Кіріспе

Жүйелер теориясындағы принцип. Эквифиналдық – ашық жүйелерде белгілі бір соңғы күйге көптеген мүмкін жолдармен жету қағидасы. Бұл термин мен ұғымды неміс ғалымы Ханс Дриеш, даму биологы, кейіннен австриялық Людвиг фон Берталанфи, жалпы жүйелер теориясының негізін қалаушы, және Уильям Т. Пауэрс, қабылдауды басқару теориясының негізін қалаушы қолданды. Дриеш және фон Берталанфи күрделі жүйелердің ұқсас немесе конвергентті мінез-құлқында "мақсат" терминіне қарағанда осы терминді қалайтын. Пауэрс жауаптың икемділігіне баса назар аударды, себебі бірдей соңғы күйге көптеген түрлі жолдармен немесе траекториялар арқылы қол жеткізуге болады. Жабық жүйелерде бастапқы жағдай мен жүйенің соңғы жағдайы арасында тікелей себеп-салдар байланысы болады: компьютердің "қосу" батырмасын басқанда, жүйе қосылады. Ашық жүйелер (мысалы, биологиялық және әлеуметтік жүйелер) мүлдем басқаша жұмыс істейді. Эквифиналдық идеясы, әртүрлі бастапқы шарттармен және әртүрлі жолдармен ұқсас нәтижелерге жетуге болады дегенді көрсетеді. Бұл құбылыс сондай-ақ изотелезис (грекше ἴσος isos "тең" және τέλεσις telesis: "мақсатқа жетуге бағытталған ақылды күш-жігер") деп те аталады, әсіресе суперрационалдылық қатысқан ойындарда.

Шолу

Бизнесте теңдік принципі фирмалардың әртүрлі құзыреттерге негізделген ұқсас бәсекелестік артықшылықтарына ие болу мүмкіндігін білдіреді. Психологияда теңдік – өмірдегі әртүрлі ерте тәжірибелердің (мысалы, ата-ананың ажырасуы, физикалық зорлық-зомбылық, ата-ананың психоактивтік заттарды қолдануы) бірдей нәтижелерге (мысалы, балалық шақтағы депрессия) алып келу мүмкіндігін көрсетеді. Яғни, бірдей психологиялық бұзылысқа әкелуі мүмкін көптеген түрлі ертедегі тәжірибелер бар. Археологияда теңдік – әртүрлі тарихи процестердің ұқсас нәтижеге немесе әлеуметтік құрылымға әкелуі мүмкін екендігін білдіреді. Мысалы, егіншілік немесе садақ-жебелердің дамуы әлемнің көптеген аймақтарында тәуелсіз түрде, әртүрлі себептермен және әртүрлі тарихи жолдармен жүрді. Бұл мәдениаралық салыстыруларға негізделген жалпылама тұжырымдарды сынсыз жасауға болмайтынын көрсетеді. Жер және қоршаған орта ғылымдарында теңдіктің екі негізгі түрі ажыратылады: процестік теңдік (нақты әлемдегі ашық жүйелерге қатысты) және модельдік теңдік (тұжырымдық ашық жүйелерге қатысты). Мысалы, геоморфологиядағы процестік теңдік ұқсас жер бедерлерінің процестердің мүлдем басқа жиынтығының нәтижесінде пайда болуы мүмкін екенін көрсетеді. Модельдік теңдік – модель компоненттерінің әртүрлі конфигурацияларының (мысалы, модель параметрлерінің әртүрлі мәндері) ұқсас немесе бірдей қанағаттанарлық симуляцияларға (немесе зерттеліп отырған нақты әлем процесінің бейнелеулеріне) әкелуі мүмкін жағдайды білдіреді. Бұл ұқсастық немесе қанағаттанарлықтық модельдеуші анықтаған мақсатты функциялар мен қабылдау критерийлеріне байланысты. Модельдік теңдіктің әртүрлі аспектілері бар, бірақ модель параметрлері мен құрылымдық теңдік модельдеу зерттеулерінде ең көп танылған және назар аударатын түрлері болып табылады. GLUE қазіргі кезде экологиялық модельдеу және одан тыс салаларда кеңінен қолданылады.