Кіріспе

Гректердің қайғылы дәуіріндегі философия (Philosophie im tragischen Zeitalter der Griechen) – Фридрих Ницшенің аяқталмаған кітабы. Ол жариялау мақсатымен өзінің жазбаларынан таза көшірме жасаған. Бұл жазбалар шамамен 1873 жылы жазылған. Кітапта ол б.з.д. VI-V ғасырлардағы бес грек философы туралы талқылаған: Талес, Анаксимандр, Гераклит, Парменид және Анаксагор. Алғашқыда Демокрит, Эмпедокл және Сократты да кіріктіруді жоспарлаған. Кітап Анаксагордың космогониясын талқылағаннан кейін күрт аяқталады.

Алдын ала сөз

Ницше б.з.д. 600-400 жылдар аралығында ежелгі Грекияда туған, өте құнды тұлғалардың көзқарастарын ұсынуды мақсат еткенін айтты. "Біздің міндетіміз - әрқашан жақсы көріп, құрметтейтін нәрсені жарыққа шығару" – деді Ницше. Ол болашақ адамдардың "Міне, мұндай нәрсе болған – кем дегенде бір рет, демек, бұл өмір салты, адамзатқа қараудың осы тәсілі мүмкін" деп айта алуын қалаған.

Кейінгі алғы сөз

Ницше әр философтың ерекшелігін көрсету үшін әрбір философтың негізгі ілімдерін ғана таңдауға тырысты.

Анаксимандр

Милеттік Анаксимандр өзінің ойларын жазған алғашқы философ болды. Оның ең әйгілі сөзі: "Барлық нәрсенің пайда болуының бастауы – олардың жойылуы да қажеттілікпен болатын нәрсе; себебі олар уақыттың өлшемімен әділетсіздіктері үшін бір-біріне жаза мен құн төлейді". Бұл қараңғы көзқарас барлық нәрсенің болуын қажетсіз деп көрсетті. Кез келген нақты нәрсе жекелігі үшін, қысқа ғана уақыттан соң, белгісіз (апейрон) бастауына қайта оралу арқылы төлеуі керек. Бұл бастау да нақты бола алмайды. Сондықтан ол белгісіз және жойылмайды. Анаксимандр болмысты этикалық немесе моральдық тұрғыдан түсіндірген алғашқы грек болды. Бастапқы біртүтастықтан пайда болған әрбір нақты нәрсе қайта оралу арқылы баға төлеуге тиіс. Бұл әрбір нәрсенің жеке, бөлек болуы әділетсіз екенін білдіреді. Оның өзіндік құндылығы немесе негіздемесі жоқ. Оның өмір салты оның ойларымен үйлесімді болды. Ол қадірлі, салтанатты киім киіп, сөйледі. Мұндай стиль бірлігі Платонға дейінгі философтарға тән еді.

Гераклит

Анаксимандрдың қарама-қарсысы ретінде Гераклит дүниелік заттардың пайда болуы мен жоғалуында әділетсіздік, кінә, жамандық немесе тәуба түсінбеді. Оның пікірінше, үздіксіз пайда болу мен жойылу – табиғат заңдылығы. Барлық өзгерістер мен қалыптасуларда керемет тұрақты тәртіп, реттелілік және нақтылық бар. Гераклит барлық нақты нәрселердің пайда болатын метафизикалық, анықталмайтын шексіздіктен (апеирон) туындайтынын ойлаған жоқ. Сондай-ақ, ол тұрақты болмыстың бар екенін де жоққа шығарды. Ницше оны былай деп түсіндірді: "Заттарды атау арқылы олардың берік, тұрақты екеніндей сезім тудырасыз; бірақ сіз екінші рет бас сұққан өзен де бұрынғысы емес". Гераклиттің ойлау жолы – қабылдау мен сезімнің нәтижесі. Ол рационалды, логикалық, ұғымдық ойлауды жек көретін. Оның айтқандары мақсатты түрде өзара қайшы келеді. "Біз бармыз, сонымен бірге жоқпыз". "Болу және болмау бір уақытта бірдей де, бірдей емес те болуы мүмкін". Бұл сезімдік ойлау, уақыт пен кеңістікте үздіксіз өзгеретін тәжірибе әлемін көруге негізделген. Уақыт пен кеңістік арқылы қабылданатын әрбір объектінің өзге заттарға қатысты болуы бар. Табиғат пен шындық – тұрақты өмір жоқ, үздіксіз әрекет ретінде көрінеді. Қарсылықтардың арасындағы үздіксіз күрес, олар қайта бірігуге ұмтылады, Гераклит үшін заңды әділдіктің бір түрі. Грек мәдениетіндегі бәсекелестік дәстүріне сәйкес, барлық нәрселер арасындағы күрес белгілі бір заңға немесе стандартқа бағынады. Гераклиттің айтуынша, біреу – көптің жиынтығы. Барлық нәрсе оттан тұрады. Дүниелік нәрселер жойыла бастағанда, олардың бәрін жоятын ғарыштық отта жануға құштарлықтарын көрсетеді. Олар қайтадан оттың құрамына кіргенде, олардың құштарлығы уақытша қанағаттанады. Бірақ көп ұзамай, оттың өзімен ойын ойнауға деген талпынысының нәтижесінде нәрселер қайтадан пайда болады. Гераклиттің қысқаша сөздеріндегі қарама-қайшылықтарға байланысты, оны түсініксіз деп айыптағандар бар. Алайда Ницше оның өте айқын сөйлегенін мәлімдейді. Гераклиттің сөздерінің қысқалығы мен айқындығы олардың түсініксіздігіне себеп болуы мүмкін, бірақ Ницше олардың айтылып жатқан нәрсе туралы ойлауға уақыт бөлмейтін оқырмандар үшін ғана түсініксіз екенін айтты. Ницше Гераклиттің "Мен өзім үшін іздедім" деген сөздерін оның жоғары өзіне сенімділік пен нақтылық танытқанын түсіндірді. Өзінің ойлары басқаларға ұнай ма деген алаңдаусыз, ол болмыстың үздіксіз өзгеруінде тұрақты заңдылықты көріп отырғанын мәлімдеді. Сонымен қатар, ол қатаң қажеттілікпен болатын нақты өзгерістердің, жалпы алғанда, ойынның бір түрі екенін сезді. Гераклит болашақ адамзат оның мәңгілік шындықтарын білсін деген ниетте болды.

Парменидтер

Парменидтің көптеген қасиеттері Гераклиттің тікелей қарсысы болды. Гераклит өзінің шындықтарын сезім арқылы ұғып алды. Ол "Болу" әлемін көріп, білді. Парменид болса, таза логика арқылы шындыққа жетті. Ол болмыстың доктринасын есептеп, қорытындылады. Парменидтің ерте және кейінгі, ерекше доктриналары болды. Ницше Парменидтің екі ойлау тәсілі оның өмірін екі кезеңге бөліп қана қоймай, сонымен қатар барлық Сократқа дейінгі ойлауды екіге бөлетінін айтты. Алғашқы кезеңі – Анаксимандр дәуірі. Бұл "Болу" және "Болмау" әлеміне қатысты. Екіншісі – Парменидтің дәуірі. Бұл әлемде өзгеріс, алмасу, тұрақсыздық жоқ. Тек "Болу" ғана бар. Парменидтің пікірінше, әлемнің қасиеттері қарама-қарсылықтарға бөлінген. Оң қасиеттер де, олардың теріс нұсқалары да бар. Оның бұл бөлінісі сезімдерге емес, абстрактілі логикаға негізделген. Осы оң және теріс дихотомиясы кейіннен "Бар" және "Жоқ" деп бөлінді. Бір нәрсе болу үшін, "Бар" және "Жоқ" болуы керек. Ынта осы қарама-қарсылықтарды біріктіріп, "Болу" әлемін жасайды. Ынта қанағаттандырылғанда, "Бар" және "Жоқ" бір-біріне қарсы тұрады және нәрселер жоғалады. Ницше Парменидтің "Болудан" бас тартуына сыртқы оқиғаның себеп болмағанын айтты. Ницше Ксенофанның ықпалын ескермейді. Екеуі де бірлік тұжырымына үлкен мән берсе де, Ксенофан Парменидке жат жолдармен қарым-қатынас жасады. Ксенофан – дінмен байланысты мистикалық бірлік туралы көзқарасы бар философиялық ақын. Ол Грекияның қазіргі құндылықтарын қабылдамаған этикашы еді. Ницше Парменид пен Ксенофанды біріктіретін ортақ қасиет – жеке бостандыққа құштарлық және конвенцияға қарсылық екенін мәлімдеді, бірақ бірлікке баса назар аудармауы. Парменидтің "Болудан" бас тартуына себеп болған ішкі оқиға оның теріс қасиеттердің мәнін қарастырған кезде басталды. Ол өзін-өзі сұрады: "Болмаған нәрсе бар бола ала ма?" Логикалық тұрғыдан алғанда, бұл "А, А емес пе?" деген сұраққа тең еді. Содан кейін Парменид "Бар нәрсе – бар" екенін түсінді. Сондай-ақ, "Жоқ нәрсе – жоқ". Оның бұрынғы теріс қасиеттер туралы ойлары қисынсыз болып көрінді. Гераклиттің қарама-қайшылықты мәлімдемелері ұтымсыз деп есептелді. Егер "Бар – бар", "Жоқ – жоқ" болса, бірнеше қорытынды шығады. Шын мәнінде бар нәрсе мәңгілік болуы керек. "Бар" бөлінбейді, өйткені оны бөлетін ешкім жоқ. Ол қозғалмайтын және шекті. Қорыта айтқанда, мәңгілік бірлік ғана бар. Сезімдер бізге керісін көрсетеді. Сондықтан Парменид үшін сезімдер – алдаушы, жалған және сенімсіз. Ол тек логикалық және рационалды қорытындыларын ғана қабылдады. Барлық сезімдік дәлелдер назарсыз қалды. Парменид тек абстрактілі, жалпы шындықты растады, ол әдеттегі тәжірибеден мүлдем өзгеше болды. Логикалық тұрғыдан сенімді болғанымен, Парменидтің "Болу" тұжырымы мазмұнынан бос еді. Бұл шындықты ешбір сезімдік қабылдау көрсетпеді. "Бұл не, ол не" дегені – таза ойдың үкімі, тәжірибе емес. Ницше Парменидтің "Болу" тұжырымын өзін тірі сезінудің жеке тәжірибесінен жасады деп мәлімдеді. Содан кейін ол бұл жалпы тұжырымды әлемдегі барлық нәрсеге қателікпен жатқызды. Осылайша, Ницше "Болуды" объективті деп қателікпен айтылған субъективті ұғым ретінде қарастырды. Ницше Парменидтің шындығын былай түсіндірді: "Мен тыныс алам, сондықтан "Болу" бар". Парменид өзінің шәкірті Элеялық Зенонмен бірге шексіздік деген нәрсе жоқ екенін айтты. Егер шексіздік болса, ол бөлінбейтін, қозғалмайтын, мәңгілік "Болудың" бірлігі болар еді. Басқаша айтқанда, ол шекті болар еді. Зенонның ұшқан жебелер және Ахиллдің тасбақаны қуу туралы мысалдары шексіз кеңістікте қозғалыс мүмкін емес екенін көрсетеді. Бірақ біз қозғалысты сезінеміз. Әлем шекті шексіздікті көрсетеді. Парменид, содан кейін, қозғалыс әлемін қабылдамайды және шындық тек оның логикалық тұжырымдамаларымен келіседі деп мәлімдейді, онда шекті шексіздік жоқ. Ол үшін ойлау және "Болу" – бір нәрсе. Оның ойлағандары ғана бар. Парменидтің сезімдік қабылдау шындықты көрсетпейді және ойлау – қозғалмайтын "Болу" деген қағидаларына қарсылық білдіруге болады. Егер сезімдер шын болмаса, қалай олар алдай алады? Егер ойлау қозғалмайтын "Болу" болса, ол қалайша бір ұғымнан екіншісіне ауысады? Керісінше, сезім мүшелері арқылы байқалған көптеген нәрселер алдаушы емес. Сондай-ақ, қозғалыс "Болуға" ие болуы мүмкін. Алайда, Парменидтің негізгі оқуына – "Болу бар", яки "Бұл не, ол не" дегенге ешқандай қарсылық жасай алмайсыз.

Тастауы

Ницше бұл жұмысты аяқтамай, Рихард Вагнерге көмектесуге назар аударды. Композитор Германиядағы Байройт Festspielhaus театрына қаржы жинауда қиындыққа тап болды. Ежелгі гректермен айналысудың орнына, Ницше замандас немістерін олардың мәдени көзқарастары дұрыс емес екеніне көндіруге тырысты. Ол бұл үшін Дэвид Штраустың «Ескі және жаңа сенім» деген еңбегін сынады. Көздері қатты ауырғанына қарамастан, Ницше грек философиясы жөніндегі жұмысын аяқтаудың орнына, «Дэвид Штраус: мойындаушы және жазушы» деген алғашқы «Уақтылы емес ойлар» еңбегін жазды.