Кіріспе

Француз отаршылдық аумақтарында тартылған жергілікті жаяу әскерлер

Наполеон дәуірінде тирайлер (tiʁajœʁ) – негізгі колонналардың алдында шайқасуға дайындалған жеңіл жаяу әскердің бір түрі еді. Кейіннен, 19-шы және 20-шы ғасырларда француз армиясы «тирайлер» терминін француз отарларында тартылған жергілікті жаяу әскерді немесе жеңіл жаяу әскер ролінде қызмет ететін метрополиялық бөлімшелерді белгілеу үшін пайдаланды. Қазіргі француз армиясында бір тирайлер полкі бар – 1-ші тирайлер полкі. Бұл полк 1964-1994 жылдар аралығында 170-ші жаяу әскер полкі деп аталды. 1964 жылға дейін ол 7-ші Алжир тирайлер полкі деп аталды, бірақ Алжирдің тәуелсіздігіне қол жеткеннен кейін Францияға көшірілген соң атауын өзгертті.

Наполеон дәуірі

Француз революциясы және Наполеон кезеңіндегі соғыстарда "тирайлер" атауы француз әскери термині болды, бастапқыда жеңіл жаяу әскеріндегі шабуылдаушыларға қолданылды. "Тирайлер" деп аталған алғашқы полктер Наполеон I-нің Императорлық гвардиясының құрамына кірді. Империя құлаған кезде шамамен 16 полк құрылды. Гвардиялық тирайлерлер әдетте Жас гвардияның құрамында, олардың туысқан Voltigeur полктерімен бірге топтастырылды. Гвардиялық тирайлер полктері 1814 жылы жаңа корольдік үкіметтің француз армиясын қайта ұйымдастыруы кезінде таратылды. 1815 жылдың 28 наурызында Наполеон I-нің қысқа мерзімді билікке оралуы (Жүз күн) кезінде 1-8 гвардиялық тирайлер полктері ресми түрде қайта құрылды. Ватерлоо жорығына тек 1-ші және 3-ші полктер ғана аттанды. Императорлық гвардияның барлық тирайлер полктері (қалған гвардиямен бірге) императордың екінші рет тақтан бас тартуынан кейін таратылды. Императорлық гвардия құрамындағы полктерден басқа, итальяндық Тирайлер дю По және корсикандық Тирайлер Корсы сияқты бірнеше шетелдік тирайлер батальондары құрылды.

Шығу тегі

Француз Солтүстік Африкасындағы алғашқы тирайлерлер метрополиялық жеңіл жаяу әскер бөлімі — 1840 жылдың басында Алжирге түскен 1-ші Винсенн тирайлерлер батальоны болды. Бұл бөлім кейіннен Орлеан аңшылары (chasseurs d'Orléans) аталды, бірақ тирайлерлер атағы келесі жылы араб және бербер қауымдарынан жиналған жаңадан құрылған жергілікті алжирлік жаяу әскер полкіне берілді.

Алжир, Тунис және Марокконың тиражерлері

Алжирден келген тирайлерлер кейін Крым соғысында, Екінші Италия Тәуелсіздік соғысында, Мексикадағы француз интервенциясында және Франко-Пруссия соғысында (1870), сондай-ақ Тунистегі, Индокитайдағы, Мароккодағы, Мадагаскардағы және Алжирдегі француз отаршылдық науқандарында қызмет етті. Қырым соғысы кезінде алжирлік тирайлерлер «Түркілер» деген лақап ат алды, олар келесі жүз жыл бойы кеңінен танылды. Бұл атау алжирлік әскерлерді Севастополь қоршауында француз және британдық күштермен бірге қызмет еткен түрік одақтастарымен салыстырудан туындаған. Алғаш рет 1841 жылы жергілікті тирайлерлер батальондары ретінде құрылған, жергілікті тұрғындардан жиналған алжирлік жаяу әскер 1855 жылғы 10 қазандағы жарлықпен алжирлік тирайлерлердің үш полкіне ұйымдастырылды. Мұндай бөлімшелердің саны келесі жүз жылда ауытқып, 1960 жылдардың басында француз қызметінде сегіз тирайлер полкі және бірқатар тәуелсіз батальон қалды. Алжирлік тирайлерлердің екі батальоны 1917 жылдан бастап Синай және Палестина науқанына қатысқан «Détachement Français de Palestine et de Syrie» құрамына кірді. 1884 жылы Тунисте 4-ші тирайлер полкі құрылды. Белгілер мен киім-кешектің шағын айырмашылықтарын қоспағанда (олардың нөмірленуі «4» және оның еселігіне, сондай-ақ ашық көк түсті томбо немесе олардың толық киімдегі зуав жакеттеріндегі жалған қалталарға негізделген), тунистік тирайлер полктері алжирлік әріптестерімен бірдей болды. Тек 1921 жылы француз үкіметі оларды ресми түрде «Тунис тирайлер полктері» деп атауға шешім қабылдады. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Марокколық тирайлердің 1-ші полкі құрылды. 1956 жылы француз билігі аяқталғанда марокколық алты тирайлер полкі әлі де бар болды. Мұсылман тирайлерлерін жалдау негізінен ерікті негізде жүзеге асырылды, мерзімі үш жыл (бас сержанттар үшін бес жыл) болды, бірақ 1913 жылы Алжирде сайлау арқылы әскери міндеттіліктің шектеулі түрі енгізілді және Солтүстік Африкада француз билігінің соңына дейін жалғасты. 1939 жылға дейін әр батальонның қатарындағылардың 90% -ға жуығы жергілікті тұрғындардан құралды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін француз еуропалықтарының (метрополиялық және пид-нуар отарлаушыларының) Магреб (Солтүстік Африкалық) қызметкерлеріне қатынасы шамамен 30% -ға дейін өсті, себебі тирайлер бөлімшелері көбірек механикаландырылды.

Сенегалдық шұңқырлар

Франция колониялық жорықтарында шабуылдаушыларды кеңінен пайдаланды. Жоғарыда айтылған "алжирлік шабуылшылардан" кейін, олардың ең көп саны "сенгальдық шабуылшылар" болды (олар Батыс және Орталық Африкадағы француздың барлық иеліктерінен тартылды). Екеуі де Марокконы (1908–1914) оккупациялауда және 1920-ші жылдардағы Риф соғысында маңызды рөл атқарды.

Басқа француз иеліктерінен Tirailleur полктары

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның барысында (1939–45), Магрибтен (алжирліктер, марокколықтар және тунистіктер), Француз Батыс Африкасынан және Мадагаскардан (малагаш сарбаздары) әскерге шақырылды.

Индокитайлық шұңқыршылар

Француз Индокитайының Анам, Тонкин және Камбоджа аймақтарынан полктер жиналды. Полктер олар жиналған аймақтардың аттарымен аталатын. Сөйтіп, "анамдық әскерлер", "тонкин әскерлері" және "камбоджалық әскерлер" деп аталды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1918) Солтүстік Африка аумақтарынан келген тирайлерлер Батыс майданында, Салоникада және Левантта қызмет етті, зор шығынға ұшырады. Атауына қарамастан, Батыс майданында соғысқан Марокко дивизиясында (Франция) Солтүстік Африканың барлық аймақтарынан тирайлер батальондары болды. Франция үшін соғысқан мұсылман тирайлерлерінің құрметіне Париждегі Ұлы мешіт кейіннен салынды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және одан кейінгі науқандар

Солтүстік және Орталық Африкадан келген тирайлерлер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропада, әсіресе Италия науқанында көзге түсіп шайқасты. Индоқытайлық тирайлер полктері 1945 жылдың наурыз айында француз отарлық әкімшілігіне қарсы жапондық төңкерістерден кейін жойылды немесе таратылды. Алжирлік, марокколық және сенегалдық тирайлерлер Диен-Бьен-Фудың құлауына дейін Индоқытайда қызмет етті, содан кейін Алжирдің тәуелсіздік соғысы (1954–62) кезінде француз күштерінің құрамында болды. Француздар Индоқытайдан шыққаннан кейін де, көптеген вьетнамдықтардан құралған бірлік ("Le Commando d'Extreme Orient Dam San") 1960 жылға дейін Алжирдегі француз армиясында қызметін жалғастырды.

Тиральер полктерін тарату

Тирэйлер полктерінің көпшілігі 1956 және 1962 жылдар аралығында француз отарлары мен протектораттары тәуелсіздік алғаннан кейін таратылды. Мароккода, Тунисте және жаңа африкалық мемлекеттерде көптеген тирайлерлер француз қарулы күштерінен тікелей жаңа ұлттық армияларға өтті. Алжирде Францияға адал қалған жергілікті жұмылдырылған тирайлерлерге Франциядағы бөлімдерге ауысуға немесе 1962 жылы Алжир соғысының соңында жергілікті уақытша күшке қосылуға мүмкіндік берілді. Ал қалған алты алжирлік тирайлер полкі (РТА) 1962 және 1964 жылдар аралығында таратылды немесе метрополиялық жаяу әскер бөлімдеріне айналдырылды. Француз армиясындағы соңғы марокколық полк – 5-ші RTM (Regiment de Tirailleurs Marocain) болды, ол 1965 жылы таратылғанға дейін Дижон қаласында орналасқан еді. Қазіргі француз армиясында әлжірлік тирайлерлерден тараған бір тирайлер полкі бар. Бұл әскерлердің бәрі қазір француз азаматтары болғанымен, дәстүрлі Солтүстік Африка формасының элементтері Францияға 130 жылдан астам қызмет еткен алжирлік "Туркостарды" еске алу үшін салтанатты шараларда әлі де киіледі. Сенегалдық тирайлерлердің дәстүрлері Фрежуста орналасқан 21-ші теңіз жаяу әскері полкі арқылы, Екінші дүниежүзілік соғыстағы 4-ші Сенегал тирайлерлер полкі арқылы сақталады.

Бірқалыпты киімдер

1914 жылға дейін алжирлік және тунистік тирайлерлер ашық көк түсті, сары жіппен тоқылған зуав стиліндегі форма киетін (осы беттегі суреттерді қараңыз). Бұл "шығыс киімімен" ақ түбіршектер (парадқа), қызыл фестер мен белдіктер тағылатын. Сол сияқты, кең пішімді ақ майдандық киім Солтүстік Африкадағы әскери науқандарда және Бірінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы айларында Францияда қолданылды. 1915 жылдан бастап олар (Солтүстік Африка) 19-шы әскери округінің басқа бөлімшелерімен бірдей, практикалық хаки формасын қабылдады. Батыс Африка және Мадагаскар тирайлерлері қызыл белдік пен феспен қара көк түсті парадтық киім кисе, ал Индокитай полктері көк, ақ немесе хаки түсті жергілікті стильдегі форманы жалпақ "салакко" бас киіммен киетін. Хаки түсі Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін Индоқытай мен Африкада ыстық ауа райында кеңінен таралған, содан кейін ол стандартты формаға айналды. Солтүстік Африкалық тирайлерлер 1927 және 1939 жылдар аралығында жаңа сарбаздарды тартуға көмектесу үшін түрлі-түсті толық парадтық формаларын қайта кие бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар қазіргі күнге дейін ноубалар (полк оркестрлері) кию үшін сақталды.

Жасалған әшекейлер

Францияда Бірінші дүниежүзілік соғыс, Екінші дүниежүзілік соғыс немесе отарлық қақтығыстар кезінде жасалған айрықша көзге көрінулер, цитата дәрежесіне байланысты лентаға бекітілетін «Соғыс айқасы» (Croix de Guerre) орденімен бірге берілді: ең төменгі дәрежеде – полк немесе бригада деңгейінде айрықша көзге көрінгендер үшін қола жұлдыз, ал ең жоғары дәрежеде – әскер деңгейінде айрықша көзге көрінгендер үшін қола пальма бейнеленген. Бір бөлім туралы әскери хабарламаларда айтылуы мүмкін. Оның туы тиісті орденмен безендіріледі. Әскери бұйрықтарда екі рет ескерілгеннен кейін, аталған бөлімнің барлық әскери қызметшілері фуражер тағуға құқылы болады. Солтүстік Африкалық Tirailleurs полктері, Зуав полктерімен бірге, француз армиясының ең көп марапатталған бөлімдерінің қатарында болды, олар Марокконың отарлық жаяу әскер полкі мен Шетелдік легионның наурыз полкінен кейін ғана тұрды.

Тиарой оқиғасы мен өтемақы даусы

Колониялық тәуелділікте болған тирайлерлер Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін француз (еуропалық) әріптестерімен салыстырғанда бірдей зейнетақы алған жоқ. Осы кемсітушілік 1944 жылдың желтоқсан айында Дакардағы Тиарой лагерінде сенегалдық тирайлерлердің бүлік шығаруына себеп болды. Көтеріліске қатысқандар Батыс Африкаға қайтарылған және босатылуды күтіп тұрған, бұрынғы соғыс тұтқындары еді. Олар француз билігінің жалақының және жұмыстан босату жәрдемақысын төлемеуіне қарсы наразылық танытты. Лагерьді күзеткен француз сарбаздары атыс ашып, арасында отыз бес пен жетпіс африкалық сарбазды қаза таптырды. Шарль де Гольдің уақытша үкіметі Тиарой оқиғасының әрекеттегі тирайлерлерге тигізер әсерінен алаңдап, жалақыны және басқа да берешектерді төлеуді қамтамасыз ету үшін дереу шаралар қабылдады. Францияның Африкадағы колониялары 1956 жылдан 1960 жылдардың басына дейін тәуелсіздік алғаннан кейін, жаңа елдердің азаматтары болған ветерандардың әскери зейнетақысы тоқтатылды. Ал француз әріптестері, олар бірдей бөлімдерде қызмет еткен және бірдей шайқастарда соғысқан болуы мүмкін, Франциядағы инфляцияға байланысты түзетілген зейнетақы алды. Бұл теңсіз жағдай кеңінен айыпталғанымен, Франция үкіметтері бұрынғы француз армиясының сарбаздарының шағымдарын қарастырмады. Зейнетақыны тоқтатудың бір себебі – зейнетақы деңгейінің жоғарылауы Африка елдеріндегі өмір сүру құны Францияға қарағанда әлдеқайда төмен болғандықтан, бұрынғы сарбаздар мен халықтың қалған бөлігі арасында табыс айырмашылығын тудыруы мүмкін еді. Тек 2006 жылы президент Жак Ширак Рашид Бушаребтің «Тұңғыштар» фильмінен әсерленіп, бұрынғы отарлық сарбаздардың зейнетақысын арттыру туралы тапсырма берді. Алайда, колониялар тәуелсіздік алғанына қырық жылдан астам уақыт өткен соң және Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанына алпыс жыл өткен соң, көптеген ветерандар осы уақытқа дейін қайтыс болған еді.

Испандық тирадорлар

Африкадағы испан армиясының құрамында еуропалық офицерлер басқаратын, жергілікті жеңіл жаяу әскерлерінен құралған бөлім болды, ол Тирадорес де Ифни деп аталды. 1934 жылдан 1969 жылға дейін болған бұл корпус, француз армиясының Солтүстік Африкалық тирайлерлерінің үлгісімен құрылған.

Фильмдер

Матье Вадепид, 2022 жыл. Әке және солдат (Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Сенегалдық тирайлерлер туралы)
Рашид Бушареб, 2006 жыл. Indigènes (Екінші дүниежүзілік соғыстағы алжирлік тирайлерлер туралы)
Усман Сембен, 1988 жыл. Тиарой лагері (Тиарой көтерілісі)