Кіріспе

Көп кезеңді спорт турниріндегі ерекше бәсекелі топ – бұл турнирдің келесі кезеңіне өтуге берілген құрметті орындар санына қарағанда, топтағы күшті бәсекелестердің саны көп болғандықтан, ерекше бәсекелі болып табылатын топ. Осылайша, топтық кезеңде "өлім тобындағы" бір немесе бірнеше күшті бәсекелес қатысудан шығарылады, ал олар турнирде одан әрі жетеді деп күтілген еді. Бұл бейресми термин алғаш рет ФИФА Әлем чемпионатының финалындағы топтар үшін қолданылды. Қазір ол басқа да футбол турнирлерінде және басқа да спорт түрлерінде де қолданылады. Турнир жеребесінен кейін, алдын ала топтардың қайсысы "өлім тобы" екендігі туралы пікірталастар жиі туындайды. Бұл бірнеше себепке байланысты: бір жағынан, әртүрлі бәсекелестердің салыстырмалы күші туралы жалпы пікір алмасулар; бірақ сонымен қатар, "өлім тобы" терминінің нақты анықтамасы жоқ. Кейде бұл термин тек ең мықты бәсекелестерден тұратын топты білдіреді, олардың барлығы турнирдің әлеуетті жеңімпаздары, яғни мұндай топтың тек біреу ғана бар екенін көрсетеді; басқа анықтамалар бірнеше "өлім тобына" немесе мүлдем жоққа шығаруға мүмкіндік береді. Кейде бұл термин таза журналистік туынды деп есептеледі, қалыпты сөз.

Шығу тегі

"Өлім тобы" терминін 1970 жылғы ФИФА әлем чемпионатының 3-тобына қатысты Мексика журналистері қолданған. Бұл топта Англия (алып жүрген чемпиондар), фаворит атанған және ақырында чемпион болған Бразилия, 1962 жылғы жарыстың күміс жүлдегері Чехословакия және Румыния командалары өнер көрсетті. Бұл атау 1982 жылы Испанияда өткен әлем чемпионатының екінші кезеңіндегі C тобына да қолданылды. Бұл топта әлемнің қорғаушы чемпионы Аргентина, ақырында чемпион атанған Италия және Бразилия құрамалары болды. 2007 жылы "The Guardian" газеті осы топты ең қауіпті "Өлім тобы" деп атады. 1970 жылғы топ сияқты, бұл да Еуропа мен Оңтүстік Америкадан келген төрт командадан тұратын жалғыз топ болды. Бұл атау ағылшын тіліндегі БАҚ-та кеңінен таралды. 1986 жылғы турнир ережелері бойынша, әр топтағы төрт команданың екеуі немесе үшеуі плей-офф кезеңіне өтетін болды; нәтижесінде, Шотландия "өлім тобынан" іріктеле алмаған жалғыз команда болды. Уругвай Шотландиямен өткен шешуші матчтағы дәйім бұзушылықтары үшін сынға ұшырады; Боррас "Өлім тобы? Иә, бүгін алаңда кісі өлтіруші болды. Төреші!" деген пікір білдірді.

Тұқымдар

Турнирлер жиі күшті және әлсіз бәсекелестерді барлық алдын ала топтарға тең бөлу үшін сеуіндіріледі. Дегенмен, футболда сеуіндіру үшін қолданылатын рейтингтік әдістер дөңгелек болуы мүмкін. 2018 жылға дейін әр топта бір сеуілген және үш сеуілмеген команда болып келді, ал сеуілмеген командалар бөлек аймақтық конфедерациялардан таңдалып алынды. Кейбір Солтүстік Америка, Африка және Азия командалары өзгелерге қарағанда айтарлықтай күшті. 2018 жылдан бастап бұл жүйе өзгертілді, ФИФА әлемдік рейтингісіне негізделген командалардың таралуы енгізілді, бірақ континенттік шектеулер сақталды. Көбінесе, қазіргі чемпион және қабылдаушы ел немесе елдер сеуілгендердің қатарында болады. Бұл «өлім тобы» деп есептелді, онда Румыния Еуропаның үш үздік командасына қарсы андердог рөлінде болды. Тіпті, үй иелеріне немесе қазіргі чемпиондарға ешқандай артықшылық берілмейтін жарыстарда да «өлім тобы» сценарийлері пайда болуы мүмкін. Мысалы, Регби әлем чемпионатының (одақ) топтарының жеребесі командалардың Дүниежүзілік Регби рейтингіндегі орнын жеребеге арналған «құмыраларға» орналастыру үшін негізгі фактор ретінде пайдаланады. Алайда, жеребе тарту әдетте жарыстан үш жыл бұрын өткізіледі. Мысалы, 2015 жылғы Регби әлем чемпионатының топтарының жеребесі 2012 жылдың желтоқсан айында тартылды. Бұл Англияның дәстүрлі қарсыластары Австралия мен Уэльс кіретін топқа түсуіне әкелді, тек екі команда ғана плей-офф кезеңіне өте алатын еді. Уэльс 2012 жылдың қараша айындағы тест матчтарында жеңіске жетпегендіктен, жеребе тарту кезінде рейтингте тоғызыншы орынға түсті. Австралия үшінші, ал Англия бесінші орында болды, осылайша үш команда да бөлек құмыраларға орналастырылды. 2015 жылдың тамызында Дүниежүзілік Регбинің бас директоры Бретт Госпер Пресс-ассоциациясына болашақ әлем чемпионаттарының жеребесін жарысқа жақын уақытта өткізуді қарастырып жатқанын айтты. Алайда, бұл өзгеріс 2019 жылғы Регби әлем чемпионатында іске асырылмады, себебі 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарымен билеттерді келістіру қиындықтары туындады, өйткені Жапония екі шараны да қабылдауға дайын тұрды.

Талқылаулар мен анықтамалар

ФИФА Әлем Кубогының, УЕФА Еуропа Чемпионатының және УЕФА Чемпиондар Лигасының турнирінде әрбір алдын ала топта төрт команда бар, олардың екеуі нокаут кезеңіне қатысады. Кейбір дереккөздер төрт команданың да "өлім тобы" үшін таласқа түсуі керектігін білдіреді; соңғы жағдайда термин әлсіз команданың күтілетін "өлімі" арқылы қосымша мәнді иеленеді: Глазго Herald газеті 1992 жылғы Еуроны "Мүлдем өлім тобы" деп сипаттады, себебі Шотландия Нидерландымен, Германиямен және ТМД құрамасымен бір топқа түсті. Одан да радикальдырақ, Иан Пол 1992–93 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасының жартылай финалындағы B тобын барлық командалар үшін "өлім тобы" деп атады, бірақ тек бір команда – «Милан» дерлік тобын жеңіп, финалға шығуына көз жеткізді. Көбінесе турнирде бір ғана "өлім тобы" болады деп есептеледі. 1994 жылғы Әлем Кубогында E тобы (Италия, Ирландия Республикасы, Мексика және Норвегия) жиі аталды; Бразилияның бас жаттықтырушысы Карлос Альберто Паррейра бұл В тобы (Бразилия, Ресей, Камерун және Швеция) дейді; кейбір тілшілер екеуі де "өлім тобы" деп болжады. Керісінше, 2010 жылғы Әлем Кубогының жеребесінен кейін кейбір сарапшылар "өлім тобы" жоқ деді. Sports Illustrated басылымы G тобын "өлім тобы" деп атады, себебі онда ФИФА Әлем Рейтингісінің алғашқы бес елдің екеуі – Бразилия мен Португалия, сондай-ақ Африка құрамаларының екінші орын алған Пил Сүйеті жағалауы бар; төртінші команда – Солтүстік Кореяны "жағдайы қиын андердог" деп сипаттады. Керісінше, Christian Science Monitor газетінің Эндрю Дауни: "Өзін құрметтейтін "өлім тобы" Солтүстік Кореямен бірге өліп қалмас еді. Менің ойымша, осы Әлем Кубогында "өлім тобы" жоқ". Испания жаттықтырушысы Висенте дель Боске 2014 жылғы Әлем Кубогының B тобы туралы: "Біз оны қиын деп анықтауымыз керек, бірақ мен бұл "өлім тобы" деп ойламаймын. Басқалары да өте қиын. Бірақ біздің тобымыз қиын". "Өлім тобы" жай ғана командалардың орташа рейтингі ең жоғары топ болуы мүмкін. Бұл рекордты 2012 жылғы мамырдағы рейтингтер ЕВРО-2012-нің B тобында Германия (2), Нидерланды (4), Португалия (5) және Дания (10) көрсетті, бірақ турнирден бірден бұрынғы маусымдағы рейтингтер (3, 4, 10 және 9 сәйкесінше) емес. Әйелдер футболында 2007 жылғы Әлем Кубогының B тобында ФИФА Әйелдер Әлем Рейтингісіндегі алғашқы бес команданың үшеуі – АҚШ (1), Швеция (3) және Солтүстік Корея (5) – қатысты, ал Нигерия (24) "кішкентай" команда болды. "Өлім тобының" тартысты аяқталуына басымдық берілуі мүмкін, барлық төрт команда да бәсекеге түседі, және 1994 жылғы Әлем Кубогының E тобында төрт команда да тең ұпаймен және гол айырмасымен аяқтады. Дэвид Лейси: "Жеребе салғандар "өлім тобын" таңдауы мүмкін, бірақ нәтижелер оның нақты өлім деңгейін анықтайды. Франция мен Аргентина осыны Жапонияда білді". 2002 жылғы Әлем Кубогында The Guardian газеті F тобын (Швеция, Англия, Аргентина және Нигерия) "өлім тобы" деп, ал E тобын (Германия, Ирландия Республикасы, Камерун және Сауд Арабиясы) "өлімнің басқа тобы" деп атады. Оңтүстік Кореялықтар D тобын (Оңтүстік Корея, АҚШ, Португалия және Польша) "Нағыз өлім тобы" деп атады. 2006 жылғы Әлем Кубогында C тобы (Аргентина, Нидерланды, Кот-д'Ивуар және Сербия мен Черногория) және E тобы (Италия, Гана, Чехия және АҚШ), D тобы (Уругвай, Коста-Рика, Англия және Италия) және G тобы (Германия, Португалия, Гана және АҚШ); G тобы АҚШ-та ерекше қиын деп саналды, себебі олар соңғы екі турнирде оның "әлсіз" командасы Ганадан шығарылды. 2018 жылғы Әлем Кубогында үш топ "өлім тобы" деп саналды: E тобы (Бразилия, Коста-Рика, Сербия және Швейцария), F тобы (әзіргі чемпиондар Германия, Мексика, Оңтүстік Корея және Швеция) және D тобы (Аргентина, Хорватия, Нигерия және Исландия). УЕФА Еуро-2020-де F тобы – ФИФА Әлем Рейтингісінде жеребе салған күні ең үздік он бес командасы бар жалғыз топ: #2 Франция, #7 Португалия және #15 Германия, #52 Мажарстанмен бірге "өлім тобы" деп саналды. Франция, Германия және Португалияның алға жылжуына қарамастан, F тобы ширек финалға командалары жоқ жалғыз топ болды, Португалия Бельгияға 1:0 есебімен жеңілді, Франция Швейцарияға пенальтилер сериясында 3:3 есебімен тең түсіп, Германия Англияға 2:0 есебімен жеңілді. УЕФА Чемпиондар Лигасының да өлім топтары болды: ерекшеліктері 2017/18 маусымындағы H тобы (Реал Мадрид, Тоттенхэм Хотспур, Боруссия Дортмунд және АПОЭЛ), 2018/19 маусымындағы C тобы (Париж Сен-Жермен, Ливерпуль, Наполи және Ред Стар Белград), 2019/20 маусымындағы F тобы (СК Славия Прага, Интер Милан, Боруссия Дортмунд және ФК Барселона), 2022/23 маусымындағы C тобы (Бавария Мюнхен, ФК Барселона, Интер Милан және Виктория Пльзен) және 2023/24 маусымындағы F тобы (Париж Сен-Жермен, Боруссия Дортмунд, АС Милан және Ньюкасл Юнайтед). 1998–99 жылғы УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық кезеңінде алты топ болды, олардың әрқайсысында төрт командадан болды, бірақ тек топ жеңімпаздары және ең жақсы көрсеткіштерге ие болған екінші орын алған екі команда ғана келесі кезеңге өтетін болды. Сол маусымда C тобы (Кубок иегері «Реал Мадрид», 1998 жылғы УЕФА Кубок иегерлерінің жеңімпазы «Интернационале», 1998 жылғы УЕФА Кубогының жартылай финалисі «Спартак Мәскеу» және салыстырмалы түрде әлсіз «Штурм Грац») және D тобы (Испания чемпиондары «Барселона», бұрынғы Чемпиондар Кубогының жеңімпаздары «Бавария Мюнхен» және «Манчестер Юнайтед», сондай-ақ салыстырмалы түрде әлсіз «Брондбю») "өлім тобы" деп санауға болады. Нәтижесінде, осы топтар екінші орын алған командалардың арасында ең жақсы көрсеткіштерді көрсетті, ал D тобының ең жақсы екі командасы – «Бавария Мюнхен» және «Манчестер Юнайтед» финалда күш сынасты. Жанкүйерлер өздерінің сүйікті командасы бар кез келген қиын топты "өлім тобы" деп сипаттауы мүмкін. Джордж Вексей: "Футболда әр ұлт өзі ең қиын пулға түсіп қалғанын ойлайды, "өлім тобына". Осы мағынада Дэвид Уоррен: "Финалдық топтағы жоғары себізділік елге алға жылжуға жақсы мүмкіндік береді және сонымен қатар "өлім тобынан" қашуға ең жақсы мүмкіндік береді".

Қатынасты терминдер

Кейде "өлім тобына" баламалар ұсынылады. Хавьер Клементе 1998 жылғы әлем чемпионатының D тобы туралы: "Бұл кейбір адамдар айтқандай, өлім тобы емес. Бұл – жүрек ауруы тобы", – деді. Джон Харрелл 1994 жылғы әлем чемпионатының Е тобы туралы: "Мүмкін, бұл сипаттама тым қатал. "Кескілер тобы" деген термин жақсырақ болар", – деді. 2002 жылғы әлем чемпионатының F тобында Пол Уилсон: "Англияның тобы өлім тобынан гөрі өмір тобына жақын, себебі басқалары көп драмалық оқиғалар сыйламайды", – деді. Дегенмен, "Өмір тобы" "Өлім тобына" қарсы мағынада да қолданылады, яғни әлсіз командалары бар оңай топ ретінде. Чак Калпеппер 2006 жылғы әлем чемпионатының B тобы туралы: "Егер әр әлем чемпионатының жеребесі "Өлім тобын" әкелсе, онда Англия 2006 жылғы турнирде "Өмір тобында", немесе "Тыныштық тобында", немесе "Біз Тринидад пен Тобаго туралы уайымдағаннан гөрі, күні бойы метатарсал драмасын қадағалап, азырақ уайымдаған топта" болады", – деп жазды. Radio Télévision Suisse 2014 жылғы әлем чемпионатының E тобына түскенде Швейцарияның "өлім тобында" емес екенін айтты. Польша тіліндегі БАҚ салыстырмалы түрде қиын және жеңіл топтарды тиісінше "grupa śmierci" ("өлім тобы") және "grupa marzeń" ("арман тобы") деп атайды. 1986 жылғы әлем чемпионатының F тобындағы алғашқы төрт ойында барлығы екі гол соғылды, сол себепті бұл топ "Ұйқы тобы" деп аталды. УЕФА Еуро-2012 турнирінің жеребе тарту алдында қаржы жазушысы Крис Слоли қарызға батқан елдерден – PIIG елдерінен құралған топқа "Борыш тобы" деген термин енгізді. Нәтижесінде, олардың үшеуі (Испания, Италия және Ирландия Республикасы) Хорватиямен бірге C тобына, ал Грекия мен Португалия басқа топтарға түсті. "Чемпиондар тобы" термині УЕФА Чемпиондар Лигасында бұл жарыстың бұрынғы чемпиондарынан құралған топтар үшін де, сондай-ақ, барлық командалары отандық чемпиондар болып табылатын топтар үшін де қолданылған.