Кіріспе

Негізінен жабайы күйде өмір сүретін, бірақ адамдармен белгілі бір байланысы мен тәжірибесі бар жануар. Жартылай жабайы жануар негізінен жабайы күйде өмір сүреді, бірақ адамдармен кейбір байланыста болады және олардан тәжірибе алады. Бұл оның үйретілген күйде туып, кейін жабайы жағдайға оралғандығынан болуы мүмкін, немесе жабайы жағдайда өскен, бірақ тамақтандыру, медициналық көмек көрсету сияқты амалдар арқылы адамдарға деген сенімділігі артып, жайлы қарым-қатынас орнатқан жануар болуы мүмкін.

Жартылай жабайы жануарлар түрлері

Жартылай жабайы немесе қаңғыбас мысықтар адамдармен жақын арада өмір сүреді, адамдар олардың болуына үйренген, бірақ олардың иесі жоқ; олар тұрақты тамақ көзі жоқ жабайы мысықтардан өзгеше. Олар көбінесе ешбір мысыққа арналмаған тамақ қалдырылатын жерлерде тамақтануы мүмкін, ал пана табу олар үшін "кездейсоқ" болады, мысалы, шаруашылық ғимараттарында, кейде тіпті адамдардың ықыласымен. Осы мысықтарға төзімділік танытудың және тіпті оларды бағудың себебі көбінесе олардың зиянкестерді қырып салуы немесе мысықтарға деген жай ғана жақсы сезім болуы мүмкін. Мысықтардың жартылай иелігі көбінесе мысықтардың популяциясының артуына және олардың шамадан тыс көбеюіне себеп болады, себебі адамдар мысықтарды тамақтандырады, бірақ оларды тоқтатпайды. Кейбір зерттеулер бұл жабайы жануарлар түрлеріне, әсіресе құстарға зиян келтіруі мүмкін екенін көрсетеді, тіпті үйретілген мысықтардың қанатындағы көптеген құс түрлерінің жойылуына себеп болған, бірақ бұл мәселе ғылыми әдебиетте даулы. Жылқы тұқымдарының ішінде француз Камаргы жылқысы бір кезде жабайы түр деп есептелген, бірақ адамдармен байланыс күшейген сайын ол жартылай жабайыға айналды. Бұл жылқылар әлі де топтап өсіп, жазықтарда еш кедергісіз жайылып жүреді, бірақ шаруалар (қауқасушылар, "Камарг ковбойлары" және манадиерлер, "шаруалар") оларды жаңа туған тайыншаларды тексеру үшін жиі ұстайды. Қолға түскен кезде, әдетте, берік аяқты және сенімді деп есептелетін Камарг жылқысы көбінесе мал бағу үшін қолданылады. Иберия, Эксмур, Нью-Форест, Фелл понилері және Дартмур понилері сияқты көбінесе еркін жайылатын жылқылардың басқа түрлерінің иелері бар, бұл оларды американдық Мустанг немесе австралиялық Брамби сияқты нағыз жабайы жылқылардан ерекшелендіреді. Еркін жайылатын иттер арасында (көбінесе "құқықсыз иттер" деп аталады) өлім-жітім көрсеткіші жоғары, тіпті адамдар қолдаған иттердің арасында да; құқықсыз иттердің саны көбінесе үй иттері есебінен толықтырылады. Батыс әлеміндегі тасталған көптеген иттер баспаналарға апарылады, бірақ Солтүстік Американың кейбір тығыз орналасқан қалалық аймақтарында және Оңтүстік Еуропаның ауылдық жерлерінде, әсіресе Италияда тасталған иттер жабайы немесе жартылай жабайы болып қалады. Адамдардан тамақтандырудың үлкен бөлігін алатын кейбір жартылай жабайы иттер аң аулауға күш жұмсауға мүмкіндік алады; көптеген иттер адамның көмегінсіз сәтті аң аулауға қабілетсіз. Жарым жабайы иттер үй иттеріне қарағанда ауру жұқтыру ықтималдығы жоғары. Жергілікті мәдени көзқарастар адамдардың құқықсыз иттермен қарым-қатынасын әртүрлі етеді. Көптеген құс түрлері жартылай жабайы болуы мүмкін, соның ішінде үнсіз аққулар, маллардтар және варвар көгершіндері. Бәлкім, ең танымал жартылай жабайы құс - көгершін, оны адамдар 3000 жылдан бері үйлеріне тартады. Көгершіндерді өсіру қиын, олар моногамды, ұя салуға қабілетсіз және ұшу үшін үлкен кеңістік қажет етеді, сондықтан оларды тұзаққа түсірудің жартылай жабайы әдісі қазіргі уақытта ең тиімді. Египеттен Батыс Африкаға дейін жартылай жабайы көгершіндерді тарту үшін үлкен ғимараттар салынды, кейбіреулерінде 1000-ға дейін көгершін орналасады. Багот ешкілері Англияның Стаффордширдегі Блитфилд Холл қаласында 14 ғасырда әкелінгеннен бері жартылай жабайы түрде өмір сүреді. Бұқалар тасталған кезде жабайыға айналуы мүмкін; Солтүстік Австралияда олар толыққанды үйретілмегеніне қарамастан сойылу үшін өсіріледі. Жарым жабайы Corriente ірі қарасы 20 ғасырда нашар сапалы еті үшін қырылып, қазір көбінесе родеода қолданылады. Жарым жабайы қойлар бүкіл Еуропа бойынша кездеседі.