Кіріспе

Г. Уэллстің кітабы: Киппс: Қарапайым жанның тарихы – Г.Г. Уэллстің 1905 жылы тұңғыш рет жарық көрген романы. Бұл романның өзі Уэллстің өнер туындыларының арасындағы ең сүйіктісі болған деп есептеледі және ол сахналық қойылымдарға, киноға және телевизиялық туындыларға бейімделген, оның ішінде «Half a Sixpence» музыкалық спектаклі де бар.

Сюжет

Есімді кейіпкер Артур "Арти" Киппс, заңды емес жетім. Бірінші кітапта, "Киппстің қалыптасуы", ол Кенттің оңтүстік-шығыс жағалауындағы Нью-Ромниде шағын дүкен ұстайтын қарт әпкесі мен ағасымен тәрбиеленеді. Ол Кавендиш академиясына қатысады – "орта тап мектебі", "пансиондық мектеп" емес – Шығыс Сассекстегі Гастингсте. "Табиғатынан ол қоғамдық болған", ол көршісінің ұлы Сид Порникпен дос болады. Киппс сондай-ақ Сидтің кіші әпкесі Эннге ғашық болады. Энн оған махаббатының белгісі ретінде жарты алты пенс сыйлайды, ол 14 жасында Фолкстон мата базарда (Folkestone Drapery Bazaar) шәкірт болады, оны мистер Шелфорд басқарады. Порниктер көшіп кетеді, Киппс Эннді ұмытып қалады. Ол бейсенбі күндері кешке ағаш өңдеу сабақтарын жүргізетін Хелен Уолшингхэмге ғашық болады. Актер және драматург болуға талпынған Читтерлоу Киппсті велосипедімен соқтығысып, бірге мас кеш өткізеді, нәтижесінде Киппс жұмысынан "алмастырылады" (босатылады). Содан кейін Читтерлоу оның назарына газеттегі хабарламаны жеткізеді, осылайша Киппс атасынан үй мен 26 000 фунт стерлинг мұра алады. Екінші кітапта, "Шаперон мырза Кут", Киппс Фолкстонның әлеуметтік иерархиясындағы жаңа орнына бейімделуге тырысып, сәтсіздікке ұшырайды. Кездейсоқ ол мырза Кутпен танысады, ол оның әлеуметтік тәрбиесін өз қолына алады. Бұл Хелен Уолшингхэмпен қайта байланысуға және олардың никелесуіне әкеледі. Алайда, өзін жақсартуға тырысу Киппсті одан сайын бөледі, әсіресе Хелен оның байлығын пайдаланып, өзін және ағасын Лондон қоғамында орнықтыруды қалайтынын анық көрсетеді. Сидпен, кейін социалист болған, және Эннмен, енді үй шаруасының қызметкері болған, кездейсоқ кездесулер Киппсті әлеуметтік конвенциялардан бас тартып, Хеленмен никесін бұзуға және балалық шақтағы сүйіктісіне үйленуге итермелейді. Үшінші кітапта, "Киппстер", жаңа мәртебесіне лайық үй табуға жасалған әрекет Киппсті "күрделі және қиын" ағылшын әлеуметтік жүйесімен күреске қайтарады. Киппс пен Энн дауласады. Содан кейін олар Хеленнің ағасы, заңгер, спекуляциялардың салдарынан олардың байлығының көп бөлігін жоғалтқанын біледі. Бұл Киппс Гайт қаласында Ассошиэйтед Букселлер трейд-юнионның (Шектелген) филиалын ашқанда және ұлдары дүниеге келгенде жағдайды жақсартады. Читтерлоудың пьесасының табысы, оған Киппс 2000 фунт стерлинг инвестиция салған, олардың байлығын қалпына келтіреді, бірақ олар шағын жағалау қаласында дүкенші болып қалуға қанағаттанды.

Тақырыптар

Киппстің романы – таптық айырмашылықтарды зерттейтін туынды, ал романның басты драмалық қызығушылығы – басты кейіпкердің байлық пен әлеуметтік статусының өзгеруімен байланысты зиялық, моральдық және эмоционалдық қиындықтарды қалай шешетінінде. Киппс – романның толыққанды дамыған жалғыз кейіпкері, ал барлық оқиға оның көзқарасынан баяндалады. Әңгімеші дауысы кейде түсініктемелер береді, бірақ романның соңында ғана бұл дауыс "осы елдің билеуші күші – Ақымақтыққа" бір беттік айыптау жасап, оны "жаратылыс, икемсіз жаратылыс, алып, мығым грифтей, Кристалл сарайының лабиринтодонындай, Куттей, Дунсиадтың қорғасын құдайындай, семіз, мақтанқор лакейдей, мақтандылықтай, жалқаулықтай, өмірдегі қараңғы, ауыр және кедергі келтіретін нәрседей" деп сипаттайды. Кипстің досы Сид социалист болып, Мастерман деген мейманкерді үйіне қоныстандырады, ол қоғамның "мүлдем дұрыс емес екенін" айтады. "Адам – әлеуметтік жануар, қазіргі таңда оның санасы бүкіл әлемді аралап шығады, ал бір қауымдастықта бір бөлігі бақытты, ал екіншісі бақытсыз бола алмайды. Қоғам – бір дене, ол жақсы немесе нашар. Міне, заң сондай. Біз тіршілік ететін қоғам ауруға шалдыққан", – дейді ол. Алайда Киппс Мастерманды құрметтейді және оның пікіріне ішінара құлақ естіп, Аннға: "Мен бұл социализмпен келіспеймін" дейді. Уэллс бір кезде Мастерманды Киппсті социализмге көндіретін маңызды кейіпкерге айналдыруды жоспарлаған, және ол романның соңында маңызды рөл атқаратын бірнеше нұсқа жазған. Арти Киппстің сөйлеуі Уэллс алғаш үйренген ағылшын тілінің айтылуын мұқият бейнелейді. Киппс ешқашан басқаша сөйлеуді меңгермейді, көптеген күш-жігер жұмсағаннан кейін өзінің тәрбиесіне оралады: "'Speckylated it!' деді Киппс, сәтсіз суреттеуге тырысқан қолмен әрекет жасап. 'Біздің нәрселерімізді қымбатқа сатып алып, арзанға саттық, және қолымыздағы барлық нәрсемен "анки-панки" ойын ойнадық. Міне, мен "ол істеді, Энн" дегенді білдіремін".

Жазу және жариялау

Уэллс «Киппс» романымен жеті жыл жұмыс істеді, 1899 жылдың қаңтарында «Мистер Уэддидің байлығы» атты жобасын аяқтады және 1904 жылдың мамырында романды қазіргі түрінде бітірді. «Киппс» осы ұзақ дамыту кезеңінде көп өзгерді: қазір Иллинойс университетінің Уэллс мұрағатында сақталатын қолжазба 6000-нан астам парақтан тұрады және Харрис Уилсонның айтуынша, «әдебиетте жиі кездесетін қате бастамалар, ойдан тыс кетулер және тоқтап қалған эпизодтарға» толы. Аяқталған романда 1-ші және 2-ші кітаптар шамамен бірдей ұзындықта, ал 3-ші кітап әлдеқайда қысқа. Бұл теңсіздік оның бастапқыда үшінші кітапқа Киппстің Хайт қаласына барып, ақырында қайтыс болған, революция туралы лекция оқыған және утопиялық коммунизм мүмкіндіктерін зерттеген эпизодты қамтитындығынан туындайды. Сыншылар Уэллстің осы эпизодты алып тастағанын жоғары бағалады, сонымен қатар оны оның жазушылық жолындағы болашақ өзгерістердің белгісі деп қарады: «Уэллс осы эпизодта ойшылдық пен нұсқаулыққа бойдайды; кейіпкерлері өзінің әлеуметтік идеяларын мен сын-пікірлерін баяндағанда ұмытылады. Бұл Уэллстің баяндау мен идеологияны үйлестіруге жасаған алғашқы және мойындалған сәтсіз әрекеті, одан кейін ол осы эпизодтан бас тартты». Уэллс романның сәтті болуын қалады және баспашысы Макмилланды дәстүрлі емес жарнамалық трюктар туралы идеяларымен мазалады, мысалы, Лондонның Вест-Энд театрлар ауданына сэндвич тақталарымен адамдарды жіберу немесе Портсмут және Саутси теміржол станциясының алдына «Киппс мұнда жұмыс істеді» деген плакаттар ілу.

Қабылдау

Кейіннен Киппс Уэллстің ең табысты романдарының біріне айналғанмен, бастапқыда жай ғана сатылды. 1905 жылдың соңына қарай 12 000 дана сатылса, 1920 жылдары 250 000-нан астам дана сатылды. Роман Генри Джеймстен жоғары баға алды, бірақ Арнольд Беннетт оның кейіпкерлердің бес алты бөлігіне деген "қатыгез жаулық" көрсеткеніне шағымданды. Уэллстің биографы Дэвид Смит осы романды "шедевр" деп атайды және Киппс, Мистер Поллидің тарихы және Тоно Бунгай арқасында Уэллс "Англия әдебиетінде Диккенс сияқты берік орын ала алады, себебі кейіпкерлердің адамгершілігі ерекше, сонымен қатар ол бір орынды, бір сыныпты, бір әлеуметтік ортаны суреттей алуға қабілетті" дейді.

Бейімделулер

Киппс бірнеше рет басқа медиаға бейімделді. 1912 жылы Уэллс пен Рудольф Безиер оны сахнаға бейімдеді. 1921 жылы Фолькстонда түсірілген үнсіз фильм нұсқасы болды, ал (соңғы сахна үшін) Кентербериде және ішінара Савой қонақ үйінде түсірілді. Уэллс фильмде эпизодтық рөлде ойнады. 1941 жылы түсірілген фильмде Майкл Редгрейв басты рөлді ойнады. Киппстің рөлін Браян Мюррей сомдаған Granada Television сериалы 1960 жылдың 14 қазаны мен 2 желтоқсаны аралығында ITV желісінде көрсетілді, алайда ол қазір сақталмаған. Киппске негізделген Дэвид Хенекер мен Беверли Кростың Half a Sixpence сахналық мюзиклі бастапқыда Лондонның Вест-Энде Томи Стил үшін арнайы қойылды және 1965–1966 жылдар аралығында Стилмен бірге Бродвейге көшірілді. Ол 1967 жылы тағы да Стилдің басты рөлде ойнауымен түсірілді. 2016 жылы Half a Sixpence қайта жаңғыртылды (бұл бейімдеу Х. Г. Уэллстің түпнұсқа романынан және 1963 жылғы мюзиклден шабыттанды, сонымен қатар оларға қосымша элементтер қосты, кітабын Джулиан Феллоуз жазды, ал қосымша музыкасын Джордж Стайлз мен Энтони Дрю жасады, Дрю әндердің мәтінін толықтырды), алғаш рет Кичестер фестиваль театрында 14 шілдеден 2 қыркүйекке дейін Камерон Макинтошпен бірлесіп өндірілді. Содан кейін қойылым Вест-Эндке көшірілді (Берт ағаны ойнаған актерден басқа, бастапқы Чичестер актерлік құрамы сақталды), Ноэль Ковард театрында 2016 жылдың 29 қазанынан 2017 жылдың 2 қыркүйегіне дейін көрсетілді. Орындаулардың бірі 2019 жылдың 21 желтоқсанында Sky Arts және NowTV телеарналарында түсіріліп, лицензиялық құқықтардың өзгеруіне байланысты Kipps деп қайта аталды. 1984 жылы Мишелен Вандор Би-би-си радиосы үшін Киппсті бес бөлімнен тұратын радиоспектакль ретінде бейімдеді, онда Пол Дэнеман ("Г. Г. Уэллс" деп аталды) хабаршы, Марк Стракер Киппс, ал Николас Грейс Читтерлоу рөлінде ойнады. Би-би-си радиосының екінші нұсқасы, Майк Уокердің бұл жолы екі бөлімнен тұратын, 2006 жылдың мамыр айында эфирге шықты, онда Киппстің рөлін Брайан Дик, Киппстің ағасын Дональд Самптер, ал Киппстің әпкесін Дебора Финдлей сомдады.