипаттама

Блайт трагопаны – трагопан туысының ең ірі өкілі. Көптеген фазандар сияқты, аталықтары жарқын түсті болып келеді. Оны қызыл-қоңыр басы, сары бет терісі және арқасындағы кішкентай, ақ нүктелі – оқылғанда көзге көрінетін дақтар арқылы тануға болады. Қара жолақ мүңкісінің тамырынан маңдайға дейін созылады, ал тағы бір қара жолақ көздерінен арқаға қарай жалғасады. Басқа трагопандар сияқты, аталықтарының да жұптасу кезінде тік тұратын екі ашық көк мүйізі болады. Оның лаппеті – әсем безендірілген қанатты қапшығы – мойнынан төменге іледі және жарқын түсті. Бұл лаппетті жұптасу маусымында кеңейтіп, жазуға да болады. Аналықтары аталық трагопан сияқты жарқын түсті емес, себебі оларға аталықтарды қызықтыру үшін аса көрнекті сыртқы түрі қажет емес. Жалпы алғанда, олар қара қоңыр түсті, қара, сары және ақ реңдердің араласуынан тұрады. Құстардың 12 пайызы жойылу қаупіне ұшырап, тым көп пайдаланылуда. Блайт трагопандары осы көрсеткіштің 37 пайызына тікелей қауіп тудырады. Тым көп пайдалану түрлердің санын азайтады және Халықаралық табиғатты қорғау одағының (IUCN) Қызыл тізіміне енген құстардың 11 пайызына себеп болады. Ең үлкен алаңдаушылық тудыратыны – тым көп пайдалану салдарынан саны азайып бара жатқан, жойылу қаупі төнген 11 түр. Нагаланд және Аруначал-Прадеш штаттарында фазанды тамақ үшін аулайды, үлкен аулар қолданылады, сондай-ақ оқпандармен және рогаткамиңмен атып тастайды. Шығыс Нагаландтың жергілікті тайпаларының айтуынша, бұл құс олардың көптеген орманды аймақтарында жойылып кеткен. Нагаландта халық санының азаюының басты себебі – аң аулау. Бутанның жоғары деңгейдегі мал жаюы және оттан өртеу арқылы егіс жасау әдістері де маңызды қауіпті құрайды. Оттан өртеу әдісінің әсері түрлерге айтарлықтай зиян келтіреді, өйткені ол құстың тұратын ортасын толығымен жояды. Трагопан популяциясының азаюына осы қауіп-қатерлер себеп болып отыр, сонымен қатар популяцияны шағын топтарға бөліп, фрагментацияға алып келеді. Фрагментация – үлкен популяцияны үлкен аумақта кішірек топтарға бөлетін мәселе. Трагопандар бір аймақтан екіншісіне көше алмайды, себебі олардың арасында әдетте үлкен қашықтықтар болады. Фрагментация фазандарға қажетті генетикалық әртүрлілікті алуға да мүмкіндік бермейді. Балапандардың денсаулығына кедерлес болмауы үшін оларға түрлердің алуандығы қажет.

Қорғау

Т. blythii тіршілік етуі үшін арнайы бөлінген мекендеу орындары бар. Бұл аймақтарға екі жануарлар қорығы және Нагаландтағы шағын қорық, сондай-ақ құстың өмір сүруіне мүмкіндік беретін тағы да бірнеше шағын аумақтар кіреді. Бұл түр, қандай елде кездессе, барлық елдерде заңмен қорғалады. Барлық аймақтарда табиғатты қорғау жөніндегі хабардар ету жоспарларын жүзеге асыру қажет, сондай-ақ қолданыстағы заңдарды сақтау үшін жеткілікті адамдарды тарту керек. Фазанның мекендейтін аймақтарында шашыраңқы орналасқан шағын топтар құстардың тіршілік етуі үшін қажетті генетикалық ерекшеліктермен көбейе беруін қиындатады. Қазіргі уақытта Үндістанның Мизорам штатындағы Blue Mountain ұлттық паркі аймақта қанша Блайт трагопанын естуге және көруге болатынын анықтау бойынша зерттеулер жүргізуде. Халық саны шамамен 500-ден 5000-ға дейін бағаланған. Блайт трагопанының қорғалуын қаржыландыру фазанның қорғау басқаруы үшін маңызды. Blue Mountain және ұйымның ұсынысымен бірге Блайт трагопанына көмектесуге болады.