Кіріспе
Клиенттерге сауда транзакциясын аяқтауға арналған машина.
Өзін-өзі тексеру кассалары (SCO), сондай-ақ көмекші тексеру кассалары (ACO) немесе өзін-өзі қызмет көрсету кассалары деп те аталады, бұл клиенттерге дәстүрлі кассадағы қызметкердің көмегінсіз саудагерден өз транзакцияларын аяқтауға мүмкіндік беретін машиналар. SCO кассаларын пайдаланғанда, клиенттер барлық тауарларын төлеу алдында тауардың штрихкодтарын сканерлейді, бұл үшін жеке қызметкердің көмегіне мұқтаж болмайды. Өзін-өзі тексеру кассалары негізінен супермаркеттерде қолданылады, бірақ олар универмагтарда және шағын дүкендерде де жиі кездеседі. Көптеген өзін-өзі тексеру кассаларының аймақтары кем дегенде бір қызметкердің бақылауында болады, олар клиенттерге транзакцияларды жүргізуге, бағаларды түзетуге немесе басқа да қызметтер көрсетуге көмектеседі. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, әлем бойынша 191 000 өзін-өзі тексеру кассасы орнатылған, ал 2025 жылға қарай әлемде 1,2 миллион касса орнатылатыны күтілуде. Есептеулер бойынша, "әлемдік нарықтың 41% -ын құрайтын АҚШ-тағы өзін-өзі тексеру жүйелерінің нарығы 2021 жылы 1,4 миллиард долларға жеткен". Бұл машиналарды бастапқыда Дэвид Р. Хэмбл Флорида штатындағы Дирфилд Бич қаласында орналасқан CheckRobot Inc компаниясында ойлап тапқан, ал NCR Corporation ең үлкен нарықтық үлеске ие. Олар 1986 жылдың шілде айында жұртшылыққа таныстырылды; CheckRobot компаниясы жасаған алғашқы машина Атланта, Джорджия қаласының жанындағы Kroger дүкенінде орнатылды.
Сатып алу кезінде сканерлеу
Басқа жүйе (өзін-өзі сканерлеу) тұтынушыға сауда жасау кезінде тауарларды сканерлеп, қапқа салуға арналған портативті штрих-код сканерінен тұрады. Тұтынушы сауданы аяқтағаннан кейін сканер кассалық терминалға әкелінеді, онда штрих-код сканерінен алынған ақпарат, әдетте, тұтынушының адалдық картасымен бірге терминалға жүктелді. Тұтынушы төлемді жүзеге асырып, кассада қолхат алады. Жүйенің қауіпсіздігі кездейсоқ тексерулер немесе RFID технологиясы арқылы қамтамасыз етіледі. Stop & Shop өздерінің "ScanIt!" жүйесі үшін қолға ұсталатын сканерлерді немесе ұялы телефон қосымшаларын пайдаланады, оны пайдалануды қалайтын тұтынушыларға арналған. Walmart-қа тиесілі Sam's Club қойма клубы тұтынушыларға мобильді қосымшаны жүктеуге және тауарларды қосымша арқылы себетке сканерлеуге мүмкіндік береді. 2018 жылдың жазында Walmart China Wechat негізіндегі "Scan and Go" бағдарламасын іске қосты, бұл тұтынушыларға қосымша мобильді қосымшаны жүктемей, Wechat Payment немесе Alipay арқылы төлем жасау кезінде тауарларды себеттеріне сканерлеуге мүмкіндік берді. "Scan and Go" бағдарламасы Қытайдағы барлық төлемдердің 30% құрады және кейбір нарықтарда сатуды 10% арттырды. 2016 жылдың желтоқсан айында Amazon Сиэтлде "Amazon Go" деген атпен физикалық дүкен ашуды жариялады, ол тұтынушылардың қаптарына салатын тауарларды анықтау үшін түрлі камералар мен сенсорларды пайдаланады. Тұтынушылар дүкенге кіргенде серіктес қосымша арқылы QR-кодты сканерлейді, ол олардың Amazon.com шоттарымен байланыстырылған. Тұтынушы дүкеннен шыққанда, қаптарындағы тауарлар автоматты түрде шоттан төленеді.
Гибридтік жүйелер
ITAB, NCR, Wincor Nixdorf және басқа да жеткізушілер гибридті кассалық жүйелерді жасады, олар кассаны кассирдің басқаруымен немесе клиенттің өзіне қызмет көрсету режиміне ауыстыруға мүмкіндік береді.
Ашық бастапқы жүйелер
2010 жылы ашық бастапқы кодты өзін-өзі тексеру жобасы жарияланды. Аспаптық құралдар мен ашық бастапқы кодты бағдарламалық жасақтаманы пайдалану арқылы, бұл кітапхананың өзін-өзі тексеру жүйесі коммерциялық нұсқасынан он есе арзанға түседі. Сондай-ақ, Оксфорд университетінде қолданылған кітапханаларға арналған Java негізіндегі ашық бастапқы кодты өзін-өзі тексеру клиенті GPL v3 лицензиясымен қолжетімді.
RFID-ге негізделген жүйе
Қытайдағы бірнеше тәжірибелік дүкендер клиент таңдаған өнімдерді анықтау үшін RFID және камераларды бірге қолданады. Дүкеннен шығар кезде клиент RFID оқу қақпасынан өтеді және төлем жасау арқылы ғана есеп айырысады.
Камераға негізделген жүйелер
Кассалық емес дүкендерде бүкіл дүкен ішінде камералар қолданылады. Клиенттер шығарда есеп төлейді немесе кіргенде смартфондарын тіркеп, таңдаған заттарымен ғана шығып кетеді. 2022 жылғы сәуір айынан бастап, камераға негізделген өзін-өзі тексеру автоматтары АҚШ-тың кейбір бейсбол стадиондарында пайдаланылуда. Caper Counters (Instacart сатып алған) компаниясы жасаған жүйелер клиенттерге заттарды арнайы белгіленген жерге қоюға мүмкіндік береді, бірақ штрих-кодты көрсету үшін оларды қатарға тізбеудің қажеті жоқ.
Артықшылықтар
Бөлшек саудагер үшін өзін-өзі тексеру автоматтарының бір артықшылығы – еңбек құнының төмендеуі: бір қызметкер көбінесе төрт-алты кассалық жолақты басқара алады, ал кассирдің жұмысын енді клиент өзі атқарады. Өзін-өзі тексеру машинасының мөлшері дәстүрлі кассир басқаратын кассадан кішірек болғандықтан, дүкен орынды үнемдеп, оны көбірек сөрелерге, көрме стендтеріне немесе қосымша кассаларға пайдалана алады. Costco 2021 жылы COVID-19 пандемиясы кезінде тамақ алаңдары үшін өзін-өзі тексеру экранын енгізе бастады, бұл тамақ алаңының ас үй қызметкерлеріне тек тамақ дайындау және қызмет көрсетуге назар аударуға мүмкіндік берді. Жүйе төлемді дебеттік немесе кредиттік карта арқылы қабылдауды талап етеді, бұл клиенттердің осы қызметкерлермен қағаз ақша немесе тиын алмасу қажеттілігін жояды, бұл ауру жұқтырудың ықтимал жолы. Кассирмен байланыспауды қалайтын клиенттер өзін-өзі тексеруді пайдалана алады. Мобильді төлем немесе цифрлық әмиян жүйесі арқылы төлемді қабылдайтын жүйелер клиенттерге жүйенің ешқандай бөлігіне қол тигізбей-ақ тауарларын сатып алуға мүмкіндік береді, бірақ қайта пайдаланылатын сөмкелерді қолданса, мүлдем қолмен тигізбейтін тәжірибе болуы мүмкін. Өзін-өзі тексеру кейде кассадағы кезекте тұрудан гөрі жылдам болуы мүмкін. Бұл кассадағы кезектердің ұзақтығын және күту уақытын қысқартуға көмектеседі. 2014 жылы NCR жүргізген сауалнамада клиенттердің 42% өзін-өзі тексерудің ыңғайлылығын ұнататынын, ал 39% оның кассирдің көмегімен жасалатын кезектерден жылдам екенін айтты. Сауалнамаға қатысқандардың 90% өзін-өзі тексеруді пайдаланушы екенін, ал жауап берушілердің 7% әрқашан өзін-өзі тексеруді пайдаланатынын, дүкендегі кезекке және тауар санына қарамастан, жауап берді. Италия және Австралиядағы жауап берушілердің 13% және 9% «әрқашан өзін-өзі тексеруді пайдаланатынын» айтты. Ал, кейбір аймақтарда жергілікті халықтың аз бөлігі ғана валлий тілін ана тілі ретінде меңгергендіктен, валлий тілін еркін білетін қызметкерлерді табу қиын болуы мүмкін.
Кемшіліктер
Raydiant компаниясының 2021 жылғы есебінде пайдаланушылардың 67%-ы дербес касса аппаратының кем дегенде бір рет істен шыққанын анықтады. 25%-ы бұрынғы жағымсыз тәжірибелері немесе баяу жұмыс істеуі салдарынан дербес касса аппаратын пайдаланудан бас тартатынын мәлімдеді. 65%-ы тазалығына алаңдайды. Көптеген клиенттер дербес касса аппаратында көмек қажет болғанда көңілі толады.
Қолжетімділік
2002 жылы мүгедектер өздігінен жұмыс істейтін кассаларды пайдаланған кезде зерттеу жүргізіліп, қазіргі кассалар қолжетімділік үшін жасалмағаны анықталды. 2022 жылдан бері соқыр адамдар, коляска пайдаланушылар және басқа да мүмкіндігі шектеулі жандар әдеттегі өзін-өзі қызмет көрсету машиналарының дизайнымен күресіп келеді, бұл оларға тәуелсіз сауда жасауға кедергі келтіреді, ал өзін-өзі тексеру кассаларының саны артуымен проблема ушығады. Көру қабілеті нашар және коляскада отыратын адамдарға арналған жеке кассалар болғанымен, олар кеңінен таралмаған, ал мүгедектердің құқықтарын қорғаушылар тең қолжетімділікке ұмтылуда. АҚШ өзін-өзі тексеру кассаларының қолжетімділігін реттеуді қарастырып жатыр. Өзін-өзі тексеру кассалары пайдаланудағы қиындықтар мен техникалық ақауларға байланысты сынға ұшырады, бұл клиенттердің сауда тәжірибесіне жағымсыз әсер етеді. 2023 жылы британдық сауда желісі Booths клиенттерге қызмет көрсетуді жақсарту үшін өз дүкендеріндегі өзін-өзі тексеру кассаларын тоқтату туралы хабарлады.
Дыбыспен ластану
Клиенттер өздігінен қызмет көрсету кассаларынан келетін қайталама, роботтық дыбыспен жазылған хабарларға жиі шағымданады. 2015 жылы Tesco супермаркеті сынға жауап ретінде роботтық хабарламаларды адамға жақын дыбыспен алмастырды. Бөлшек саудагерлер өздігінен қызмет көрсету кассалары үшін әртүрлі, қызықты дауыстарды пайдалануға бейім. Мысалы, Poundland дисконтты дүкені әр түрлі жағдайларда Йода, Элвис Пресли, Граф Дракула және Санта Клаустың дауыстарын қолданды. 2019 жылы Marks & Spencer өздерінің әдеттегі касса хабаршыларын сол жылғы Britain's Got Talent телешоуының төрешілерінің дауыстарымен алмастырды. Жаңа дауыстар клиенттердің шағымдануының артуына әкелді, көптеген адамдар кейбір түсініктемелердің қолайлылығына күмән келтірді.
Мүліктердің тізімін бұзу
Клиенттер тауарларды сканерлеуге дайын болмағандықтан, акциялық тауарларды, мысалы, «бірін сатып ал, бірін тегін ал» акциясын тек бір рет сканерлеу жеткілікті деп жаңылысуы мүмкін. Сонымен қатар, клиент бірдей бағасы бар өнімнің басқа нұсқасын сканерлеуі де мүмкін. Екі жағдай да сатушының тауар қор жазбаларын бұрмалап жіберуіне әкелуі мүмкін.
Ұрлық және сканерлеуді өткізіп жіберу
Барлық тауарларды сканерлеуді орындамау – дүкен ұрлығының бір түрі (қарыздық). Бұл клиент "бірін сатып ал, бірін тегін ал" акциясы бойынша тек бір тауарды сканерлегенде немесе өзін-өзі тексеру кассасында әдейі түрде жасалуы мүмкін. Тағы бір түрі – арзан тауардың штрих-кодын пайдаланып, қымбат тауарды сканерлеу, мысалы, дүкендегі басқа тауардан жапсырманы жыртып алғаннан кейін немесе клиенттің қолында, сканерленетін тауардың астында ұстағанда. Сканерлеуді қасақана жіберудің ең оңай жолы – тауарды оптикалық оқырман арқылы жылдам өткізу, оның тіркелмеуіне мүмкіндік беру, мүмкін, штрих-кодты қолмен немесе саусақпен жабу. Саудагерлер саудадағы шығындарды азайту үшін әртүрлі әдістерді қолданады. Өзін-өзі тексеру кассаларындағы сканерлеуді қасақана жіберуді анықтау үшін көбінесе бірнеше камералар қолданылады, олардың кейбіреулерін шығындарды азайту қызметкерлері бақылайды, ал қалғандары сканерлеуді қасақана жіберу қозғалыстарын немесе мінез-құлқын анықтайтын жасанды интеллект жүйелеріне жіберіледі. Мысалы, 2020 жылы Kroger қасақана жіберілген сканерлеуді анықтайтын және қатесін түзету мүмкіндігін беретін видеоны тұтынушыға көрсететін жаңа жүйелермен келісім жасады. Егер олар осы әрекетті қайталаса, қызметкерге хабар беріледі. Кейбір "қасақана жіберілген сканерлеуді анықтау" жүйелері сатып алушылардың ұялуына, мазалануына немесе айыпталуына себеп болды, ал адал сатып алушылар өздерін ұрылар сияқты сезінеді. Тіпті, егер адам дұрыс емес тауарды сканерлеуді жібергенін байқамаса да, ұрлықпен айыпталуы мүмкін деген оймен өзін-өзі тексеру кассаларынан қашықтануға кеңес беріледі. 2022 жылдан бастап британдық Sainsbury's дүкендерінде түбіртектерді сканерлеу жүйесі енгізілді. Өзін-өзі тексеру кассасынан өтетін клиенттерге арналған бөгет орнатылған, олар дүкеннен шығу үшін автоматты қақпаны ашу үшін басып шығарылған түбіртегін оптикалық сканерде сканерлеуі керек. Бұл жүйе клиенттерді ұрлық жасады деп есептейтіндігі үшін сынға ұшырады, олар түбіртек ұсынғанға дейін өздерінің кінәсіздігін дәлелдей алмайынша. Бір зерттеу көрсеткендей, өзін-өзі тексеру кассалары дүкен ұрлығын арттырды, транзакциялардың 6,7%-ы белгілі бір мөлшерде шығынға (ұрлыққа) әкелді, әр бес сатып алушының бірі тауарды төлемей-ақ алып кеткенін мойындады, әр жеті сатып алушының бірі тауарды қасақана ұрлағанын мойындады, ал жылдық табысы 100 000 доллардан жоғары адамдар төмен табыс деңгейіндегілерге қарағанда ұрлық жасауға көбірек бейім. 2023 жылы саудадағы ұрлық 120%-ға өскеніне жауап ретінде, кейбір Target дүкендері клиенттердің өзін-өзі тексеру кассасы арқылы ала алатын тауарлар санын шектеді, ал кейбір дүкендер өзін-өзі тексеру кассаларын толығымен жапты.
Жұмыспен қамту
Комментаторлар өздігінен тексеру кассаларын енгізудің нәтижесінде саудагерлер дүкендегі қызметкерлер санын қысқартуға қол жеткізгенін айтады, бұл бөлшек сауда секторында жұмыс орындарының азаюына және дүкендердің нашар күтімге түсуіне әкеп соқты.
Реттеу
2013 жылдың қыркүйегінде Калифорния апелляциялық соты 2:1 көпшілік дауыспен өздігінен тексеру кассалары арқылы алкоголь сатуға тыйым салатын заңды растады. Заң алкогольді тек қызметкерлермен тікелей қарым-қатынаста ғана сатуды талап етеді, бұл талап темекі, спрей бояу және кейбір рецептсіз дәрі-дәрмектерге де қолданылады. Калифорния азық-түлік сатушылар қауымдастығы бұл заңды сынап, өздігінен тексеру кассалары (SCO) алкоголь сатуға бұдан бұрыннан қанағаттандырмайтынын, дүкен қызметкерлері алкоголь сатып алуды тексеріп, мақұлдауға міндетті екенін мәлімдеді. Сот сондай-ақ, Алкогольдік ішімдіктерді бақылау департаментінің бұрынғы ұсынысының заңдық күші жоқ екенін, себебі ол талқылауға немесе халықтың пікірін алуға ұсынылмағанын айтты. 2020 жылы Орегон AFL–CIO АҚШ-тағы Орегон штатында дүкендерде екіден астам өздігінен тексеру кассасын пайдалануға тыйым салатын ұсынылған референдумды қолдады.