Кіріспе

АҚШ Монетханасы соққан бір центтік монета

Flying Eagle центі – АҚШ Монетханасы 1856 жылы үлгілік монета ретінде, ал 1857 және 1858 жылдары айналысқа шығарған бір центтік монета. Монетаны Монетхананың бас гравері Джеймс Б. Лонгрек жасаған, ал ұшып бара жатқан бүркіт суреті Лонгректің ізбасары Кристиан Гобрехттің еңбектеріне негізделген. 1850-ші жылдардың басында Монетхана шығарған үлкен цент (шамамен жарты доллардай) саудада жиі қолданылмай, сонымен қатар жасауға қымбатқа түсті. Әртүрлі өлшемдер мен құрамын сынап көргеннен кейін, Монетхана жаңа, кішірек цент үшін 88% мыс және 12% никель қоспасын таңдады. Монетхана 1856 жылғы үлгілерді жасап, оларды заң шығарушылар мен шенеуніктерге ұсынғаннан кейін, Конгресс 1857 жылдың ақпан айында жаңа монетаны ресми түрде бекітті. Жаңа цент сол кезге дейін АҚШ-та айналымда болған тозған испандық отарлық күміс монеталары мен оның үлкен алдыңғысымен алмастырылды. Одан көп центтер шығарылды, олар коммерциялық арналарды тоқтатты, әсіресе олар заңды төлем құралы болмағандықтан және ешкім оларды қабылдауға міндетті болған жоқ. Бүркит суреті жақсы басылмады және 1859 жылы Лонгректің Үнді бас центімен ауыстырылды.

Құрылуы

Сент 1793 жылы Филадельфия монетаханасында соғылған алғашқы ресми АҚШ монетасы болды. Бұл монеталар таза мыстан жасалып, шамамен жарты доллардай болған. Олар 1815 жылдан басқа жыл сайын соғылды, себебі сол жылы металл жетіспеді, бірақ саудаға кеңінен енуіне уақыт кетті. Одан кейін АҚШ-та испан колониялық күміс монеталары ақша ретінде жиі қолданылды. Сол кезде алтын мен күміс заңды төлем құралы болып саналды, бірақ мыс монеталар – емес; федералды үкімет оларды сатып алмай немесе салық төлеу үшін қабылдамайтын. Монетахана металл иелерінің салымдарына жауап ретінде күміс немесе алтын соғып, осы мәмілелерден аз пайда тапты. 1840 жылдары мысты центтерге айналдырудан түскен пайда немесе сеньораж монетахананы қаржыландыруға көмектесті. 1849 жылы мыс бағасы күрт өсті, сондықтан Қазынашылық департаменті үлкен бір центтік монеталарға балама іздеуге мәжбүр болды. Цент саудада танымал болған жоқ; ол заңды төлем құралы болмағандықтан, оны қабылдауға ешкім міндетті емес, банктер мен саудагерлер көбінесе одан бас тартты. Оның үлкен өлшемі де ұнамайтын. 1837 жылы эксцентриктік Нью-Йорк химигі Льюис Фойхтвангер үкіметке қорытпасын (неміс күмісіне ұқсас) монета жасау үшін сату жоспарының бөлігі ретінде кіші центтердің үлгілерін жасаумен тәжірибе жасады. Оның бұл монеталары 1830-шы жылдардың соңы мен 1840-шы жылдардың басындағы экономикалық қиындықтар кезеңінде «қиын заман белгілері» ретінде айналымға түсті. 1850 жылы монетахана үшін центтерді соғу пайдалы болмай қалды, және 14 мамырда Нью-Йорк сенаторы Дэниел С. Дикинсон аз мөлшерде күміс қосылған мыстан жасалған цент үшін заң жобасын ұсынды. Сол кезде монеталардың құны металл құнына жақын болуы керек деп кеңінен ойланды. Монета дөңгелек болмай, ортасынан тесілген болар еді. Монетахана тәжірибелік үлгілерді соғып, оларды соққан пресс машиналарынан алудың қиын екенін және қорытпадан күмісті қайтарудың қымбат екенін анықтады. 1851 жылы үш центтік монетаға рұқсат берген заңнан кіші центтер туралы ережелер алынып тасталды. Нумизмат тарихшысы Уолтер Бриннің пікірінше, тесілген монеталарды қабылдамаудың бір себебі – олардың сатып алу құны төмен қытай монеталарын еске салғандығы. 1851 және 1852 жылдың басында мыс бағасының төмендеуі Қазынашылық департаментінде кіші цент мәселесін асығыс емес етті. Бірақ 1852 жылдың соңында және 1853 жылы мыс бағасы өндіріс құнын ескере отырып, цент өндірісі үшін тиімді деңгей саналған 0,40 доллардан асып кетті; 42⅔ үлкен цент жасауға жететін мыс бағасы. 1853 жылы негізгі металл қорытпасынан жасалған үлгілер, диаметрі шамамен бір динардай болатын төртінші бүркіт суреті бар монеталар соғылды. Ұсынылған қорытпалардың кейбіреулерінде никель болды. Сондай-ақ, цент үшін «француз қоласы» (95% мыс, қалғаны қалайы мен мырыш) және неміс күмісінің әртүрлі түрлері де қарастырылды. 1854 жылғы жылдық есебінде Монетахана директоры Джеймс Росс Сноуден кішкентай қола центтерді шығаруды және саудада пайдасыз деп сипаттаған жарты центті жоюды қолдады. 1854 және 1855 жылдары бірнеше үлгілік центтер соғылды. Олардың дизайндары әртүрлі болды, соның ішінде Либертидің бірнеше бейнесі және кешкі монетахананың бас гравюрашысы Кристиан Гобрехттің еңбектерінің екі бейімделуі: бірі – Гобрехт 1830-шы жылдары күміс монеталарға салған отырған Либерти суреті, екіншісі – Тициан Пилдің эскизі негізінде жасалған ұшатын бүркіт суреті.

Дайындық

1856 жылдың басында Сноуден кішкентай цент шығаруға рұқсат беретін заң жобасын ұсынды, бірақ оның мөлшері мен металдық құрамын өзі мен Қаржы министрі Джеймс Гатриге қалдырды. Жоба бойынша жаңа монета 10 центке дейін заңды төлем құралы болар еді. Ол АҚШ-та әлі де айналымда жүрген ескі испан күмісіне айырбастау үшін шығарылатын болады. Айырбастау кезінде испан күмісіне толық құн беріледі (реалға немесе битке 12½ цент), әдетте мұндай монеталар тозуға байланысты 20% жеңілдікпен сатылады. Саудадан мемлекетке келген залал базалық металл монеталарының иелігінен төленеді. Жаңа центтер ескі центтерге де, сондай-ақ сол құнға тең жарты центтерге де беріледі – осы номинал жойылатын болды. Заң жобасы 1856 жылдың 25 наурызында Сенатта ұсынылды. Ескі центтің салмағы; 16 сәуірде заң жобасына кем дегенде 95% мыстан тұратын, салмағы кем дегенде болатын цент енгізу үшін түзетулер енгізілді және Сенат осы түрде қабылдады. Заңнама талқыланып жатқанда, Монета тазартушы және балқытушы Джеймс Кертис Бут жаңа цент үшін қолайлы болуы мүмкін қорытпалар бойынша тәжірибелер жүргізді. 1856 жылдың шілдесінде Сноуден Гатриге 88% мыс және 12% никель қорытпасын идеалды деп ұсынды және осы мақсатқа жету үшін күтіліп тұрған заңға түзетулер енгізуді ұсынды. Бут та Гатриге қорытпаны жақсарту туралы хат жазды; екеуі де 80 центтің троялық фунтқа (373 г) тең болатынын ұсынды, бірақ базалық металдар үшін эвоирдупоис фунты (454 г) көбірек қолданылды. Монеталардың бас ойшысы Джеймс Б. Лонгакер үлгі монеталардың дизайндарын дайындауға кірісті. Бастапқыда Лонгакер сол кездегідей Либерти басының дизайндарымен жұмыс істеді, бірақ Сноуден ұшатын бүркіт дизайнын дайындауды сұрады. Бұл Буттың тәжірибелері жалғасқан кезде болды; ұшатын бүркіт дизайны бар алғашқы цент үлгілері шамамен ширек центтен тұрды. Жаңа қорытпаны насихаттау үшін Монета жасау зауыты 50 жарты центтік монета жасап, оларды Қаржы министрлігінің шенеуніктеріне көрсету үшін Вашингтонға жіберді. 1856 жылдың қараша айының басында Лонгакер түпкілікті дизайнды дайындады, онда алғы жағында ұшатын бүркіт, артқы жағында Бут іздеген мөлшердегі гүлдестелі номинал бейнеленген. Монета жасау зауыты Лонгакердің ұшатын бүркіт дизайнын қолдана отырып, кем дегенде бірнеше жүз үлгіні жасады. Жаңа монеталардың жұртшылыққа қабылдануын қамтамасыз ету үшін олар әртүрлі конгрессмендер мен басқа да лауазымды тұлғаларға таратылды, бастапқыда 1856 жылдың қарашасында. Оның 200-і Ақша, салмақ және өлшемдер жөніндегі палаталық комитетке жіберілді, ал төртеуі президент Франклин Пирске берілді. Кем дегенде 634 дана таратылды, мүмкін бірнеше мың; қосымшалары сұраныс бойынша қол жетімді болды. Осылайша, өте жиналатын 1856 жылғы Flying Eagle центі пайда болды, оны нумизматиктер Flying Eagle сериясының бөлігі деп санайды, бірақ ол іс жүзінде үлгі немесе ауысу монетасы, ресми монета емес, өйткені конгресс мақұлдауы әлі берілмеген. Сноуден кейін тағы 1856 жылғы кішкентай центтерді заңсыз сату үшін және Монеталар коллекциясы үшін іздеген монеталарға айырбастау үшін жасады. 1856 жылдың желтоқсанында Сноуден Миссури штатының өкілі Джон С. Фелпске заң жобасының ілгерілеуіне үміт білдіріп, «барлық тараптан және әр жақтан жаңа цент үшін қысым көрсетіліп жатыр» деді. 24 желтоқсанда Теннесси конгрессмені Джордж Вашингтон Джонс заңды төлем құралы туралы ережені сынады. Джонс Конституцияның келісім-шарт ережесі бойынша тек алтын мен күміс ғана заңды төлем құралы болуы керек деп санады. Фелпс Конгрестің ақшаның құнын реттеуге конституциялық құқығы бар деген негізде заң жобасын қорғады, бірақ заң жобасы қайта қарауға енгізілгенде, 1857 жылдың 14 қаңтарында заңды төлем құралы алынып тасталды. Бұл жолы Нью-Йорк конгрессмені Томас Р. Уитни заң жобасына қарсылық білдірді, ол заң жобасындағы Монета жасау зауытының қоғамдық тапсырыс бойынша монеталар мен медальдар жасау және соғу тәжірибесін заңдастыратын ережені сынады, ол үкіметтің жеке медальдармен бәсекелесуі керек емес деп санады. Ереже алынып тасталды, ал заң жобасы келесі күні қабылданды. Палата нұсқасы Сенатта қарастырылды, ол оны 4 ақпанда талқылады және испан монеталарын екі жыл ішінде қайтаруға мүмкіндік беретін қосымша түзетумен қабылдады. Палата 18 ақпанда келісті, ал президент Пирс 21-і күні заңға қол қойды. Бұл заң бойынша шетелдік алтын және күміс монеталар заңды төлем құралы бола алмады, бірақ испан долларын екі жыл бойы номиналды құны бойынша жаңа мыс-никель центтеріне айырбастауға болады. Жарты цент жойылды. Жаңа монеталардың мөлшері (19 мм) қазіргі центтермен бірдей болар еді, бірақ салмағы біршама ауыррақ. Заңнаманың табысты болуын күтіп, 1857 жылы соғылған 333 456 үлкен центтің көп бөлігі Филадельфия Монета жасау зауытын қалдырмады және кейіннен балқытылды. Сноуден жаңа роликтер жиынтығын және басқа да жабдықтарды сатып алды, соның арқасында Монета жасау зауыты 50 жылдан бері алғаш рет өз центтік монеталарын жасауға мүмкіндік алды. Заң жобасының соңғы қабылдануына бір күн қалғанда, Сноуден Лонгакердің дизайндарын Гатриге 20 ақпанда ұсынды. Гатри оларды 24-і күні мақұлдады, бірақ монетаның жиегін аздап тегістеуді сұрады; Сноуден орындауға уәде берді. 1857 жылдың сәуір айынан бастап Flying Eagle центтері соғыла бастады және ресми түрде шығарылғанға дейін сақталды. Монета жасау зауыты жеткілікті мөлшер жиналғанға дейін монеталарды сақтады; мамырдың ортасында Сноуден Филадельфия газеттеріне тарату 25 мамырда басталатынын хабарлады.

Дизайн

Лонгакредің ұшып бара жатқан бүркіттің аверсі 1836 жылдан 1839 жылға дейін шағын партияда соғылған Гобрехт долларының негізінде жасалған. Гобрехттің нақты моделі белгісіз болғанымен, кейбір дереккөздерде ұшудағы құстың 1830-шы жылдардың басында монетахана қызметкерлері күтіп баққан қолға үйретілген Петр деген бүркітке негізделгені айтылады. Бүркіт өлтіріліп, сақталған күйінде әлі күнге дейін Филадельфия монетаханасында көрсетілуде. Туынды болғанына қарамастан, Лонгакредің бүркіті кеңінен танымал. Көркемтанушы Корнелиус Вермеулдің АҚШ монеталары туралы кітабында айтылғандай, 1830-шы жылдарда қолданылған ұшқан бүркіт мотиві «табиғаттан, емес, колониялық ою-өрнек немесе геральдикадан шыққан алғашқы нумизматикалық құс» болды. Вермеул Flying Eagle центінің орнын бастан кешірген Indian Head центін «Пиал Гобрехттің ұшқан бүркіті мен оның түрлеріне қарағанда көзге әлдеқайда аз тартымды» деп сипаттады. 1905 жылы американдық монеталардың жаңа дизайнын жасауға шақырылған мүсінші Август Сент-Годенс президент Теодор Рузвельтке: «Мен ұшқан бүркітті қолданамын, ол 1857 жылғы центте қолданылған бейненің өңделген түрі. Мен сол монетаны көп жылдар бойы көрмедім және оның әсеріне қатты тап болдым, егер кейбір өзгерістер енгізілсе, одан жақсы нәрсе жасау мүмкін емес деп ойладым. Бұл – кез келген американдық монетаның ең жақсы дизайны» деп жазды. Сент-Годенс ұшқан бүркітті американдық монеталарға қайтарды, бірақ оның дизайны цент емес, қос бүркіттің сыртына қолданылды. Сыртқы жағындағы гүл шоғы да туынды болып табылады, бұрын Лонгакредің 1854 жылғы II типтегі алтын долларында және сол жылғы үш долларлық монетада қолданылған. Ол бидай, жүгері, мақта және темекі жапырақтарынан құралған, сол арқылы Солтүстік және Оңтүстік аймақтарына тән өнімдерді қамтиды. Мақта жапырақтары кейде клен жапырақтары деп айтылады; екі түр де ұқсас, бірақ клен жапырақтары мақта жапырақтарынан көбірек танымал. Сондай-ақ, жүгерінің қабығы да көрінеді.

Ашылу, өндіру және жинау

Филадельфия монета дөңгелеу зауыты жаңа центтерді 1857 жылдың 25 мамырында жұртшылыққа ұсынды. Көптеп келетін сұранысты күтіп, Филадельфия ауласында уақытша ағаштан жасалған құрылыс салынды. Сату күні таңында жүздеген адам кезекке тұрды, бірі испан күмісін центке айырбастау үшін, екіншісі ескі мыс және жарты цент әкелу үшін. Сағат 9-дан бастап кызметкерлер ескі монеталар үшін центтерді төледі; монета дөңгелеу зауытының сыртында ерте келген сатып алушылар жаңа центтерді қымбатқа сатты. Сноуден Гатриге: «Оларға деген сұраныс өте зор, бүгін таңертең 30 000 доллар, яғни 3 миллион данамыз болды. Бұл соманың көбі бүгін төленіп болады». 1856 жылғы үлгі шығарылған кезде көпшілікке белгілі болды және адамдар өз қалталарын тексерді; 1856 жылғы кішкентай центтер 1859 жылға қарай 2 долларға сатылды. Жаңа центтерге деген жұртшылықтың қызығушылығы монета жинау қызығушылығын тудырды: сирек кездесетін 1856 жылғы центті іздеуден басқа, кейбіреулер 1793 жылға дейінгі үлкен центтердің толық жиынтығын жинауға тырысты, бірақ сирек күндері үшін қосымша төлем қажет екенін анықтады. Монета дөңгелеу зауыты жаңа дизайнды дөңгелеуде қиындыққа тап болды. Бұл мыс-никельдің қатты құрамымен және монетаның бір жағындағы бүркіттің кері жағының қарама-қарсы бөліктеріне тікелей орналасуымен байланысты болды; дизайнды толық көрсетуге тырысу дөңгелектердің сынуына әкелді. Көптеген «Ұшқан бүркіт» центтерінде әлсіздік байқалады, әсіресе бүркіттің басы мен құйрығында, олар гүлдестеге қарама-қарсы орналасқан. 1857 жылы Сноуден бүркіттің орнына Христофор Колумбтың басын салуды ұсынды. Лонгакер Джордж Вашингтонды монетаға салу туралы ұсыныстарға қарсылық болғандықтан, Колумбтың дизайнына да қарсылық болатынын айтты. Қиындықтарға қарамастан, 1857 жылы Филадельфияда 17 450 000 «Ұшқан бүркіт» центі дөңгеленді, бұл сол уақытқа дейін АҚШ монета дөңгелеу зауытында бір жылда ең көп дөңгеленген монета болды. 1858 жылы монета дөңгелеу зауыты дөңгелектердің сынуын азайтуға тырысты, жаңа нұсқадағы центті жасады, оның рельефі төмендеу болды. Бұл әрекет серияның маңызды айырмашылығына әкелді, өйткені қайта қарастырылған нұсқадағы монеталарда бұрынғыларына қарағанда жазулардағы әріптер кішірек болды. Екі түр де шамамен бірдей мөлшерде таралған және монета дөңгелеу зауыты ескі дөңгелектерді пайдаланған кезде бір мезгілде дөңгеленген болуы мүмкін. Дөңгелектерді сақтауға тырысу 1858/7 түріне себеп болды, өйткені 1857 жылғы дөңгелектер жаңа жылда пайдалану үшін қайта дөңгеленді. 1858 жылы монета дөңгелеу зауыты жақсы дөңгеленген, бірақ лауазымды тұлғалар ұнатпаған, әлдеқайда кіші бүркіт суреті бар үлгілі монеталар дайындады. Сноуден Лонгакерге 1859 жылдың 1 қаңтарынан бастап «Ұшқан бүркіт» центін ауыстыру үшін жаңа монетаны жасауға арналған түрлі үлгілерді дайындауды тапсырды. Монета дөңгелеу зауыты әртүрлі суреттерді көрсететін он екі үлгіден 60-тан 100 жиынтыққа дейін шығарды; олар лауазымды тұлғаларға таратылды және келесі бірнеше жылда монета дөңгелеу зауытының өзінде тыныш сатылды. Лонгакердің дизайны Либертиді үнді стиліндегі бас киіммен көрсеткен, ал үнді бас центінің кері жағында төменгі рельефті гүлдестесі бар, металл ағыны мәселелерін шешкен. 1858 жылдың 4 қарашасында Сноуден Қазынашылық департаментіне «Ұшқан бүркіт» центі «жалпы халық үшін өте қолайсыз» екенін, өйткені олар құстың өмірге сәйкес келмейтінін сезінгенін және үнді дизайн «Американың сипатын береді» деп жазды. 1857 жылдың қыркүйегінде монета дөңгелеу зауытына келетін испан күмісінің көлемі соншалықты көп болды, Сноуден оны тек центтермен төлеуге мүмкіндік беру идеясынан бас тартып, алтын және күміс монеталармен төлеуге рұқсат берді. 1859 жылдың 3 наурызында шетелдік монеталарды сатып алу мерзімі тағы екі жылға ұзартылды. Жаңа центтер сауданы қиындатқандықтан, Конгресс бұл ережені 1860 жылдың шілдесінде жойды, бірақ Сноуден Конгресс рұқсатынсыз бір жылдан астам уақыт бойы бұл тәжірибені жалғастырды. Bankers Magazine журналының 1861 жылдың қазан айындағы санында алмасудың аяқталғаны туралы хабарланды және Филадельфия Пресс басылымынан келтірілген: «жаңа никель центтерінің көптеп шығарылуы оларды ескі испан валютасы сияқты қиындыққа ұшыратты». Бриннің айтуынша, «шетелдік күміс монеталар заңды төлем құралы болды, пошта маркалары мен кейбір салықтарды қоса барлық төлемдерге қабылданады; никель центтері болмады. Олар дүкен иелерінің кассаларын тез толтырып, басқа барлық нәрселерді ығыстырды; олар саудада заңды түрде қабылданбай бастады». Асықтық Азамат соғысынан туындаған экономикалық дағдарыстан кейін барлық федералды монеталарды жинау арқылы аяқталды. Соғыстан кейін жиналған «Ұшқан бүркіт» центтері қайта айналымға түсті. Көптеген монеталар 1860 және 1870 жылдардағы Қазынашылық департаментінің монеталарды қайтару бағдарламаларында жаңа қола центтерден таңдалып алынып, тек бірнеше жыл ғана айналымда болды — тринадцать миллион мыс-никель центі басқа металл монеталармен алмастырылды. 1880 жылдарға қарай олар айналымда сирек кездесетін болды. 2018 жылғы Р. С. Йеоманның «Америка Құрама Штаттарының монеталары туралы нұсқаулық» кітабының нұсқасы 1857, 1858 жылғы үлкен әріптермен және 1858 жылғы кішкентай әріптермен шығарылған центтерді G 4 Good жағдайында 30 доллардан бағалайды, бұл жинауға болатын ең төменгі сапа (AG 3). 1856 жылғы цент сол сапада 6 500 доллар тұрады, ал MS 63 жағдайында 20 000 долларға жетеді. 1858/7 центі G 4 жағдайында 75 доллардан басталады, ал MS 63 жағдайында 11 000 долларға жетеді. 2004 жылдың қаңтарында аукционда сатылған MS 66 жағдайындағы 1856 жылғы цент 172 500 долларға сатылды.