Шотландия геологиясының шолуы

Шотландия геологиясы: таулы аймақтар, жазықтар, ежелгі тау жыныстары, көмір, мұнай және палеонтологиялық қазбалар. Геологиялық ашулар отаны.

16 мин оқу

100%

Дереккөз: Geology of Scotland — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Шотландия геологиясының шолуы

Шотландияның геологиясы оның өлшеміне қарағанда ерекше түрлі, көптеген геологиялық ерекшеліктерге ие. Негізгі үш географиялық бөлімше бар: Биік Жерлер мен Аралдар – бұл Биік Жерлер шекарасының солтүстігінде және батысында орналасқан әртүрлі аймақ; Орталық Төмендіктер – негізінен Палеозойлық құрылымдарды қамтитын жарық аңғары; және Оңтүстік Биік Жерлер, Оңтүстік Биік Жерлер жарылысының оңтүстігінде орналасқан, негізінен силурлық шөгінділерден тұрады. Қазіргі тау жыныстарының арасында өте көне археялық гнейс, Каледония тауларының қалыптасу кезеңінде (Каледониялық орогенез) пайда болған гранит интрузияларымен араласқан метаморфты қабаттар, коммерциялық маңызға ие көмір, мұнай және темір кендері бар карбон шөгінділері және маңызды Палеогендік жанартаулардың қалдықтары бар. Олардың қалыптасуы кезінде тектоникалық қозғалыстар мұздықтан шөлге дейін, тропикалыққа дейін ауытқып жатқан климаттық жағдайларды және одан туындаған қазба қалдықтарының алуан түрлілігін жасады. Шотландия сондай-ақ тақта тектоникасы және тау жыныстарының қалыптасуы туралы теориялардың дамуы сияқты маңызды жаңалықтарда маңызды рөл атқарды, сонымен қатар Джеймс Хаттон ("қазіргі геологияның әкесі"), Хью Миллер және Арчибальд Гейки сияқты ғылымның дамуына үлес қосқан маңызды тұлғалардың туған жері болды. Бервикширдегі Сиккар нүктесіндегі "Хаттонның сәйкестігі" және солтүстік-батыстағы Мойн итерілісі сияқты әртүрлі орындар геологиялық ғылымның дамуында маңызды роль атқарды.

Шолу

Геологиялық және геоморфологиялық тұрғыдан алғанда, елдің үш негізгі аймағы бар, олардың бәрі плейстоцен кезеңінің мұз басуларына ұшыраған.

Таулы жерлер мен аралдар

Биік жерлер мен аралдар Араннан Стоунхейвенге дейін созылатын Биік жерлер шекаралық жарылысының солтүстігінде және батысында орналасқан. Шотландияның бұл бөлігінде негізінен кембрий және кембрийге дейінгі кезеңдерге жататын ежелгі тау жыныстары кездеседі, олар кейінірек Каледондық тау жасалу кезінде тау тізбегін құрау үшін көтерілді. Бұл негіздер жақында пайда болған көптеген магмалық интрузиялармен араласып жатыр, олардың қалдықтары Каирнгормс және Скай Куиллинс сияқты тау массивтерін қалыптастырды. Жоғарыда айтылғандардан ерекшелік ретінде, негізінен Морей-Ферт жағалауында және Оркни аралдарында табылған Ескі қызыл құмтас жатақтары бар. Бұл тау жыныстары шамамен 400 миллион жыл бұрын, девон кезеңінде қалыптасқан. Биік жерлер көбінесе таулы және Ұлы Глен жарылысымен екіге бөлінген. Британ аралдарындағы ең биік нүктелер осы жерде орналасқан, оның ішінде 1344 метр (4409 фут) биіктігіндегі Бен-Невис ең жоғары шыңы. Шотландияда 790-нан астам арал бар, олар төрт негізгі топқа бөлінеді: Шетланд, Оркни және Хебрид аралдары, олар әрі қарай Ішкі Хебридтер және Сыртқы Хебридтер болып бөлінеді. Хебрид архипелагындағы Сент-Килда аралдары граниттер мен габбродан тұратын палеогендік магмалық құрылымдардан құралған, олар элементтердің әсерінен күшті тозуға ұшыраған. Бұл аралдар теңіз деңгейінен шамамен 40 метр (130 фут) төмен жатқан теңіз түбі платосынан көтерілген, ұзақ уақыттан бері жойылған сақина тәрізді жанартаудың қалдықтарын білдіреді. Шетландтың геологиясы көптеген жарылымдар мен бүктелулермен күрделі. Бұл аралдар Шотландияның Каледондық тау жасалу кезінде пайда болған тау жыныстарының ең солтүстік бөлігі болып табылады, және Льюисиан, Далрадиан және Мойн метаморфтық тау жыныстарының шығуы бар, олардың тарихы Шотландия материгіндегі осыған ұқсас тау жыныстармен байланысты. Сонымен қатар, Ескі қызыл құмтас кен орындары мен гранит интрузиялары да кездеседі. Ең ерекше ерекшелігі – Юнст пен Фетлар аралдарындағы ультранегізді офиолиттік перидотит және габбро, олар Япет мұхитының түбінің қалдықтары. Шетланд экономикасының үлкен бөлігі айналасындағы теңіздердегі мұнай және газ өндіруге байланысты.

Мидленд аңғары

Көбінесе Орталық Төмендіктер деп аталатын бұл аймақ, негізінен палеозойлық формациялардан тұратын жарылыс аңғары. Осы шөгінділердің көптегені экономикалық маңызы бар, себебі Шотландияның өнеркәсіптік революциясын қозғаған көмір және темір кенін қамтитын тау жыныстары осы жерде табылады. Аймақ салыстырмалы түрде төмен болғанымен, Пендланд Хиллс, Очилс және Кемпси Феллс сияқты төбелер көзден алыс емес. Бұл аймақта қарқынды жанартаулық белсенділік те болған, Эдинбургтегі Артурдың Орындығы – шамамен 340 миллион жыл бұрын карбон кезеңінде белсенді болған, бұрын әлдеқайда ірі жанартаудың қалдығы. Мұз дәуіріндегі мұздықтардың әсерінен дүмбілер пайда болды, сондай-ақ көптеген төбелерде жартасты және құйрықты жер бедері кездеседі.

Оңтүстік биікті жерлер

Оңтүстік жоталар – шамамен созылған, кең аңғарлармен тізілген төбелер қатары. Олар Баллантрейден Дунбарға қарай жүретін екінші жарық сызығының оңтүстігінде орналасқан. Геологиялық құрылымының көп бөлігін 4,5 миллиард жыл бұрын қалыптасқан силур шөгінділері құрайды.

Мұздықтан кейінгі оқиғалар

Плейстоцен мұз дәуірінде бүкіл Шотландия мұз қабаттарымен жабылған, ал ландшафт мұзданудың күшті әсеріне ұшырады, содан кейін теңіз деңгейінің өзгеруі де аз дәрежеде әсер етті. Мұздықтан кейінгі кезеңде, шамамен б.з.д. 6100 жылы, Шотландия мен Фарер аралдары Норвегия жағалауынан су астындағы үлкен құлаулар тізбегі – Сторгега құлауларының нәтижесінде 20 метрге дейін биіктіктегі цунамилерді бастан өткерді. Жер сілкіністері сирек болады және көбінесе жеңіл өтеді. Ұлы Глен – Ұлыбританияның ең сейсмикалық белсенді аймағы, бірақ соңғы маңызды жер сілкінісі 1901 жылы болған.

Архей және Протерозой эондары

Шотландияның ең көне тау жыныстары – Льюис гнейстері, олар 3000 миллион жыл бұрын Прекамбрий кезеңінде қалыптасқан. Олар әлемдегі ең көне тау жыныстарының қатарына жатады. Олар Мойн итерілісінің батысындағы материкте, Сыртқы Гебрид аралдарында және Колл мен Тири аралдарындағы негізді құрайды. Бұл тау жыныстары көбінесе магмалық, метаморфизацияланған мәрмәр, кварцит және слюдалы тақталармен араласып, кейінірек базальттық жарықтар мен граниттік магмамен кесілген. Осы интрузиялардың бірі Харрис аймағындағы Роинабал тауының шыңын құрайды. Бұл жердегі тау жынысы анортозит, және оның құрамы Ай тауларындағы тау жыныстарына ұқсас. Осы кезеңде гнейстердің үстіне Торридон құмтастары орналасты, олар Шотландиядағы ең ерте өмірдің белгілерін сақтайды. Кейінгі Прекамбрий дәуірінде Шотландияның қазіргі Таулы аймағында құмтастар, әктас, саз және лаваның қалың шөгінділері жиналды.

Кембрий кезеңі

Кембрий кезеңінің (541–485 млн жыл бұрын) кезінде қосымша шөгінділер қалыптасты, олардың бір бөлігі, бұрынғы прекамбрий шөгінділерімен бірге, Далрадийлік қатарға метаморфтанды. Ол мика шистасы, биотит гнейс шистасы, шистозды құмтас, грейвак және кварцит сияқты әртүрлі материалдардан тұрады. Шотландия болашақта орналасқан аймақ сол кезде оңтүстік полюске жақын және Лаврентияның бөлігі болды. Солтүстік-батыс жотасындағы қазбалар трилобиттердің және басқа да алғашқы өмір формаларының болғанын көрсетеді.

Ордовик дәуірі

Шотландияның прото-жер көлемі солтүстікке қарай жылжыды, ал 460-тан 430 миллион жыл бұрын қазіргі Мидленд аңғарында құмтастар, сазтастар және әктастар шөгінді. Бұл Жаптес мұхитының шетіндегі жайылма тропикалық теңіздерде болды. Гирван маңындағы Баллантрай кешені осы мұхит түбінен қалыптасты және құрамы бойынша Корнуоллдағы "Лизард" аймасындағы тастарға ұқсас. Дегенмен, солтүстік және оңтүстік Британия осы кезеңнің басында бір-бірінен қашық болды, бірақ Авалония материгі Гондванадан бөлініп, Балтикамен соқтығысып, Лаврентияға қарай жылдамдағанда бұл аралық жабыла бастады. Каледониялық орогенез Норвегиядан Аппалач тауларына дейін тау тізбегін қалыптастыра бастады. Оңтүстік жарты шарда мұз дәуірі болды және осы кезеңнің соңында Жердегі тіршіліктің алғашқы жаппай құрып кетуі орын алды.

Силур дәуірі

Силур дәуірінде (444–419 млн жыл бұрын) Лаврентия материгі Балтикамен біртіндеп соқтығысып, Шотландияны Англия және Еуропа болашақта құралатын аймаққа қосты. Ордовик мұздықтарының еруі нәтижесінде теңіз деңгейі көтерілді, ал тектоникалық қозғалыстар Шотландияның контурын бұрын шашырап жатқан бөліктерден құрастырған ірі жарылымдарды жасады. Осы жарылымдарға – Таулы аймақтарды жазықтардан бөліп тұратын Хайленд шекаралық жарылымы, Солтүстік-батыс Таулы аймақтарын Грампиан тауларынан бөліп тұратын Ұлы Глен жарылымы, Оңтүстік биік жазық жарылымы және Солвей-Ферттен Линдсфарнға дейін созылатын Япет тігісі жатады. Бұл тігіс Япет мұхитының жабылуын және Солтүстік және Оңтүстік Ұлыбританияның қосылуын көрсетеді. Силур тау жыныстары Шотландияның Оңтүстік биік жазықтарын құрайды, олар Балтика/Авалониямен соқтығысқан кезде теңіз түбінен көтерілген. Көптеген жыныстар нашар метаморфозданған, ірі ұсақ құмды тас.

Девон кезеңі

Шотландия құрлығы енді Ескі Қызыл құмтас материгінің бір бөлігін құрады және экватордан оңтүстікке қарай 25 градусқа жуық орналасты, осы кезеңде солтүстікке қарай 10 градус оңтүстікке қарай баяу жылжыды. 408-370 миллион жыл бұрын қалыптасқан Ескі Қызыл құмтас жинақталуы, Пангеяның пайда болуынан көтерілген ертедегі силурлік тау жыныстарының эрозияға ұшырауы және тұщы суға (вероятно, үлкен өзендердің дельталарының тізбегі) шөгуі нәтижесінде пайда болды. Шетландтан Морей-Фертке дейін созылған эрозияға ұшыраған таулардың жиегінде үлкен тұщы сулы Оркадия көлі болды. Бұл құрылымдар өте қалың, кейбір жерлерде 11 000 метрге дейін жетеді және ең ескіден ең жасына қарай үш санатқа бөлінеді: "Төменгі", "Ортаңғы" және "Жоғарғы". Осының нәтижесінде Ескі Қызыл құмтас балықтардың маңызды қазбасы болып табылады және 19 ғасырда қарқынды геологиялық зерттеулерге арналды. Шотландияда бұл тау жыныстары негізінен Морей-Ферт алабында және Оркни архипелагында, сондай-ақ Хайленд шекаралық жарылысының оңтүстік жиегінде кездеседі. Басқа жерлерде, Япет тігісінің жабылуы нәтижесінде болған жанартаулық белсенділік Ангус жағалауындағы Шевиот таулары, Очил таулары, Сидлау таулары, Пентленд тауларының бөліктері мен Скарди Нессін құрады.

Көмірлі кезең

Карбон дәуірінде (359–299 млн жыл бұрын) Шотландия экваторға жақын болған. Теңіз деңгейінде бірнеше өзгерістер орын алды, ал Ланаркшир мен Батыс Лотианның көмір кен орындары және Файф пен Данбардың әктастары осы кезеңге жатады. Батгейт маңында мұнай тақталары орналасқан, олардың айналасында 19 ғасырда мұнай өңдеу индустриясы дамыды, ал Мидленд аңғарында ерте Өнеркәсіптік революция үшін маңызды болған темір кендері мен отқа төзімді саз кен орындары бар. Глазго қаласындағы Виктория паркіндегі Фоссил Гроув Карбон дәуіріне жататын тоғайдың сақталған қалдықтарын қамтиды. Көбірек жанартаулық белсенділік Эдинбургтегі Артур тағы мен Солсбери жартастарын, сондай-ақ жақын орналасқан Батгейт төбелерін қалыптастырды.

Перм дәуірі

Ескі қызыл құмтас материгі Перм дәуірінде (299–252 млн жыл бұрын) Пангея суперконтинентінің бір бөлігіне айналды, осы кезеңде прото-Британия солтүстікке қарай жылжуын жалғастырды. Шотландияның климаты осы кезде құрғақ болды және кейбір жорғалаушылардың қазба қалдықтары табылды. Дегенмен, перм құмтастары негізінен оңтүстік-батыста, Арран аралында және Морей жағалауында ғана бірнеше жерде кездеседі. Морейдегі Хопманнан алынған тас Эдинбургтағы Ұлттық музей мен Шотландия Парламенті ғимаратында қолданылды. Осы кезеңнің соңында Пермь-Триас жойылған оқиғасы болды, оның салдарынан теңіз түрлерінің 96% жойылып, биологиялық әртүрліліктің қалпына келуіне 30 миллион жыл кетті.

Триас дәуірі

Триас дәуірінде (252–201 млн жыл бұрын) Шотландияның көп бөлігі шөлді жағдайда болды, ал Шығыс және Оңтүстік Таулы аймақтарындағы биік жерлер кенеттен су тасқыны арқылы айналасындағы алаптарға шөгінді әкелді. Осының нәтижесінде Дамфрис, Элгин және Арран аралының жанындағы құмтас жартастар пайда болды. Осы кезеңнің аяқталуына қарай теңіз деңгейі көтеріле бастады және климат жағдайлары құрғақ болмай бастады.

Юра дәуірі

Юра дәуірі (201–145 млн жыл бұрын) басталғанда Пангея екі құрлыққа – Гондвана мен Лавразияға – ыдырап, Шотландия мен Солтүстік Американың ажырасуының басталуын қадағалады. Теңіз деңгейі көтерілді, себебі Ұлыбритания мен Ирландия Еуразиялық плитамен солтүстікке қарай 30° және 40° аралығында жылжыды. Оркни, Шетланд және Сыртқы Гебридтерді қоса, Солтүстік және Шығыс Шотландияның көп бөлігі көтеріліп келе жатқан теңіздерден жоғарыда қалды, бірақ оңтүстік және оңтүстік-батыс аймақтары суға батты. Осы кезеңнен құрлықта тек Сазерленд жағалауындағы Голспи маңындағы және Ұлы Эстуарлық Топты құрайтын Скай, Мулл, Раасай және Эйгг аймақтарындағы оқшауланған шөгінді тау жыныстары ғана қалды. Дегенмен, бұл кезеңнің маңызы зор. Осы кезде теңіз түбіндегі лайдың астында балдырлар мен бактериялардың көмілуі Солтүстік теңіздің мұнайы мен табиғи газының қалыптасуына әкелді, оның көп бөлігі теңіз деңгейі төмендеген кезде пайда болған батқылықтар мен тұзды көлдер мен лагуналарда қапталған, бұл динозаврлардың мекені болды.

Қырыққабат дәуірі

Креда кезеңінде (145–66 млн жыл бұрын) Лавразия Солтүстік Америка және Еуразия құрлықтарына бөлінді. Осы кезеңде жаһандық деңгейде теңіз деңгейі көтеріліп, Шотландияның аласа жатқан көп бөлігі бор кендерімен жабылды. Шотландияда креда кезеңіне жататын үлкен тау жыныстары қалыптасқанмен, олар эрозияға төтеп бере алмады, тек батыс жағалаудағы кейбір аймақтарда ғана сақталды, мысалы Морверндегі Лох Алине, ол Ішкі Гебрид аралдары тобының бір бөлігін құрайды. Осы кезеңнің соңында креда-палеоген жойылу оқиғасы динозаврлар дәуірін аяқтады.

Палеоген кезең

63 және 52 миллион жыл бұрын палеогеннің алғашқы кезеңінде Британ аралдарындағы соңғы жанартаулық тау жыныстары қалыптасты. Солтүстік Америка мен Гренландия Еуропадан айырылғанда Атлант мұхиты бірте-бірте пайда болды. Бұл Шотландияның батысындағы Скай, Кіші аралдар және Сент-Килда, Клайд шығанағындағы Аран мен Айльса Крейг және Арднамурхан сияқты жанартаулық орындар тізбегінің құрылуына әкелді. Теңіз деңгейі төмендеп, қазіргі Британ аралдарының жалпы пішіні алғаш рет көрінді. Осы кезеңнің басында климат субтропикалық болды және химиялық әсерге байланысты эрозия процесі жүрді, нәтижесінде Шотландия ландшафтының ерекше белгілері, мысалы, Абердин маңындағы Альфордтың Хоу ойпатының топографиялық алабы пайда болды. Бұл кезеңге тән өсімдіктер Мулл аралындағы палеоцендік шөгінділерден белгілі. Мұндағы бай флораға қоңыржай климатты ағаштар, яғни жапырақталған шөп, жеміс ағашы, емен, Cercidiphyllum, Metasequoia және гинкго кірді.

Миоцен және плиоцен дәуірлері

Миоцен және плиоцен дәуірлерінде таулы аймақтардағы көтерілу және эрозия жалғасты. Өсімдіктер мен жануарлар қазіргі формаларына жетті. Шотландия Жер шарында қазіргі орнында болды. Миоцен дәуірінің барысында температура төмендеді және қазіргідей қалды.

Плейстоцен дәуірі

Бірнеше мұз дәуірі мұздық эрозия арқылы жерді қалыптастырды, U пішінді аңғарлар жасады және әсіресе батыс жағалауда құрдым-құрдым шөкейлерді қалдырды. Мұздың соңғы ірі шабуылы шамамен 18 000 жыл бұрын өршіген, Cairngorm тау платосындағы граниттік тік тұрған тастар сияқты басқа да қалдық белгілерді қалдырды.

Голоцен дәуірі

Соңғы он екі мың жыл ішінде ең маңызды жаңа геологиялық құбылыстар торфтың жиналуы және жағалау аллювиінің қалыптасуы болды. Мұздықтан кейінгі теңіз деңгейінің көтерілуі жердің изостатикалық көтерілуімен үйлесіп, көптеген аймақтарда теңіз деңгейінің салыстырмалы түрде төмендеуіне әкелді. Кейбір жерлерде, мысалы, Морейдегі Кулбин сияқты, теңіз деңгейінің салыстырмалы өзгерістері күрделі жағалау сызықтарын құрады. Шотландияның жағалауының сирек кездесетін түрі, көбінесе Гебрид аралдарында табылған макаир мекендемесі, теңіз деңгейі төмендеген кезде пайда болған көтерілген жағажайды қалдырып, құмды жазық жайылымдардан тұрады. Қазіргі таңда Шотландия солтүстікке қарай баяу қозғала беруде.

Шотландиядағы геологтар

Шотландиялық геологтар және Шотландияда жұмыс істейтін шотланд еместер ғылымның дамуында маңызды рөл атқарды, әсіресе оның 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдағы пионерлік кезеңінде. Бұл көрініс оны "қуанышқа толы" еткен деседі. Геологиялық уақыт шкаласына қатысты ол "біз басталудың ешқандай іздерін таба алмаймыз, соңының да көрінісі жоқ" деп атақты түрде айтқан. Джон Плейфэр (1748–1819) – Ангус округынан шыққан математик, ол Хаттонмен достығы арқылы геологияға қызығушылық танытқан. Оның 1802 жылғы «Жердің Хаттондық теориясының иллюстрациялары» кейінгі табысына үлкен әсер етті. Джон МакКаллок (1773–1835) Гернсиде дүниеге келді және Хаттон сияқты, Эдинбург университетінде медицинаны оқыды. 1815–1817 жылдары Геологиялық қоғамның президенті болған ол 1836 жылы жарияланған Шотландияның алғашқы геологиялық картасын жасағаны үшін есімдеріне сақталды. Мулл лава ағындарындағы 12 метрлік (40 фут) биіктіктегі қазба конifer «МакКаллок ағашы» деп оның құрметіне аталған. Сэр Чарльз Лайелл (1797–1875) де Ангус округынан шыққан және оның «Геология принциптері» Хаттонның идеяларына негізделген. Лайелдің униформизм теориясы және геологиялық өзгерістерді өте ұзақ уақыт аралығында кішкентай өзгерістердің тұрақты жиналуы ретінде түсіндіруі «Принциптердегі» орталық тақырып болды және жас Чарльз Дарвинге зор әсер етті. («Бигль» кемесінің капитаны Роберт Фицрой Дарвинге «Бигль» сапарына шығар алдында бірінші томның бірінші басылымын берген.) Лайелл Вестминстер аббаттығында жерленген. Сэр Родерик Мёрчисон (1792–1871) Росс және Кромартиде дүниеге келді және Веллингтонның қол астында Пиреней соғысында қызмет етті. 1846 жылы рыцарь атағын алған, оның негізгі жетістіктері 1839 жылы «Силур жүйесі» деп жарияланған Силур тау жыныстарын және Ресейдегі Пермдік шөгінділерді зерттеу болды. Айдың Мёрчисон кратері және Жердегі кем дегенде он бес географиялық орналасқан жер оның құрметіне аталған. Хью Миллер (1802–1856) Кромартиден шыққан тас қалаушы және өзіндік білім алған геолог. Оның 1841 жылы жарық көрген «Ескі қызыл құмтас» бестселлерге айналды. Осы тау жыныстарында табылған қазбалар оның қызығушылығының бірі болды, бірақ оның терең діни нанымы биологиялық эволюция идеясына қарсы тұруға итерді. Джеймс Кролл (1821–1890) Жердің орбитасындағы өзгерістерге негізделген климаттың өзгеру теориясын жасады. Перт маңында туған ол өзіндік білім алды және ғылымға деген қызығушылығы 1859 жылы Глазгодағы Андерсон колледжі мен мұражайында күзетші болып тағайындалуына әкелді. Оның 1864 жылғы «Мұздық дәуірлердегі климаттың өзгеруінің физикалық себептері» атты мақаласы Шотландияның геологиялық қызметінің Эдинбург кеңсесінде карталар мен хат-хабарларды сақтаушы лауазымына тағайындалуына әкелді, онда сэр Арчибальд Гейки оның зерттеулерін қолдады. Ол ақырында Корольдік қоғамның мүшесі болды. Сэр Арчибальд Гейки (1835–1924) бірнеше мұздық кезеңдер болғанын алғаш мойындады, ал оның 1863 жылғы «Шотландияның мұздық ағыны туралы» мақаласы мұздық теориясының дамуындағы маңызды кезең болды. Ол 1888 жылы Ұлыбританияның геологиялық қызметінің бас директоры болды және вулканизм туралы жұмыстарымен де танымал болды. Артур Холмс (1890–1965) Англияда дүниеге келді және 1943 жылы Эдинбург университетінің геология профессоры болды. Оның ең маңызды еңбегі – 1944 жылы алғаш жарияланған «Физикалық геология принциптері», онда ол Жердің мантиясындағы баяу қозғалатын конвекциялық ағындар «континенттік дрейфті» (сол кезде осылай аталған) тудырады деген идеяны ұсынды. Сондай-ақ, ол геохронология ғылымын дамытты. Ол тектоникалық плиталар теориясының кеңінен қабылдануын көру үшін жеткілікті ұзақ өмір сүрді және ол 20-шы ғасырдың ең ықпалды геологтарының бірі саналады.

Scottish geologists and non Scots working in Scotland have played an important part in the development of the science, especially during its pioneering period in the late 18th century and 19th century. This sight is said to have "filled him with delight". Regarding geological time scales he famously remarked "that we find no vestige of a beginning, no prospect of an end". John Playfair (1748–1819) from Angus was a mathematician who developed an interest in geology through his friendship with Hutton. His 1802 Illustrations of the Huttonian Theory of the Earth were influential in the latter's success. John MacCulloch (1773–1835) was born in Guernsey and like Hutton before him, studied medicine at Edinburgh University. A president of the Geological Society from 1815 to 1817, he is best remembered for producing the first geological map of Scotland, published in 1836. 'MacCulloch's Tree', a 40 feet (12 m) high fossil conifer in the Mull lava flows, is named after him. Sir Charles Lyell (1797–1875) was also from Angus and his Principles of Geology built on Hutton's ideas. Lyell's theory of uniformitarianism and his interpretation of geologic change as the steady accumulation of minute changes over enormously long spans of time was a central theme in the Principles, and a powerful influence on the young Charles Darwin. (Robert FitzRoy, captain of HMS Beagle, loaned Darwin a copy of Volume 1 of the first edition just before they set out on the 'Voyage of the Beagle'.) Lyell is buried in Westminster Abbey. Sir Roderick Murchison (1792–1871) was born in Ross and Cromarty and served under Wellesley in the Peninsular War. Knighted in 1846, his main achievements were the investigation of Silurian rocks published as The Silurian System in 1839 and of Permian deposits in Russia. The Murchison crater on the Moon and at least fifteen geographical locations on Earth are named after him. Hugh Miller (1802–56) from Cromarty was a stonemason and self taught geologist. His 1841 publication The Old Red Sandstone became a bestseller. The fossils founds in these rocks were one of his fascinations, although his deep religious convictions led him to oppose the idea of biological evolution. James Croll (1821–90) developed a theory of climate change based on changes in the Earth's orbit. Born near Perth, he was self educated and his interest in science led to his becoming appointed as a janitor in the museum at the Andersonian College and Museum, Glasgow in 1859. His 1864 paper On the Physical Cause of the Changes of Climate during Glacial Epochs led to a position in the Edinburgh office of the Geological Survey of Scotland, as keeper of maps and correspondence, where Sir Archibald Geikie, encouraged his research. He was eventually to become a Fellow of the Royal Society. Sir Archibald Geikie (1835–1924) was the first to recognise that there had been multiple glaciations, and his 1863 paper On the glacial drift of Scotland was a landmark in the emergent theories of glaciation. He became Director General of the Geological Survey of the United Kingdom in 1888 and was also well known for his work on volcanism. Arthur Holmes (1890–1965) was born in England and became Regius Professor of Geology at the University of Edinburgh in 1943. His magnum opus was Principles of Physical Geology, first published in 1944, in which he proposed the idea that slow moving convection currents in the Earth's mantle created 'continental drift' as it was then called. He also pioneered the discipline of geochronology. He lived long enough to see the theory of plate tectonics become widely accepted, and he is regarded as one of the most influential geologists of the 20th century.

Сиккар нүктесі

Сиккар Пойнт, Бервикшир, әлемге әйгілі, ол Хаттонның Жердің ұлы жасы туралы пікірлерін дәлелдеген орындардың бірі. Мұнда силурлік тау жыныстары дерлік тіктеп тұр. Одан кейінгі карбон кезеңінің жыныстары олардың үстіне сәйкес келмейтіндей жатыр, бірте-бірте төмен қарай бұрылып, екі қабаттың пайда болуы арасында зор уақыт өткенін көрсетеді. 1788 жылы Хаттон мен Джеймс Холл осы жерге келгенде олардың серігі Плейфэр былай деп жазды:

«Бұл құбылысты алғаш рет көргендер үшін бұл әсер оңай ұмытылмайды. Біз өзімізді осы шист тұрған кезде теңіз түбінде болған заманға көшірілгендей сезіндік, ал алдымыздағы құмтас суперконтиненттік мұхиттың суларынан құм немесе саз түрінде жинала бастаған кезде ғана пайда болғандай болды. Уақыттың осы зымырандай тереңдігіне қарағанда санамыз қалтырады. Ал біз осы керемет оқиғалардың реті мен тізбегін бізге түсіндіріп берген философтың сөздерін құлшыныспен тыңдағанда, ақылдың қиялынан асып түсуі мүмкін екенін сезіндік». — Джон Плейфэр (1805) Эдинбург Корольдік қоғамының еңбектері, V том, III бөлім.

Кноцкан жарлығы

Ассинттегі Мойн жарылысы әлемдегі ең көп зерттелген геологиялық құбылыстардың бірі. Оның 1880 жылдары табылуы геология тарихындағы маңызды кезең болды, себебі ол әлемдегі алғашқы итеру белдеулерінің бірі ретінде анықталды. Осы екі далалық зерттеушінің ескерткіші сол жердегі қонақ үйге жақын, Инчнадэмп маңында орнатылды, бұл қонақ үй геологияның алғашқы жылнамасында маңызды рөл атқарды. Бұл аймақ «Солтүстік-Батыс Таулы Жерлер» геопаркінің орталық бөлігінде орналасқан.

Добс Линн

Лапворт Добс-Линннің атаққа ие болуында да маңызды рөл атқарды, ол Шотландия шекарасындағы кішкентай шатқал, онда ордовик және силур кезеңдерінің арасындағы "алтын тік" (яғни ресми халықаралық шекара немесе стратотип) орналасқан. Лапворттың осы аймақтағы жұмысы, әсіресе оның силур тау жыныстарының күрделі стратиграфиясын қазба граптолиттерді салыстыру арқылы зерттеуі, осы кезеңдерді ерте түсінуге үлкен үлес қосты.

Скай Куиллин

Скай Куиллин таулары мұздық топографияның классикалық мысалдарымен көзге түседі және 1846 жылы Джеймс Форбс жариялаған алғашқы еңбектердің бірі осы тауларға арналған (ол он тоғыз жасында Эдинбург Корольдік қоғамының мүшесі атанған). 1840 жылы ол Луи Агассизбен бірге Шотландияға сапар шекті, кейін олар пікір келіспесе де, Форбс Альпілік мұздықтар туралы маңызды зерттемелер жариялады. 1904 жылы Альфред Харкер "Скайдың үшіншілік магмалық тау жыныстары" деген кітап шығарды, бұл жоқ болған жанартауды егжей-тегжейлі ғылыми тұрғыдан зерттеген алғашқы еңбек болды.

Стронтиан

Стронтиан ауылының солтүстігіндегі төбелерде стронтианит минералы табылды, және 1808 жылы сэр Хамфри Дэви осы минералдан стронций элементін алғаш рет бөліп алды.

Қызметкерлер

Стаффа аралында палеоген базальтының ірі алтыбұрышты бағаналарынан құралған Фингал үңгірі бар.

Шейхаллион

Мунро Шиехеллион тауының оқшау орналасуы және дұрыс пішіні Невил Маскелинге 1774 жылы өткізілген революциялық экспериментте таудың массасынан туындаған ауытқуды пайдаланып, Жердің массасын анықтауға мүмкіндік берді. Маскелиннің зерттеуінен кейін Шиехеллион контурлық сызықтарды қолданып суреттелген алғашқы тау болды.

Ринь

Абердинширдегі Рини ауылы маңызды шөгінді – Рини хертінің орны болып табылады. Бұл қазбалардың көп бөлігі су өткізетін жасушалары және спорангиялары бар, бірақ жапырақтары жоқ примитивті өсімдіктерден, сондай-ақ буынтұқымдылар: Collembola, Opiliones (орақшылар), псевдоскорпиондар және жойылған, өрмекшілерге ұқсас тригонотарбидтерден тұрады. Бұл қазбалар екі себеппен ерекше. Біріншіден, табылған жердің жасы (шамамен 410 миллион жыл бұрынғы девон дәуірінің басы) осыны жердегі өсімдіктер мен жануарлардың пайда болуының алғашқы кезеңдерін көрсететін ең ерте қазба орындарының біріне айналдырады. Екіншіден, бұл херттер өте жақсы сақталған ультрақұрылымдық ерекшеліктерімен танымал, жылтыратылған үлгілерде жеке жасуша қабырғаларын көруге болады. Мысалы, жасушааралық тіндер саналып, өсімдік материалдарында лигнин қалдықтары анықталған.

Шығыс Кирктон карьеры

Батгейт тауларындағы Шығыс Кирктондағы қолданыстан шыққан карьерде 1984 жылы Westlothiana lizziae (әлде 'Lizzie' деп те аталады) карбон кезеңіне жататын қазба жәндігі табылды. Бұл кесіртке – бауырымен жорғалаушылардың белгілі ең ерте ата-бабаларының бірі. Бұл үлгінің бір бөлігі халықтан жиналған қаржыға сатып алынып, қазір Шотландия Ұлттық мұражайында қойылған. Алғашқы рет бұл орын 19 ғасырдың басында ашылған, сондай-ақ одан еуроптеридтердің, акулалардың және түрлі примитивті акантодия балықтарының қазба қалдықтары да табылды.

Вестер Росс болиді

2008 жылы Уэстер-Росстағы Уллапул маңында метеорит соққысынан пайда болған кратерден шығарылған материал табылған. Құмтастың шөгінді қабаттарында сақталған бұл, қазіргі Ұлыбритания аралдарындағы ең ірі белгілі болид соққысы болып табылады.